Саясаттану пәні бойынша дәрістер дәріс № Саясаттану ғылым және оқу пәні ретінде



бет23/58
Дата20.09.2021
өлшемі281.03 Kb.
1   ...   19   20   21   22   23   24   25   26   ...   58
Дәріс №6. Қоғамның саяси жүйесі
1. Саяси жүйе ұғымы, мəні, құрылымы

2. Саяси жүйелердің қызметтері жəне типологиясы

3. Саяси тəртіп билікті жүзеге асыру əдісі ретінде

1. Саяси жүйе ұғымы, мəні, құрылымы

Саяси жүйелер теориясы ХХ ғасырдың 50-60-шы жылдарында пайда болды. Осы теорияның негізін қалағандар болып американдық саясаттанушылаар Д. Истон мен Г. Алмонд табылады.Д. Истон. «Саяси жүйелер» (1953), «Саяси өмірді жүйелік талдау» (1965) еңбектерінде саяси жүйелер теориясының негізін қалады. Оның түсіндіруінше, саяси жүйе сырттан келетін əсерге жауап беретін, дамушы жəне өзін өзі реттеп отыратын ағзаға ұқсас. Бұл жүйе бір бүтінді түзетін көптеген бөлшектерден тұрады, оны қоршаған ортадан бөліп тұратын белгілі бір шекаралары болады. Г. Алмонд «Салыстырмалы саяси жүйелер» атты мақаласында (1956) саяси жүйе мемлекеттікпен қатар мемлекеттік емес саяси мінез-құлықтың алуан түрлілігін білдіреді, оларды талдау негізінде екі деңгей - институционалды жəне бағдарлаушы - бөлініп шығады. Институционалды қоғамның саяси институттарын зерттеуге, ал бағдарлаушы шынайы саяси құрылымды, саяси мəдениетті зерттеуге баса назар аударады.

Қазіргі заманғы саясаттануда саяси жүйе ұғымы екі мəнге ие:

а) саяси жүйе түрлі саяси феномендердің қасиеттерінанықтауға, сипаттауға көмектесетін теориялық, ойлау құралы ретінде түсіндіріледі. Осы тұрғыда бұл категория саясишынайылықтың өзін көрсетпейді, саясатты жүйелік талдау құралы болып табылады (партиялар, мемлекет, саяси мəдениет жəне т.б.);

б) саяси жүйе — ол қоғамдағы биліктің қалыптасуы менқызмет етуінің шынайы күрделі механизмі. Бұл механизм мемлекеттен, партиялардан, саяси бірлестіктерден, БАҚ, электораттан жəне т.б. тұрады.

Осылайша, қоғамның саяси жүйесі - ол нақты қоғамдағы саяси тəртіптің тарихи дəстүрлері мен ұстанымдарына, саяси, əлеуметтік, құқықтық, идеологиялық, мəдени нормалардың ережелеріне бағынатын, қоғамның саяси ұйымдарының қағидаларының, процестерінің, саяси институттардың, саяси рөлдердің, қатынастардың бүтін, ретке келтірілген жиынтығы.

«Саяси ұйым» жəне «саяси жүйе» ұғымдарының арақатынасы туралы. Кейбір əдебиеттерде аталған ұғымдар синонимдер ретінде қарастырылады. Бірақ айырмашылықтары бар. Қоғамның саяси ұйымы дегеніміз саяси институттар мен саяси құқықтық нормалардың жиынтығы. Саяси ұйым жетекші, биліктік ұйымдастырушы құрылым ретінде түсіндіріледі

«Саяси жүйе» категориясы «саяси ұйым» ұғымынан кеңірек, себебі саяси жүйе саяси ұйыммен қатар өзіне саяси сана, мəдениет, коммуникация, саясатқа қатысу сияқты құрылымдық элементтерді қосады.

Қоғамның жүйешелері (ішкі жүйелері). Саяси жүйе қоғамдық жүйе жиынтығының бір жүйешесі болып табылады. Ол басқа жүйешелермен, атап айтқанда əлеуметтік, мəдени, экономикалық, идеологиялық, этикалық, құқықтық жүйешелермен өзара əрекетте болады. Олар табиғи орта мен табиғи ресурстармен (демографиялық, кеңістіктік территориялық), сонымен бірге сыртқы саяси ортамен қатар оның қоғамдық ортасын, қоғамдық ресурстарын түзеді.

Нақты қоғамның саяси жүйесін анықтайтын факторлар қандай?

а) қоғамның кластық табиғаты, əлеуметтік қатар;

б) басқару түрі (парламенттік, президенттік жəне т.б.);

в) мемлекет түрі (монархия, республика);

г) саяси тəртіп сипаты (тоталитарлық, демократиялық);

д) саяси-идеологиялық жəне мəдени қатынастардың сипаты;

е) саяси өмір барысының тарихи жəне ұлттық дəстүрі (саяси белсенді немесе белсенді емес халық).

