Телия В. Н. Вторичная номинация и ее виды // Языковая номинация. Виды наименований



Pdf көрінісі
бет78/97
Дата22.09.2021
өлшемі1.05 Mb.
1   ...   74   75   76   77   78   79   80   81   ...   97
Ұлт тұғыры – тілде
«байлам»  ретінде  ұсынылады.  Концепт – базалық  когнитивтік 
маңыздылық  ретінде  пайдаланылатын  сөздермен  байланысты-
рушы  концептуализация  процесінің  мазмұнды  бірлігі  ретінде 
шындықтың адам миында бейнеленуі.
Адамның  күнделікті  өмірінің  барысында  қалыптасқан  мен-
тальді құрылымы индивидтің жан-дүниесінде пайда болған əлем-
ді, социумды жəне оның өзін айқындайды; олар білімге қол жет-
кізу  мүмкіндіктерін  ғана  емес,  оларды  алу  тəсілдерін  камтитын 
абстрактілі талдау үлгісі ретінде түсіндіреді.
Шындықтың бейнелену нəтижесі іспетті терминдердің қалып-
тасуы  олардың  көбірек  немесе  азырақ  нақты  үйымдастырылған 
топтарына, категорияларына бөлу арқылы төртіптеледі, ал қабыл-
данатын мəнді əдепкі  топтарға жатқызу процесі арқылы ұғынуда 
осы жаңа мəнде жазылатын мүшелердің сипаттамасы ұғымдық əр 
түрлі  деңгейінде  білімнің  қорытындысы  ретінде  ескеріледі,  бүл 
процесс  когнитивтік  лингвистикада  категоризация  деп  аталады. 
Концептуализация  нəтижелері  (категоризациялау)  жадта  (есте) 
вербалды құралдармен үйлестіру арқылы бекітіледі, яғни лексика-
лизациялау орын алады.
Сөзді  осы  арада  термин  ретінде  пайдалану  үшін  оның  есте 
өзектелу  қажеттілігі  туындайды,  нəтижесінде  осы  сөзбен  байла-
нысты  тілдік  (аялық  білім)  жөне  энциклопедиялық  білімге  қол 
жеткіземіз.
Психолингивстикалық  түрғыдан  жоғарыда  айтылған  процес-
тердің кез келгені тілдік/сөйлеу механизмдерінің ерекше қызметі 
түрғысынан  қарастырылуы  тиіс.  Олай  болса,  сөз  мағынасының 
өзектелуі мағына аспектісінің дəл осы уақытына ең өзекті тұсының 
санада бейнелену мүмкіндігін көрсетеді. Осы кезде қалғандарының 
бəрі сол немесе басқа жағдайда оны жете түсінусіз-ақ ескеріледі 
немесе  еленбейді.  Демек,  категоризация  бір-бірімен  байланысты 
екі бағыттың өзара əрекеттесуі кезінде жүзеге асырылады (тілдік 
білім  жəне  энциклопедиялық  білім)  жəне  мəдени  ерекшеліктер 
мен тіл ерекшелігіне байланысты екі типтік əрекеттерге, белгілер-
ге, т.б. сүйенеді. Соңғы он жылдықтарда ғана сол тілде сөйлеушіге, 
əрі оны пайдаланушы индивидке назар аудару арқылы мағынаны 
сипаттаудың танымдық бастамасына жол ашылды.
Олай  болса,  сөз  мағынасындағы  шындықтың  өлшемдері 
«сырттай» ережеленбеуі тиіс, ал керісінше, тəжірибемен алынған 


