Тақырыбы: Геннің экспрессиясы. Экариоттағы транскрипция


Индукцияланатын оперондар



бет2/2
Дата14.09.2022
өлшемі25.22 Kb.
#290356
1   2
Байланысты:
геннің экспрессиясы
labka 8.Dana, 8 тапсырма, гастроэнтерология
Индукцияланатын оперондар: реттеуші болып бақылау реакциялар тізбегінің бастапқы өнімі (S о)-(лактоза, не аллалактоза) саналады-лактоза опероны; -егер ортада бұл субстрат (өнім) болмаса ақуыз-репрессор оператормен байланысып, РНҚ полимеразаның оперон гендерін транскрипциялау қызметін бастырмалайды (оперон «өшірілген»);
-егер ортада алғашқы өнім (субстрат) (S 0) болса не жинақтала бастаса, оның кейбір бөлігі ақуыз-репрессормен байланысып, оның оператормен қосылуын болдырмайды; оперон «іске қосылады» және алғашқы өнімді (S 0) ыдыратушы ферменттер синтезделінеді.

 Репрессияланатын оперон: реттеуші болып бақылау реакциялар тізбегінің акырғы өнімі (Ро) саналады-триптофон опероны.
-егер ортада бұл өнім (Ро) болмаса ақуыз - репрессор оператормен қосыла алмайды, сондықтан РНҚ-полимераза оперон гендерін транскрипциялайды-оперон «іске қосылады» және Ро өнімінің түзілуі үшін қажет ферменттер ситезделінеді;
-егер ортада ақырғы өнім (Ро) (триптофан) жинақталса, оның біршама белігі ақуыз репрессормен байланысып оның оператормен қосылуына ықпал етеді- оперон «өшіріледі», Ро өнімнің түзілуіне қажет ферменттер синтезі тоқталады.
Эукариоттардағы гендер экспреиясының реттелу ерекшеліктері

Эукариоттық организмдердегі гендер экспрессиясының реттелу механизмі прокариоттармен салыстырғанда айтарлықтай күрделі процесс. Өйикені эукариоттардың құрылыс ерекшеліктері, дамуы мен тіршілік процестерінің күрделілігі гендер жұмысының реттелуін де күрделендіреді. Атап айтқанда, клеткада ядро қабығының болуы, хромосомалар санының көп (диплоидты жиынтық) болуы, гендердің күрделі өзара әрекеттесулері, оператор гендері санының артуы, ДНҚ-да экзонинтронды учаскелердің болуы, сонымен қатар структуралық гендер транскрипциясында индуктор ретінде гармондардың, жүйке жүйесінің қатынасуы т.б. П.Георгиев ұсынған схема (1972) бойынша әр оперон информациясы жоқ акцепторлық зонадан және информациясы бар зона немесе структуралық гендерден тұрады. Акцепторлық зонада промотор және оператор гендері орналасқан. Бұлар реттеуші (регулятор) белоктар арқылы структуралық гендердің жұмысын басқарады. Бұл структуралық ген бірнеше рет қайталанып құрылымдары біркелкі көптеген тізбектер түзуі мүмкін. Олардың жұмысы бір мезгілде басталып, бір мезгілде тежеледі. Жануарлар мен адамның әр оперонында бірнеше реттеуші гендер болуы мүмкін. Жалпы алғанда, эукариоттық гендер экспрессияның реттелуі 5 кезеңде немесе деңгейде өтеді: гендік, транскрипциялық, посттранскрипциялық, трансляциялық, посттрансляциялық кезеңдер.

Гендік кезең. Структуралық гендердің көпшілігі сирек қайталанатын ДНҚ кесінділерінен тұрады. Ол ДНҚ-ның жартысынан көбі активті емес бөліктерден (интрондар) құралғаны айтылды. ДНҚ кеінділеріндегі көшірмелердің саны синтезделетін белоктың мөлшерін анықтайды. Егер көшірмелердің саны аз болса, белок та жеткіліксіз мөлшерде түзіледі (зат алмасу бұзылады). Мысалы, гемоглобинопатиялар.

