Телия В. Н. Вторичная номинация и ее виды // Языковая номинация. Виды наименований



Pdf көрінісі
бет54/97
Дата22.09.2021
өлшемі1.05 Mb.
1   ...   50   51   52   53   54   55   56   57   ...   97
Ұлт тұғыры – тілде
тыңдаушы  арасында  нақты  да  өзара  түсіністік  орнайды,  яғни 
тілдің коммуникативтік мəні іске асады. Ал психолингвистикалық 
тұрғыдан  тіл  əрекет,  қолданыс  үстінде  жəне  оны  адамдар  қалай 
пайдаланып,  қалай  қабылдайтыны  қарастырылады.  Яғни,  тіл 
қызметін  мəтіннің  беретін  мəні  мен  ойын  қабылдаумен  сабақтас 
қарастыру – психолингвистиканың  нысаны.  Осыған  сай  психо-
лингвистиканың  негізгі  назар  аударатыны:  мəтіннің  мазмұнын-
дағы  продуциенттің  (автор)  ойы  мен  оны  қабылдаушы  реци-
пиенттің (оқушы) ойының мəтінді түсіндірудегі сəйкестігі. 
Осы  арада: «Неге  бір  мəтіннің  мазмұнын  əр  оқушы  түрліше 
қабылдап,  түрліше  бағалайды?», – деген  сұрақ  туындайды.  Оны 
ғалымдар  мəтіннің  ар  жағында  жатқан  экстралингвистикалық 
жағдаятпен, прессупозициялық түсінікпен сабақтастырып, оқушы-
ның жеке танымдық ассоциацияларымен байланыстырады.
Мəтінді  оқығаннан  кейін  адам  санасында  бұрыннан  таныс 
бейнелер  қайта  жаңғырады  да  көптеген  адамдарда  бірдей  ассо-
циациялар пайда болады. Олар ортақ танымдық-əлеуметтік орта, 
этностық ұжымда қалыптасатын жалпы тілге тəн айшықтар (мета-
фора, теңеу, т.б.). Сондықтан да оқырман автор қолданған сөздердің 
қолданысын, мағынасын түсініп отырады. 
Бұл  деңгей  жазушы («тілдік  тұлға»)  мен  оқырманның  тілдік 
білім аясына сай («фоновое знание языка») тілге тəн айшықтарды 
меңгергенін  көрсетеді.  Бірақ  Ю.Н.  Карауловтың  анықтауында 
«тілдік тұлға» деп танылу үшін, бұл деңгей де жеткіліксіз. Ол со-
нымен бірге, белгілі бір сөздердің негізінде жатқан құндылықтар-
ды танып білуі керек. Ал бұл əрекет тілді қолданушының (автор-
дың)  ішкі  дүниесінің  дəрежесіне  байланысты  болады  да,  келесі 
тілдік-когнитивтік  сатыны  сипаттайды.  Белгіл  бір  тұлғаның 
тілін  (Абай  тілін,  М.  Əуезов  тілін,  Ш.  Мұртаза  тілін,  т.б.),  мəтін 
түзуге  себеп  болатын  уəждер,  мүдделер,  көркемдік  мəндер  мен 
құндылықтар, т.б. бəрі тұтасып келіп, автордың «көркемдік əлемін» 
бейнелейтін тілдік құралдардың жүйесін белгілейді.
Осы  кезге  дейін  қалыптасқан  лингвостилистикалық,  лингво-
поэтикалық  талдаулар  жазушы  мен  оқырманның  психологиялық 
жақындығына  қарамастан,  жазушының  шығармашылық  тұлға-
сының  эстетикалық  жағына  көбірек  көңіл  бөлді.  Бірақ  сөз  көр-
кемдік  құрылымға  ене  отырып,  қандай  да  бір  қозғалысқа,  əр-