Саяси жүйе жалпы қоғамның жүйешелерінің бірі бола тұра, өзіне тəн ерекшеліктерімен сипатталады:

а) саяси жүйе басқа жүйелерден басым тұрады. Дəл соның көмегімен қоғамдағы саяси билік жүзеге асады. Ол қабылдаған шешімдер барлық жүйелер үшін міндетті.

б) қоғамның əлеуметтік кластық құрылымы мен қоғамдық ортаның сипатынан бөліну;

в) салыстырмалы түрдегі жеке даралығымен. Сонымен қатар белгілі бір дəрежеде оның шеңберіндегі қарым-қатынастар құқықтық жəне саяси нормалармен реттеліп, қадағаланып отырады.

Саяси жүйе қоғамның саяси кеңістігінде өмір сүреді, ол территориялық (мемлекет шекарасы) жəне қоғамның саяси ұйымдарының түрлі деңгейлеріндегі саяси жүйенің құраушы бөліктері мен оның əрекет саласымен анықталатын функционалдық өлшемдерге ие.

Саяси жүйе қоғамдық феномен ретінде уақыттағы белгілі бір өзгерістерге төзеді. Бұл процесс саяси қатынастар мен институттардың дамуы немесе деградациясы ретінде сипатталады.Саяси жүйенің тарихи эволюциясы бірқатар заңдылықтарға тəуелді:

а) билікті концентрациялау жəне деконцентрациялау, орталықтандыру жəне орталықсыздандыру;

б) осы тенденциялардың күресіне. Концентрация мен деконцентрацияның, орталықтандыру мен орталықсыздандыру арасындағы күрес формацияның орталықтандырудың дағдарысымен, орталықсыздандырумен жəне осы екі бастамалардың қарама-қайшылықтарының жаңа тізбегімен ауысқан (антикалық империядан бастапқы феодалдық бөлінуге, феодалдық монархиядан буржуаздық мемлекетке, XIXғасырдың соңындағы империализмнен XX ғасырдың алғашқы жартысындағы демократизация процесіне өту кезеңінде) кезеңдер аралығында аяқталады.

в) жүйені жəне оның жүйешелерін күрделендірудің жалпы процесіне (партияның пайда болуы мен көбеюі, ассоциациялардың дамуы жəне т.б.);

г) жүйенің қалыптасуына, оның заңды рəсімделуіне;

д) демократиялық институттардың қалыптасуына, жалпыға бірдей сайлауға, өзін өзі басқаруға;

е) билік пен халықтың қарым-қатынасының қайта ұйымдастырылуына (жоғарыдан төменге бұйрықтық, деспоттық жəне қақтығыстық қарым-қатынастан келісімдік конституциялық жəне консенсустыққа көшу);

ж) басқару аппаратының, мəжбүрлеу органдарының артуына.

Саяси жүйенің деңгейлері. Қоғамның саяси жүйесі саяси қатынастар мен биліктің үш деңгейінің жүйешелерінен құралады: екі институционалдық —

жоғарғы (мегадеңгей), орта немесе аралық (мезадеңгей) жəне институционалдық емес-төменгі, бұқаралық (микродеңгей).

Макродеңгейде (институционалды, жоғарғы) саяси жүйеге мемлекеттік биліктің орталық аппараты кіреді. Осында макробиліктің көлеңкелі, жасырын саяси қүрылымдары мен қызметтері орналасқан: жоғарғы органдардың (мемлекеттік, партиялық) легальді (заңды) жасырын əрекеттері, құпия құжаттар, бұйрықтар, өкімдер; түрлі ресми көшбасшылардың жарияланбайтын қызметтері мен рөлдері. Орта құрылым (мезадеңгей) өзінің құрылымы бойынша ұқсас келеді. Ол басқару аппаратымен, перифериядағы сайлау органдарымен жəне тағайындалатын билікпен түзіледі. Саяси жүйенің мезадеңгейі мемлекеттік биліктің жоғарғы эшелондары мен қоғам арасындағы саяси кеңістікте орналасқан. Бұған аймақтық жəне жергілікті əкімшілік, ірі кəсіпорындар, экономика көшбасшылары жəне т.б. жатады.

Мезодеңгей саяси жүйе мен қоғам арасындағы байланыстырушы звеноретінде қызмет атқаратындықтан, олардың қарым-қатынастарын ұйымдастыратындықтан, биліктің мемлекеттік орталықтарынан қоғамға дүмпу беретіндіктен, басты рөлді атқарады. Тəжірибе көрсетіп отырғандай, дəл осы кезеңде басқарудың неғұрлым ықпалды бюрократиялық аппараттары мен ең бұқаралық қатар (көлеңкелі) құрылымдар қалыптасады. Осы саяси кеңістікте аппараттар мен олардың көшбасшыларының қақтығыстары, рушылдық, жершілдік, қандық туыстық байланыстар, құқыққа қарсы белсенділік пен ресми тұлғалар мен биліктегі жемқорлық ерекше таралған. Осы деңгейде саяси сипаттағы заңсыз құрылымдар қалыптасады: қатар экономика, қара базар, қылмыстық əлемді ұйымдастыру, мафиялар мен мафиялық корпорациялар.