Транскрипциялық кезең. Мұнда ладымен ДНҚ-ның құрылысына сәйкес про-и РНҚ түзіледі. Ол экзонинтонды учаскелерден тұрады. Мутацияға байланысты нуклеотидтер ретінің өзгеруі, генетикалық игформацияны да өзгертеді, аномальдық про-и РНҚ түзіледі.

Постранскрипциялық кезеңде түзілген про-и РНҚ процессинг және сплайсингтың нәтижесінде жетілген и РНҚ-ға айналды. Бұл кезде де қажетті эндонуклеаза ферменттерінің жеткіліксіздігінен интрондардың қырқылып түсуі немесе экзондардың бір-бірімен дұрыс жалғануы жүрмейді, мұның нәтижесінде аномальдық и РНҚ түзіледі (жүйке аурулары, β-талассемия).

Трансляциялық кезеңде коллинеарлық принципке сай аминқышқылдарынан полипеитилтік тізбектер түзіледі. и РНҚ-да болатын мутациялық өзгерістерге байланысты аминқышқылдардың реті, саны өзгеріп, не алмасып басқа белоктар синтезделіп ауытқулар байқалуы мүмкін (О.К.А. т.б.).


Пострансляциялық кезеңде синтезделген полипептидтік тізбектерден арнайы ферменттердің қатынасуымен сутекті, гидрофобты және S –S байланыстар түзілуі нәтижесінде екінші, үшінші, төртінші реттік құрылымды белоктар қалыптасып, қызмет атқаруға бағытталады. Қажетті ферметтердің жеткіліксіздігінен белоктың күрделенуі жүрмейді, яғни ол қызмет атқара алмайды.

Фаг инфекциясы кезінде ген актифтілігінің ауысуы ген қызметі реттелуінің тағы бір түріне жатады, ол жоғарыда қарастырылған оперондар жұмысының қосу және қайта алып тастау жолымен реттелуіне қарағанда өзгеше. Бактериофагтардың ие-бактерияның метаболизмін фагтар репродукциясына ауыстыруына бірқатар мүмкіншіліктері бар. Ол фаг бөлшектері арқылы залалданған клеткаларда жаңа полимеразалардың, не олардың жеке суббірліктерінің, белок-репрессорлардың және белок активаторлардың пайда болуына байланысты. Инфекция тудыратын вирустардың дамуы екінші-лизогенді жолмен де жүруі мүмкін, ол кезде вирустық гендер ие-клеткасының ДНҚ-ның арнаы жерлеріне барып орналасады. Вирус геномының интеграцияланған түрі профаг деп аталады. Лизогенді клеткалардағы профагты ДНҚ клеткалық аппараттың көмегімен ондағы геномның бір бөлшегі сияқты болып бірнеше рет репликацияланады.






Достарыңызбен бөлісу:
1   2




©melimde.com 2022
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет
Сабақтың тақырыбы
бойынша жиынтық
жиынтық бағалау
Сабақ тақырыбы
Сабақтың мақсаты
ғылым министрлігі
тоқсан бойынша
бағдарламасына сәйкес
Сабақ жоспары
бағалауға арналған
Реферат тақырыбы
сәйкес оқыту
жиынтық бағалауға
арналған тапсырмалар
білім беретін
оқыту мақсаттары
Қазақстан республикасы
бағалау тапсырмалары
республикасы білім
Жалпы ережелер
жиынтық бағалаудың
рсетілетін қызмет
бекіту туралы
мерзімді жоспар
Қазақстан тарихы
тоқсанға арналған
Қазақстан республикасының
арналған жиынтық
болып табылады
қызмет стандарты
жалпы білім
нтізбелік тақырыптық
Мектепке дейінгі
арналған әдістемелік
оқыту әдістемесі
бағалаудың тапсырмалары
Қазақ әдебиеті
Зертханалық жұмыс
Инклюзивті білім
пәнінен тоқсанға
білім берудің
Әдістемелік кешені
тақырыптық жоспар
Қысқа мерзімді
республикасының білім
туралы жалпы
атындағы жалпы
Қазақстанның қазіргі
Жұмыс бағдарламасы
пайда болуы
қазақ тілінде