Табиғи тіл деп күнделікті қолданылатын, адамзаттың ұзақ уақыт тарихи дамуында қалыптасқан тілді түсінуге болады. Жасанды тіл

Loading...


бет2/2
Дата03.04.2020
өлшемі0.93 Mb.
1   2



А α

альфа

I ι

иота

Ρ ρ

ро

В β

бэта

K κ

каппа

Σ σ

сигма

Г γ

гамма

Λ λ

ламбда

Τ τ

тау

Δ δ

дэльта

M μ

мю(ми)

Υ υ

юпсилон

Е ε

эпсилон

N ν

ню(ни)

Φ φ

фи

Z ζ

дзета

Ξ ξ

кси

Χ χ

хи

H η

эта

O o

омикрон

Ψ ψ

пси

Θ θ

тэта

Π π

пи

Ω ω

омега

Қазақ мектептеріндегі математикалық тілдің қалыптасуы тарихы

Қазақ мектептеріндегі математикалық тілдің қалыптасуы мен дамуы бірнеше кезеңді бастан өткізіп отыр.



1-кезең 1920 жылдан 1934 жылға дейін қамтиды. Қазақ халқының тарихында алғаш рет терминология мәселелері 1924 жылы Орынборда өткен Қазақстан мәдениет қайраткерлерінің 1 съезінде талқыланды. Бұл жылдары терминология саласына өз үлесін қосқан адамдардың ішінде С. Сейфуллин, М. Әуезов, Қ. Сәтпаев т.б болды. Мәселен, М. Әуезов «Ғылым тілі» (Шығармалары ІІ том, 1969 жыл) мақаласында әр түрлі пәндерден оқулық жазуға кедергі болып отырған нәрсе – оның терминологиясы дей келіп, оны жүйелеп, келісіп пайдалану керек дейді. 1927 жылы Қызылордада тұңғыш «Пән сөздері» басылып шықты. Оны араб графикасы негізінде жасалған алфавитпен Қаратышқанов құрастырды. Бұл сөздікті математикалық мазмұнда үш жүздей терминді қамтиды. Оның төрттен бірі негізінен дұрыс терминдер еді.

2-кезең 1934-1950 жылдар аралығында. 1930 жылы Москвада өткен ІІ Бүкілодақтық партия кеңесі ұлт тілдері мен оның терминологиясын дамыту мәселесіне көңіл аударды. 1931жылы латын графикасы негізінде 8000 термин сөзді қамтыған мектеп циклі пәндерінің «Атаулар сөздігі» шығарылды. Бұған математиканың төрт жүзден астам термині енді. Бұл сөздіктің кемшілігі оған ендірілген жүзге жуық халықаралық терминдер аударылды, не фонетикалық өзгеріске түсті. Алайда 1927 жылғы сөздікке қарағанда мұнда кейбір терминдерге өзгерістер ендірілді. Осы жылы 1933 жылы Қазақ АССР Халық ағарту комиссариаты Советінің №508 қаулысы негізінде республикада Халық ағарту комиссариаты жанынан 13 адамнан Мемлекеттік терминология комиссиясы құрылды. Өкілдері Қ. Жұбанаов мүшелері профессор С. Д. Асфандияров, Б. М. Бірімжанов және т.б болды. Олар терминологияны реттеу мен қайта қалыпқа келтіру мәселелерімен айналысты.

3-кезең. 1950 жылдан осы кезеңге дейінгі уақыт. Математика терминологиясының реттелуі мен дамуына себепші негізгі факторлардың бірі 1959 жылы шығарылған «Орысша-қазақша терминологиялық сөздік». Оның екінші томында математиканың төрт мыңдай сөзі енгізілді. Сөздіктердің сапасын жоғарлатуға жауапты тәжірбиелі математиктер қатысты. Бұл қазақ тіліндегі математика терминологиясының дамуының үшінші кезеңіндегі шығарылған бірден бір сөздік еді. Сөздікті толықтыру және жаңарту – өмір талабы. Сөздіктің белгілі мазмұнды артықшылығы болғандығымен, кейбір кемшіліктері де бар.