556
Ұлт тұғыры – тілде
текті  трансформацияға  ұшырауы  мүмкін.  Ал  лингвист  көркем 
сөздің  осы  қызметінің  ерекшеліктерін  автордың  өзіндік  таны-
мы  (тілдік  санасы)  негізінде  түсіндіруге  міндетті.  Сондықтан 
психолингвистикалық  зерттеулер,  біріншіден,  көркем  мəтінді 
түсіну  жазушы  мен  оқырманның  когнитивтік  əлемінің  өзара 
əрекеттерінің  нəтижесі,  сондықтан  да  əрбір  индивидтің  көркем 
мəтінді қабылдауы бірдей адекватты болуы мүмкін емес екендігін 
дəлелдейді.  Екіншіден,  мысалы,  жазушының  көркем  мəтінде 
қолданған стилистикалық жүйесін (окказионализмдер, неологизм-
дер, жеке авторлық қолданыстар, қайталамалар, архаизмдер, т.б.) 
психолингвистер суреткердің өзіндік стилі, тілі деп емес, тек өзіне 
ғана  тəн  поэтикалық  тұжырымдамасы  деп  талдайды  да,  автор-
оқырман  қатынасына  ерекше  назар  аударады.  Осыған  орай,  мы-
салы, көркем мəтінде ерекше коммуникативтік сапа мен стильдік 
мəні бар көркем құралдардың бірі – қайталама. 
Академик  Р.  Сыздық  зерттеуінде  Ə.  Кекілбаевтың  «Үркерін-
дегі» қайталаманың небір түрлерін көрсетеді («Сөз құдіреті», 2005, 
93-б).  Бұл  ерекше  сезімдік  тебіреніспен  баяндалатын  тұстарда, 
кейіпкерлердің ішкі жан-дүниесін ашуда айырықша тиімді көріктеу 
құралдарының бірі ретіндегі көркем тілдің бір сипаты.
Қорыта  айтқанда,  көркем  шығармада  ерекше  сөздік  формаға 
сай  көркем  ой  туатыны,  сонымен  байланысты  көркем  мəтін 
элементтерінің өзара əрекеті нəтижесінде жазушының жеке тілдік 
жəне танымдық психологиялық тұлғасына сай көркемдік əлемнің 
қалыптасуы,  жазушының  «Сөз  құдіретіне» (Р.  Сыздық)  тікелей 
байланысты. Оның мəнін ғалым аталмыш еңбегінің алғы сөзінде 
«қолданыстағы тілдің көркемдік қуаты, күші» деп анықтайды. 
Сонымен, автордың таным ерекшелігі мен болмысын, суреткер 
ретіндегі  ішкі  «көркем  əлемін»  бейнелейтін  тілінің  қолданысын 
түсіндіруді  лингвостилистика – лингвопоэтика – психолинг-
вистика,  т.с.с.  контекстеқарастыруды  қажет  етеді.  Академик 
Р.  Сыздықтың  «Сөз  құдіреті»  еңбегін  осы  бағыттағы  зерттеудің 
жарқын үлгісі деп бағалауға болады. Осымен байланысты тіл бол-
мысын  зерттеудің  антропоөзектік  бағытына  сəйкес  идиостиль, 
когнитивтік стиль ұғымдарының зор екені байқалады.


557
Ұлт тұғыры – тілде


Достарыңызбен бөлісу:
1   ...   50   51   52   53   54   55   56   57   ...   97




©melimde.com 2020
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет
Сабақтың тақырыбы
Сабақтың мақсаты
бойынша жиынтық
Сабақ тақырыбы
жиынтық бағалау
ғылым министрлігі
рсетілетін қызмет
Жалпы ережелер
тоқсан бойынша
қызмет стандарты
бекіту туралы
бағалауға арналған
Сабақ жоспары
Әдістемелік кешені
Қазақстан республикасы
тоқсанға арналған
жиынтық бағалаудың
туралы хабарландыру
жиынтық бағалауға
арналған жиынтық
бағалау тапсырмалары
арналған тапсырмалар
білім беретін
республикасы білім
Қазақстан республикасының
бағалаудың тапсырмалары
мерзімді жоспар
Қазақстан тарихы
пәнінен тоқсанға
Жұмыс бағдарламасы
арналған әдістемелік
біліктілік талаптары
әкімінің аппараты
Қазақ әдебиеті
туралы анықтама
Мектепке дейінгі
мамандығына арналған
нтізбелік тақырыптық
қойылатын жалпы
жалпы біліктілік
Конкурс туралы
мемлекеттік әкімшілік
болып табылады
оқыту әдістемесі
жалпы конкурс
Реферат тақырыбы
қатысушыларға қойылатын
Қазақстан облысы
әдістемелік ұсыныстар
әдістемелік кешені
тақырыптық жоспар