Телия В. Н. Вторичная номинация и ее виды // Языковая номинация. Виды наименований

Loading...


Pdf көрінісі
бет71/97
Дата22.09.2021
өлшемі1.05 Mb.
1   ...   67   68   69   70   71   72   73   74   ...   97
Ұлт тұғыры – тілде
Мысалы,  Г.  Смағұлова  шешендік  сөздер  дискурсын  кеңінен 
қарастырса,  З.  Ерназарова  коммуникативтік  актідегі  дискурстар-
дың прессупозициялық жағдайын анықтады, К. Садирова көп про-
позиционалды  дискурстардың  көркем  мəтін  арқылы  көрінісін 
прагмалингвистикалық  аспектіде  жіті  талдап  көрсетті.  Ш.  Нұр-
мышева  қазақ  кинодискурсының  аударма  үдерісінде  өзгеру, 
түрлену  ерекшеліктерін  салыстырмалы  түрде  зерттей  отырып, 
көркем шығарманың, сахна, кино деңгейінде əрекетке, динамикаға 
ауысқанда болатын дискурстың белгілерін атап көрсетеді [60]. 
Кейбір  тілші-ғалымдар  дискурсты  əдетте  бір  авторға  тиісілі 
мəтінге  қарама-қарсы  салмақта  тілдік  қатынас  жасаудың  интер-
активті тəсілі ретінде қабылдайды. Осындай қарама-қарсылықтың 
нышаны  дəстүрлі  тіл  білімінде  диалог  пен  монологтың  айыр-
машылықтарынан  көрініс  береді.  Дегенмен  де  диалог  пен  моно-
лог арасындағы қарама-қарсылықтың өзі деп шартты түрде ғана. 
Себебі, монолог өз ішінде шынайы ақиқат дүниедегі болсын, гипо-
тетикалық болсын, əйтеуір адресатқа бағытталады. Бұл дегеніміз 
түбінде  диалогқа  айналады  деген  сөз.  Демек,  мəтін  де  түптің 
түбінде сөйленіске, тілдік қарым-қатынасқа айналады. 
Сонымен жоғарыда келтірілген зерттеулер мен пайымдауларды 
қорытындылай келгенде, қазіргі тіл білімінде мəтін деп абстрак-
тілі,  формалды  құрылым  танылса,  дискурс  деп  экстралингвис-
тикалық  фактор  негізінде  туындайтын,  ментальдық  қабілеттер 
əрекетінде жүзеге асатын тілдік қарым-қатынастардың деректелуі, 
өзектелуі түсініледі. 
Осындай  зерттеулерден  кейін  дискурс  кең  мағынада  күрделі 
коммуникативтік  құбылыс  ретінде  жəне  қарым-қатынасқа  қаты-
сушының  қабылдау,  тану  деңгейін  сипаттайтын  əлеуметтік  мəн-
мəтін күйінде көрініс табатын ауызша сөйленіс ретінде қарасты-
рыла бастады. 
Ал тар мағынасында дискурс – белгілі бір уақыт аралығында, 
нақты  мақсатты  көздеген  сөйлеуші  мен  тыңдаушының  сөйленіс 
əрекетін  тудырған  өзара  ой  реттілігін  сақтаған,  ойдан  туындаған 
ойдың мазмұндық байланысы кезектескен мəтін деңгейіндегі ди-
намикалы тілдік құбылыс.
Бүгінгі  күнге  дейін  сөйлемнен  құрылымы  жағынан  да,  маз-
мұны  жағынан  да  едəуір  жоғары  тұратын,  ішкі  мазмұны  талқы-