Математикалық тілді және ұғымдарды қалыптастырудағы оқушылардың

күнделікті тұрмыстық түсініктерінің алатын орны

Математикалық түсініктерді қалыптастыру барысында оқушыларда қалыптасып үлгерген күнделікті тұрмыстық ұғымдардың көмегіне сүйену керек. Қалыптасқан ұғымдармен және ғылыми ұғымдар әртүрлі түсіндіріледі. Осыған байланысты Л. С. Выготский - тұрмыстық түсініктермен ғылыми ұғымдардың айырмашылығын олардың түсіну дәрежесіне қарай бөледі, ал Ж. И. Шифф – олардың түсіндіру әдістеріне қарай бөледі, Е. К. Войшвилло – олардың нақты және түсінікті бейнеленуіне қарай бөледі, С. Л. Рубинштейн – олардың талдау қасиеттеріне қарай бөледі. Бірақ тұрмыстық түсініктермен ғылыми ұғымдардың арасындағы мұндай айырмашылықтармен бірге осы екі түсініктің бір-бірімен байланысында көруге болады.

«Уақыт өлшемдері» (3 сынып) атты тақырыпқа кіріспеде оқушылардың тұрмыстық түсінігін анықтау үшін «күндіз» деген сөзді қалай түсінетіндігін білу мақсатында: «Бір күнде қанша уақыт бар ?» деген сұрақ қойылды. Кейбір балалар күндіз 12 сағат болады деп есептейді, себебі күн мен түн бір тәулікті құрайды дейді, ал бір тәулікте 24 сағат бар міне, сондықтан да күн соның жартысна тең деп ойлайды; кейбіреулері – күндіз бұл 24 сағатқа тең уақыт бөлігі деп есептейді, себебі әрқашан: айда 30 күн бар, ал бір аптада 7 күн бар деп айтылады. Бұдан шығатын қорытынды оқушылар «күндіз» деген сөзді әртүрлі түсінетіндігі көрінеді. «Күндіз» деген термин әрқашанда келесі сабақтарда кездесіп отыратындықтанда оның мәнін оқушыларға міндетті түрде түсіндіру керек.

Математикалық ұғымдарды енгізу методикасы

1. Ойлау обьектісін құрастыру: «Өмірге соғұрлым жақындастыру» деген дидактикалық принцип негізінде кейбір обьектілер таңдалып алынады. Оқушылар мұғалімнің басшылығымен обьектілердің қажетті деген ерекшеліктерін байқауы тиіс (ұғымның қалыптасу кезеңі). Негізінде осы кезең қиын деп есептеледі, мұнда қателікте болуы мүмкін. Оқушылар қажетті нәрсенің орнына керексізін қарастырады. Мысалы, олар перпендикулярды оның вертикальдығымен, параллелограмды сүйір және доғал бұрыштары болуы негізінде түсінеді. Міне, осы қиындықты болдырмас үшін мұғалім жаңа ұғымды барынша көрнекі әрі оның қарама-қарсы жағымен салыстыра отырып түсіндіруі тиіс.

2. Ойлау обьектісінің атауы: Мұғалім жаңа ұғымның атауын оқушыларға айтып түсіндіреді. Мысалы, «осындай фигура ромб деп аталады», «мынандай түзулер параллель деп аталады» т.с.с.

3. Анықтаманы тұжырымдау: Оқушылар логикалық ойлау нәтижесінде қарастырылып отырған обьектінің қажетті деген ерекшеліктерін ажыратып, мұғалімнің көмегімен жаңа ұғымның анықтамасын тұжырымдап алады.

4. Обьектінің анықтамасын дәлелдеу: Оқушылар қарастырылып отырған ұғымға тән обьектілердің бар екендігін дәлелдей білуі қажет. Олар дәлелдеуді мысалдар негізінде тұжырымдап, ұқсас обьектілерді де ажырата білуі тиіс.

5. Жаңа ұғымды таңбалау: Математикада кейбір ұғымдарды арнаулы таңбалармен – символдармен белгілейді.

Жаңа ұғымды түсіндіру кезінде сұрақ-жауап әдісін қолдану тиімді. Мысалы, «параллель түзулер» ұғымын және осы тақырыпты мағыналы етіп оқытуға арналған сабақтардың элементтерін қарастырайық.





Математикалық сөздік

Ұғымның аты

Түрі және тегі бойынша айырмашылығы

Графикалық кескіні және белгіленуі

Ұғымның өмірбаяны

Параллель түзулер

Екі түзу:

1. Бір жазықтықта жатады

2. Ортақ нүктесі болмайды немесе беттеспейді





Латынның parallelos қатар жүруші деген мағынадағы сөзі. «║» таңбасын 1677 жылы ағылшын оқымыс

тысы У. Оутред енгізген.