605
Ұлт тұғыры – тілде
мəліметтерді  өңдеу  тəсілдерін  зерттеудің  сапалы  мақсаттарына 
сəйкес қолдану арқылы белгіш бір тіл мен мəдениетті тасушыдан 
тарату қажет.
Психолингвистикалық  əдісті  білімге  қол  жеткізу  мүмкіндік-
тері  деп  қана  емес,  білім  алу,  түсіндіру  тəсілдерін  де  қамтитын 
талдау  үлгісі  ретінде  бағалауға  болады.  Мұндай  тəсілді  қолдану 
ба-рысында тіл мен оны тұтынушы қатынасына сай туындайтын 
тілдік үдерістер жəне оның нəтижесіндегі индивидтің тілдік сана-
сында «қандай жаңа мағына қалыптасады? оның сөйлеу қызметіне 
байланысы қандай?» деген мəселелерге мəн беріледі. Сондықтан 
да  сол  мағынаны  анықтайтын,  яғни  индивид  енді  қолданатын 
лексикалық  мағынаны  тілдік  бейнелеу  таза  ассоциативті-вер-
балды  тілдік  құралдардың  орнын  толтыруға  көңіл  бөлінеді. 
Мұндай  мағынаның  орнын  толтыру  адамның  сөйлеу  əрекетінің, 
коммуникативтік қызметінің жетістігі ретінде қажет. Осымен бай-
ланысты  тілдің  ішкі  құрылымындағы  когнитивтік  (танымдық) 
процестер немесе тілдік санадағы қайта өңдеу əрекеті (терминде-
ну)  арқылы  тіл  шығармашылығында  жаңа  мағынаны  қалыптас-
тыру іске асады, ұлттық санадағы танымдық сабақтастықтың же-
лісі үзілмейді. Мысалы, тұсаукесер, құрықтау, билік, серке (лидер), т.б.
Адамның  жан  дүниесінің  мазмұны  вербалды  сипатта  жинақ-
талған  білім,  ассоциация,  түрлі  əсерлер  т.б.  қорынан  құралып, 
тіл тұтынушы танымындағы жалғастырушы, тұтастырушы арқау 
ретінде оның тілдік санасында бейнеленеді.
Олардың  қазіргі  қоғамдағы  мемлекеттік  тіл  мен  оның  ком-
муникативтік қызметіне сəйкес нақты дəйектік мысалдарын, іске 
асуын  көріп  те  жатырмыз.  Мысалы,  қазіргі  қоғамдық-əлеуметтік 
өміріміздегі өзектеліп, жаңаша танылған атаудың бірі – тұсаукесер 
термині. Орысша оның аудармасы – презентация. Оның этимоло-
гиясын  айқындайтын  «презент»  компоненті  «представление» 
деген,  яғни  «таныстыру»  деген  мағына  беретіні  белгілі.  Ал  қа-
зақша баламасы (тұсау кесер) біздіңше, ұлттық болмысты терми-
нологиялық  жүйе  қалыптастыруда  жарқын  мысал  бола  алады. 
Атап айтқанда, тұсаукесер тек жай таныстыру емес, сол ашылған 
мекеменің,  ғимараттың,  істің,  т.б. «жолы  болсын», «сəтті  бол-
сын!» т.с.с. ұлттық танымға байланысты қалыптасқан дəстүр атауы.


606


Достарыңызбен бөлісу:
1   ...   74   75   76   77   78   79   80   81   ...   97




©melimde.com 2020
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет
Сабақтың тақырыбы
Сабақтың мақсаты
бойынша жиынтық
Сабақ тақырыбы
жиынтық бағалау
ғылым министрлігі
рсетілетін қызмет
Жалпы ережелер
тоқсан бойынша
қызмет стандарты
бекіту туралы
бағалауға арналған
Сабақ жоспары
Әдістемелік кешені
Қазақстан республикасы
тоқсанға арналған
жиынтық бағалаудың
туралы хабарландыру
жиынтық бағалауға
арналған жиынтық
бағалау тапсырмалары
арналған тапсырмалар
білім беретін
республикасы білім
Қазақстан республикасының
бағалаудың тапсырмалары
мерзімді жоспар
Қазақстан тарихы
пәнінен тоқсанға
Жұмыс бағдарламасы
арналған әдістемелік
біліктілік талаптары
әкімінің аппараты
Қазақ әдебиеті
туралы анықтама
Мектепке дейінгі
мамандығына арналған
нтізбелік тақырыптық
қойылатын жалпы
жалпы біліктілік
Конкурс туралы
мемлекеттік әкімшілік
болып табылады
оқыту әдістемесі
жалпы конкурс
Реферат тақырыбы
қатысушыларға қойылатын
Қазақстан облысы
әдістемелік ұсыныстар
әдістемелік кешені
тақырыптық жоспар