Телия В. Н. Вторичная номинация и ее виды // Языковая номинация. Виды наименований


Қазақ əлемінің тілдік бейнесіндегі рухани мəдениеттің



Pdf көрінісі
бет35/97
Дата22.09.2021
өлшемі1.05 Mb.
1   ...   31   32   33   34   35   36   37   38   ...   97
Қазақ əлемінің тілдік бейнесіндегі рухани мəдениеттің 
архетиптік сипаты
Қазіргі  тілдің  қызметін  оны  тұтынушының  мəдени,  руха-
ни,  əлеуметтік  психологиялық  болмысымен  сабақтас  қарау  оны 
қимыл-əрекетімен ұштастырып, дүниені тіл арқылы тұтастырып, 
«ғаламның тілдік бейнесін» сипаттайтын антропоөзектік парадиг-
ма кеңістігінде зерттеуді қажет етеді.
Атап  айтқанда,  шынайы  өмірдің  қыр-сырын  ұлттық  ұжымға 
тəн  ой  таразысынан  өткізіп,  сараптап,  жинақтаған  этномəдени 
ақпараттар  мен  мəліметтердің  жадыда  сақталған  қор  ретіндегі 
жүйесі  тіл  арқылы  қабылдағандықтан,  ұлт  болмысын  таныта-
тын  тіл  бірліктерін  кешенді  зерттеу  өзекті  мəселе  ретінде  тіл 
ғылымының өрісін кеңейтіп отыр. 
Əрбір  тіл  өз  ерекшелігімен  «ғалам  бейнесін»  өзгеше  қалып-
тастырады», – деген  антропоцентристік  қағида  қазақ  дүниесін, 
қазақ  əлемін  сипаттаған  қазақ  тілі  деректерін  ұлттың  рухани-
мəдени қазынасы ретінде зерттеуді қажет етеді. Сондықтан ондай 
жүйені зерттеу барысында дəстүрлі құрылымдық лингвистиканың 
мүмкіншілігі шектеулі екендігі байқалады. 
Осымен  байланысты  тіл  дағдылы  қарым-қатынас  құралынан 
гөрі таным құралы, таным көзі ыңғайында көбірек зерттеледі. Соған 
сəйкес  халқымыздың  рухани  мəдениетінің  мифтік,  прецеденттік, 
паремиологиялық,  фразеологиялық,  этнографиялық,  т.б.  атаулар 


521
Ұлт тұғыры – тілде
түріндегі тілдік көріністерінің көбі эпостық жырларда, көне жазба 
ескерткіштерде,  ақын-жыраулар  мұраларында,  мəдени-құжаттық 
сипатта  сақталып,  этномəдени  контексте  жаңғыртылады.  Соның 
нəтижесінде олардың мазмұны халқымыздың рухани дүниесін си-
паттайтын этнопедагогикалық дағдыларына өзіндік дүниетанымы 
мен  құқықтық,  қоғамдық  нормаларына,  өмір  тəжірибелеріне 
қатысты құнды деректерді дəйектейтіні анықталады. Мысалы: ала 
жіпті аттамау, ат құйрығын кесісу, құйрық-бауыр жесу, т.б. 
Мысалы,  қазақтың  дүниетанымында,  философ-ғалым  Ғ.  Ақ-
панбек көрсеткендей, «ала жіпті пайдаланудың» өзіндік мəні бар. 
Лұқпан хакімнің айтуы бойынша, өмірде он жұп болады. Солардың 
бірі – ақ  пен  қара  (ерекшелеген  біз – М.Ж.).  Есілген  жіптің  бір 
қабаты  ақ,  екінші  қабаты  қара  болып  келеді.  Жіптің  екі  қабаты 
ажырамастай астасып, кезек алмасып, тығыз өріліп отырады. Бұл 
–  тоқтаусыз  ауысып  келіп  отыратын  күн  мен  түннің  белгісі.  Со-
нымен қоса жалпы өмір мен тіршіліктің ишара тұспалды бейнесі 
болып табылады. Сондықтан да қазақ халқы ала жіпке киелі деп 
қарап, айырықша мəн берген. Біреудің «ала жібін аттамау» деген 
сөз «кісіге қиянат жасамау» мағынасында қолданылады» [36].
Ал  ат  құйрығын  кесу  ұғымының  қазақтың  құқықтық  жүйе-
сіндегі  мəнін  Фуко  С.Л.  былай  деп  түсіндіреді: «Обрезывание  у 
лошади  хвоста  расценивалось  как  некое  колдовское,  магическое 
действие, угрожающее жизни ее хозяина. Если после этого хозяин 
лошади или даже кто-либо из его сородичей умирал, то обрезав-
ший хвост платил полный кун как убийца» [37].
Ал құйрық-бауыр жеу тіркесі, керісінше, елдің бірлігін, туыс-
тығын,  ымыраласуын  сипаттап,  екі  жақты  тұтастыруды  мақсат 
ететін рухани мəдениеттің тілдік көрінісі. Қазақ тілінің онбестом-
дық  сөздігінде  құйрық-бауыр  жеу  тіркесіне  мынадай  түсіндірме 
берілген: «Қазақ  халқының  келін  түсіріп,  қыз  ұзатып  құдаласуы 
барысында  орындалатын  тəрбиелік  мəні  зор  дəстүрлердің  бірі – 
құйрық-бауыр  жеу.  Құйрық-бауыр  жеу  қазақ  дəстүрінде  құда 
болудың  заңды  белгісі – құжаты  болып  бекітілген» [38]. Бұл 
тіркестің  этномəдени  мазмұнының  уəжін  белгілейтін  ата-баба-
ларымыздың  ата  кəсібі  жəне  сонымен  байланысты  күнделікті 
тұрмыс-тəжірибесінде  дəлелденіп,  символдық  сипатқа  ие  болған 
деректердің  коннотаттық  сипаты.  Мұндай  рухани  мəдениеттің 


522


Достарыңызбен бөлісу:
1   ...   31   32   33   34   35   36   37   38   ...   97




©melimde.com 2020
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет
Сабақтың тақырыбы
Сабақтың мақсаты
бойынша жиынтық
Сабақ тақырыбы
жиынтық бағалау
ғылым министрлігі
рсетілетін қызмет
Жалпы ережелер
тоқсан бойынша
қызмет стандарты
бекіту туралы
бағалауға арналған
Сабақ жоспары
Әдістемелік кешені
Қазақстан республикасы
тоқсанға арналған
жиынтық бағалаудың
туралы хабарландыру
жиынтық бағалауға
арналған жиынтық
бағалау тапсырмалары
арналған тапсырмалар
білім беретін
республикасы білім
Қазақстан республикасының
бағалаудың тапсырмалары
мерзімді жоспар
Қазақстан тарихы
пәнінен тоқсанға
Жұмыс бағдарламасы
арналған әдістемелік
біліктілік талаптары
әкімінің аппараты
Қазақ әдебиеті
туралы анықтама
Мектепке дейінгі
мамандығына арналған
нтізбелік тақырыптық
қойылатын жалпы
жалпы біліктілік
Конкурс туралы
мемлекеттік әкімшілік
болып табылады
оқыту әдістемесі
жалпы конкурс
Реферат тақырыбы
қатысушыларға қойылатын
Қазақстан облысы
әдістемелік ұсыныстар
әдістемелік кешені
тақырыптық жоспар