Оқушылардың математикалық тіл мәдениетін дамытудың теориялық негіздері

Математикалық ұғымдарды енгізу барысында сол ұғымдарды белгілейтін жаңа математикалық терминдер және символдар пайда болып, оқушылардың математикалық тілінің лексикасын әрдайым байытып отырады. Қазіргі кезде оқу программасын жетілдіру барысында математикалық тілді де жақсартуға назар аударылып, нәтижесінде мектеп курсына көптеген жаңа математикалық ұғымдар енгізілді.

Оқушылардың математика тілін меңгеру процесін зерттеу мынадай кемшіліктердің орын алып келе жатқанын көрсетіп отыр:

1. Математикалық терминдердің, символдардың мән-мағынасын түсінбестен механикалық түрде жаттап алу. Бұл жағдай оқушылардың математикалық ұғымды саналы түрде меңгеруіне кедергі жасайды.

2. Математикалық терминдер, символдар және оларға сәйкес келетін ұғымдар арасындағы байланысты жете білмеу. Мұндай жағдай оқушы біліміндегі формализмге әкеліп соғады.

Мектептің математика курсындағы қолданылып жүрген терминдер ана тілінің негізінде жасалынған немесе басқа тілден алынған болуы мүмкін. Бұл жағдайдың екеуінде де жоғарыда аталған кемшіліктерді жою үшін мынадай мәселелерге көңіл аударған жөн:

1. Ұғымдар және оларды белгілейтін терминдер мен символдар арасындағы байланысты жете түсіндіру.

2. Әрбір математикалық терминнің күнделікті өмірдегі қолданылып жүрген мағынасы мен оның математикалық мағынасы арасындағы арақатысты түсіндіру.

3. Теминдердің немесе символдардың шығу тегі мен тарихынан мәлімет беру.

Ауызша сөзден символ түріндегі жазуға көшу

Оқушылардың логикалық-математикалық символдарды тиянақты игеріп, оны нақтылы жағдайларда қолдану үшін олардың ауызша сөзден символикалық сөзге көшкендегі алған біліктері мен дағдыларын қалыптастыруда жүйелі жұмыстар жүргізу керек. Осы мақсатта:



  1. салу немесе дәлелдеуге берілген есептерді символ түрінде жаза білу;

2) есептердің шығарылу жолы символ түрінде жазылса, оны ауызша айта білу сияқты жаттығу есептерін орындау жәрдемін тигізеді.

1-есеп. Берілген түзуге параллеь және оның бойында жатпайтын берілген нүкте арқылы өтетін түзу салыңдар. Салу жұмысы орындалады, ал оны түсіндіру жазбаша жүргізіледі.



І. а түзуінің бойынан В нүктесін алайық.

2. АВ кесіндісін саламыз.

3. О нүктесі арқылы АВ кесіндісін қақ бөлеміз.

4. а түзуінің бойынан В нүктесінен басқа С нүктесін таңдап аламыз.

5. СО сәулесін құрамыз.

6. СО сәулесінің бойынан СО және OD кесінділері конгурэнтті болатындай D нүктесін табамыз.

7. А және D нүктелері арқылы b түзуін жүргіземіз.

8. b – ізделінді түзу екендігі дәлелденді.



Салу нәтижесінде тақтаға сәйкес сызба салынады .

Қарсы мысал келтіру

Мұғалім сызбаға немесе символдық жазуға қарап оқушы жауабының дұрыс еместігін айтады. Бұл оқушыны жауаптың басқа вариантын іздеп табуға жетелейді де, қашан дұрыс жауап тапқанына дейін жүргізіледі. Бұл жұмыстың негізгі мақсаты – оқушы жауабында қате сөздерді болдырмау, әрбір сөздің мағынасына жете көңіл аударуға тәрбиелеу.



Мысалы:

  1. Үшбұрыш медианасының анықтамасы.



Өрнектерді оқу

Түрлі математикалық формулаларды немесе математикалық тапсырмаларды оқыту арқылы оқушының тіл байлығын арттыру. Мысалы: екі өрнектің квадраттарының айырымы дегеніміз не? Деген сұрақ қою арқылы оқушыдан ауызша жауап алуға болады.



Математикалық диктанат алу

Математикалық диктантты әр түрлі формада өткізуге болады.



а) Дәптердің беті вертикаль түзумен екіге бөлінеді. Оқушы дәптердің сол жағына мұғалім баяндаған тексті жазады. Әсіресе, мұнда математикалық терминдердің дұрыс жазылуына назар аударылады. Ал дәптердің оң жағына тексті символ түрінде жазады.