Саяси жүйенің микродеңгейі - саяси өмірдегі қоғамға азаматтардың, кластардың, қабаттардың, қоғамдық топтардың бұқаралық қатысуы. Бұл деңгейде халықтық қозғалыстар қалыптасады, саяси топтар мен партиялар туындайды, қоғамдық пікір қалыптасады, қоғамның саяси жүйесінің құраушы бөлігі ретінде қоғамның саяси мəдениеті құралады.

Бірқатар ғалымдар саяси жүйенің құрылымын келесі жүйешелердің жиынтығы ретінде түсіндіреді: саяси қатысудың институционалдық, нормативті реттеу, коммуникативті, идеологиялық, саяси-мəдени жүйешелері.Бұл позиция жоғарыдағы көзқарасқа қарама қайшы келмейді, саяси жүйенің құрылымын функционалдық тəсілдің призмасы арқылы түсіндіреді.

Функционалдық тəсіл.

Саяси жүйенің құрылымы мыналардан тұрады:

а) барлық саяси жүйенің қаңқасын, материалдық негізін, оның биліктік басқару құрылымын түзетін саяси институттардан;

б) қоғамдағы саяси қатынастарды реттейтін саяси нормалардан;

в) саяси жүйенің элементтерінің арасындағы тік жəне көлденең байланыстардың негізі болатын саяси қатынастардан;

г) саяси жүйенің қалған бөліктерін жасау мен өндіру процесін орталықтандыратын саяси санаға;

д) жүйенің дамуындағы құндылықты басымдықтарды анықтайтын жəне жүзеге асыратын саяси мəдениеттен;

е) сəйкес ақпаратты тарататын саяси коммуникациядан;

ж) саяси жүйені қолдау немесе оппозицияның белгілі бір дəрежесін көрсететін саясатқа қатысу;

Саяси нормалардың рөлі. Формальді нормативті жүйелердің ішінде жетекші орынды мемлекеттің нормативті жүйесі-құқық иеленеді. Құқық саяси партиялар мен басқа да саяси ұйымдар, кəсіби одақтар, жастар ұйымдары жəне т.б. жасаған саяси нормативтік жүйемен бірге қызметін жүзеге асырады. Бұл жерде ерекше рөлді басқарушы партиялардың саяси нормативтік жүйелері атқарады. Себебі оларға нормативті актілер формасында қабылданған мемлекеттік органдардың шешімдері сүйенеді. Саяси нормалар жоғарыда аталған ұйымдардың жарғыларында, олардың бағдарламаларында, декларацияларында жəне т.б. көрінеді.Демократиялық мемлекеттерде саяси нормативтік жүйе заң шығарушы биліктің жоғарғы органдарының депутаттарының мінез-құлықтарының негізінде жататындықтан, конституциялық нормаларға қажетті толықтырулар ретінде көрінеді.Саяси жүйені құрылымдық құраушыларын зерттеудегі барлық келтірілген тəсілдер негізінде мынадай қорытындыға келеміз: қоғамның саяси жүйесі - ол бүтін, күрделі, ықтимал жəне ашық жүйе.



Достарыңызбен бөлісу:
1   ...   19   20   21   22   23   24   25   26   ...   58




©melimde.com 2020
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет
Сабақтың тақырыбы
Сабақтың мақсаты
бойынша жиынтық
Сабақ тақырыбы
жиынтық бағалау
ғылым министрлігі
рсетілетін қызмет
Жалпы ережелер
тоқсан бойынша
қызмет стандарты
бекіту туралы
бағалауға арналған
Сабақ жоспары
Әдістемелік кешені
Қазақстан республикасы
тоқсанға арналған
жиынтық бағалаудың
туралы хабарландыру
жиынтық бағалауға
арналған жиынтық
бағалау тапсырмалары
арналған тапсырмалар
білім беретін
республикасы білім
Қазақстан республикасының
бағалаудың тапсырмалары
мерзімді жоспар
Қазақстан тарихы
пәнінен тоқсанға
Жұмыс бағдарламасы
арналған әдістемелік
біліктілік талаптары
әкімінің аппараты
Қазақ әдебиеті
туралы анықтама
Мектепке дейінгі
мамандығына арналған
нтізбелік тақырыптық
қойылатын жалпы
жалпы біліктілік
Конкурс туралы
мемлекеттік әкімшілік
болып табылады
оқыту әдістемесі
жалпы конкурс
Реферат тақырыбы
қатысушыларға қойылатын
Қазақстан облысы
әдістемелік ұсыныстар
әдістемелік кешені
тақырыптық жоспар