591
Ұлт тұғыры – тілде
лауға,  ой  тудыруға  негізделген,  яғни  прессупозицияға  бейім  ке-
летін  мəтіннің  коммуникативтік  қызметтегі  көрінісін  дискурс 
деп  тану  үрдісі  қалыптасқан  болатын.  Ал  ендігі  кезде  дискурс  –
бірнеше  ғылым  салаларының  (прагмалингвистика,  лингвофило-
софия, мəтін лингвистикасы ) негізгі зерттеу нысанына айналып, 
пəнаралық ұғым ретінде қалыптасты. Осыған орай, дискурсты сан 
алуан  жанрлар  мен  бірнеше  түрлерге  жіктеп  қарастыру  үдерісі 
бой ала бастады. Дискурс түрлерінің жіктелімін жасау барысын-
да (шешендік дискурс, ғылыми дискурс, поэтикалық дискурс, са-
яси дискурс, т.б.) дискурсты стиль ұғымымен тең дəрежеде қойып 
зерттеу  жағдайлары  кездесті.  Бұл  кезде  стиль  мəтін  деңгейінде 
зерттелетінімен, ал дискурс сол стильдік мəтіннің қарым-қатынас 
(ауызша  немесе  жазбаша)  барысында,  яғни  мəнмəтіннің  əрекет-
тесу динамикасы кезіндегі шынайы болмысына тəн функционал-
ды жəне тағы басқа стиль талаптарының орындалуымен, сол дис-
курс жанрының ерекшелігін ашу қағидаларының жүзеге асуымен 
өзгешеленеді.  Қандай  жағдайда  болсын,  мəтін  мен  дискурстың 
айырмашылығын былай көрсетуге болады: мəтін үнемі статикалық 
күйде болса, дискурс үнемі динамикалық деңгейде көрініс табады. 
Біздің ойымызша, дискурс түрлерінің жіктелуі мен типология-
сы  ақпаратты  таратушы,  коммуникативті  актіні  орындаушы  тіл 
тұтынушының  тілдік  қатынасына  тікелей  байланысты  болады. 
Қазіргі  таңда  тіпті  баспасөз  дискурсы,  радихабарлар  дискурсы, 
телефондық  сөйлесім  дискурстары,  электронды  пошта  арқылы 
сөйлесу  дискурстары  қарастырылуда.  Əрбір  дискурстың  өзіндік 
ерекшеліктері,  қағидалары  мен  заңдылықтары  болады.  Бірақ  бір 
маман  иесін,  кəсіп  ететін  қызметіне  қарай  бір  ғана  дискурсты 
тұтынушы  ретінде  қабылдауға  болмайды.  Оның  аялық  білімі 
жоғары  болса,  бірнеше  дискурста  қарым-қатынас  жасай  беретін 
қабілеті болады.
Осы  тұрғыдан  алғанда  қазақ  тіл  білімінің  зерттеулерінде  де 
дискурс болудың басты шарттарын профессор Н. Уəлидің еңбек-
терінен  көруге  болады: «Субъектінің  сөз  əрекетінің,  яғни  тілді 
қарым-қатынас  үшін  қолдану  əрекетінің  нəтижесінде  дискурс/
мəтін  құрастырылады.  Басқаша  айтқанда,  сөйлеуші/жазушы  сөз 
бірліктері  арқылы  айтылым  (высказывание),  дискурс/мəтін  жанр 
түрінде  белгілі  бір  мағынаны  тілдік  бірліктер  арқылы  кодқа  са-


592


Достарыңызбен бөлісу:
1   ...   67   68   69   70   71   72   73   74   ...   97
Loading...




©melimde.com 2020
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет
Сабақтың тақырыбы
Сабақтың мақсаты
бойынша жиынтық
Сабақ тақырыбы
жиынтық бағалау
ғылым министрлігі
рсетілетін қызмет
Жалпы ережелер
тоқсан бойынша
қызмет стандарты
бекіту туралы
бағалауға арналған
Сабақ жоспары
Әдістемелік кешені
Қазақстан республикасы
тоқсанға арналған
жиынтық бағалаудың
туралы хабарландыру
жиынтық бағалауға
арналған жиынтық
бағалау тапсырмалары
арналған тапсырмалар
білім беретін
республикасы білім
Қазақстан республикасының
бағалаудың тапсырмалары
мерзімді жоспар
Қазақстан тарихы
пәнінен тоқсанға
Жұмыс бағдарламасы
арналған әдістемелік
біліктілік талаптары
әкімінің аппараты
Қазақ әдебиеті
туралы анықтама
Мектепке дейінгі
мамандығына арналған
нтізбелік тақырыптық
қойылатын жалпы
жалпы біліктілік
Конкурс туралы
мемлекеттік әкімшілік
болып табылады
оқыту әдістемесі
жалпы конкурс
Реферат тақырыбы
қатысушыларға қойылатын
Қазақстан облысы
әдістемелік ұсыныстар
әдістемелік кешені
тақырыптық жоспар

Loading...