ә) Мұғалім тексті белгілі бір кідіріспен баяндайды, ал оқушы оны символмен жазады.

б) Ана тілі сабақтарында алынатын диктантқа математика пәніне байланысты текстер ұсынылады. Мұны пәнаралық байланысты жүзеге асырудың бір формасы деп қарастыруға болады.

Логикалық жаттығулар орындау

Олар мынадай болуы мүмкін:



а) анықтамадағы қатені табыңдар;

ә) пікірлердің қайсысы ақиқат;

б) сөйлемдегі жеткіліксіз шарттарды анықтаңдар т.с.с.

Мысалы, мына сөйлемдердегі артық шартты табыңдар:

Шеңбердің центрі арқылы өтетін ең үлкен хорда диаметр деп аталады

Сөйлемдегі қалып қойған сөздерді тауып жазу

Бұл тәсілдің негізгі мақсаты оқушыларға өз ойын нақты және тиянақты айтуға үйрету. Анықтамаларды, теоремалар мен аксиомаларды және т.б айтқанда артық сөздерді көп қолдана бермеуге үйретеді. Егер қандай да бір нүкте мен шеңбер центрінің арақашықтығы радиустан үлкен болса; онда ол нүкте шеңбер ... жатады. Шеңбердің қандай да бір нүктесін оның центрі мен қосатын кесінді ... деп аталады. Егер екі түзу қандай да бір центрге қатысты симметриялы болса, онда олар ... болады.



Логикалық-лингвистикалық мақсаттағы тапсырмаларды орындау

Мұндай тапсырмалар математика тілінің компонентерін(терминдер, символдар, графиктер т.б) саналы ұғынуға мүмкіндік жасайды. Мазмұны жағынан бұлар әр түрлі болады. Солардың кейбіреуіне тоқталайық.

1) Терминдер мен символдар арасындағы бір мәнді сәйкестікті тағайындау. Мысалы, оқушыларға төмендегідей бір бағанға терминдер, екіншісіне символдар жазылған карточкалар үлестіріліп беріледі. Оқушылар бұл жиындардың элементтерінің арасындағы бір мәнді сәйкестікті тағайындауы қажет. Бұл типті тапсырмалар бұрын өтілген материалдарды қайталап, есте сақтауға жағдай жасайды. Сондықтан бұл жұмысты белгілі бір тақырыпты, тарауды немесе курсты аяқтағанна кейін жүргізілгені тиімді.

2) Ұғымдар көлемінің кеңеюі және тарылуы. Мысалы:

Бірінші оқушы «квадрат», ал кейінгісі алдыңғысын қамтитын ұғымдар тізбегін жаз.

Жауабы: квадрат – тік төртбұрыш – параллелограм – дөңес төртбұрыш – дөңес көпбұрыш – жазық геометриялық фигура – жазықтықтағы нүктелер жиыны.



3) Геометриялық фигураларды айқын тануды және олардың бір-бірінен айырмашылығын ажырата алуды жүзеге асыру мақсатында фигураларға Вен-Диаграммаларын құрастыру әдісін қолдансақ болады. Мысалы: тік төртбұрыш және трапецияның Вен-Диаграммасын құрастырсақ:



Қорытынды

Мектеп математикасы бұл оқушылардың алғашқы математикалық ұғымдарының қалыптасуының алғашқы баспалдағы болып есептеледі. Осы себепті оқушылардың математикалық тілінің дұрыс қалыптасуы оның алғашқы ұғымды дұрыс меңгеріп, оны дұрыс ойлап қолдана алуында жатыр деп ойлаймын. Математикалық тілде жазылу әрі ықшамды, әрі түсінікті болады.

Мұғалімнің негізгі мақсаты – математикалық ойлауды қалыптастыру арқылы оқушыны өздігінен оқытуға және математикалық тілде емін-еркін сөйлей алуына үйрету. Ол үшін оқушылар білім негіздерін мұғалім басшылығы мен іздестіре отырып, керекті математикалық терминдер мен символдардың дұрыс оқылуына ден қойғаны жөн. Жалпы алғанда оқушылардың математикалық тілін дамытуда оларда қалыптасқан ұғым туралы ойдың алар орны ерекше екенін көрумізге болады.

Д . Пойа айтқандай «Егер мұғалім өз пәніне шын ықыласымен берілсе, онда бүкіл сыныпта бұл пәнге ынтасымен берілетін болады. Егер де пән сізді қызықтырмаса және оны терең білмесеңіз, онда сабақ беруден бас тарту керек. Себебі сіз ешқашанда сабақты жақсы бере алмайтын боласыз» .

Сөз – мұғалім жұмысының негізгі құралы. Математикада тек өзіне ғана тән формулалар тілі болады деген көзқарас көп тарағанымен қарапайым ауызша және жазбаша тілдің математиканы оқытуда рөлі ерекше.

Пайдаланылған әдебиеттер тізімі

1) Ушинский К.Д. Избранные педагогические сочинения. Москва, 1995.

2) Аханов К. Тіл білімінің негіздері. Алматы: «Санат» баспасы, 1993 – 496 бет.

3) Жарықбаев Қ. Жантану оқулығы. Алматы: «Эверо», 2010 – 696 бет.

4) Тәжібаев Т. Жалпы психология. Алматы: «Қазақ университеті» 1993 – 240 бет.

5) Общее языкознание. Москва. 1970.

6) Чернышевский Н.Г. Полное собрание сочинений. 1951 .

7) Қожабаев Қ. «Математиканы оқыту әдістері».Алматы: «Санат», 1998 – 104 бет.

8) Икрамов Ж.«Язык обучения математике». Ташкент: «Укитувчи», 1989 – 176 бет.

9) Әбілқасымова А.Е,Көбесов А.К,Рахымбек Д,Кенеш Ә.С. «Математиканы оқытудың теориясы мен әдістемесі». Алматы: «Білім», 1998 – 286 бет.

10) Бекбоев И, Абдиева А, Қайдасов Ж, Хабарова Г. Геометрия. Алматы: «Мектеп», 2008 – 104 бет.

11) Икрамов Ж,Рахымбек Д. Қазақстан мектебі №11, 1980, 38-40 беттер.

12) Рахымбек Д. «Бастауыш мектеп» №1 қаңтар ,1982, 33-36 беттер.

13) Рахымбек Д,Кенеш Ә. Планиметрияны оқыту әдістемесі оқу құралы. Шымкент: М. Әуезов атындағы ОҚМУ, 2012, 345 бет.

14) Рахымбек Д. Оқушылардың логика-методологиялық білімдерін жетілдіру. Алматы: РБК, 1998, 255 бет.

15) Рахымбек Д, Маденова А, Сұлтанбай Е . «Оқушылардың математикалық тілін дамыту». Шымкент. Қазақстанның ғылыми әлемі. 197 бет.

16) Скоткин М.Н. «Современствования процесса обучения». Москва, 1971, 7 бет.

17) Гнеденко Б.В. «Математиканы оқытуда оқушылардың тілін дамыту» Москва, 1982, 87бет.

18) Қазақстан Республикасындағы Білім туралы заңнама. Заң актілерінің жиынтығы. Алматы: «Юрист» баспасы, 2007,192 бет.

19) Қазақстан Республикасы Білім және Ғылым министрлігінің 2013 жылғы 3-сәуірдегі №115 бұйрығымен бекітілген бағдарламасы. Алматы: 2013.



20) Интернет желісі.

Достарыңызбен бөлісу:
1   2
Loading...


©melimde.com 2020
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет
рсетілетін ызмет
Жалпы ережелер
ызмет стандарты
дістемелік кешені
бекіту туралы
туралы хабарландыру
бойынша жиынты
біліктілік талаптары
кіміні аппараты
жалпы біліктілік
Конкурс туралы
ойылатын жалпы
мемлекеттік кімшілік
білім беретін
республикасы білім
жалпы конкурс
Барлы конкурс
ызмет регламенті
дістемелік сыныстар
ткізу туралы
конкурс атысушыларына
біліктілік талаптар
атысушыларына арнал
идаларын бекіту
мерзімді жоспар
Республикасы кіметіні
Мектепке дейінгі
облысы кімдігіні
рсетілетін ызметтер
мемлекеттік мекемесі
мемлекеттік ызмет
Конкурс ткізу
стандарттарын бекіту
санды жиынты
дебиеті маманды
білім беруді
мектепке дейінгі
дістемелік материалдар
жалпы білім
ауданы кіміні
конкурс туралы
рметті студент
облысы бойынша
алауды тапсырмалары
мыссыз азаматтар
Мемлекеттік кірістер
дарламасыны титулды
дістемелік кешен
Конкурс жариялайды
теориялы негіздері
ырыпты жоспар

Loading...