Реферат Елестету және қиялдың көрінудің жас ерекшеліктері Орындаған : Сабыр а 212-топ Қабылдаған : Кудушева А. Н



бет1/2
Дата22.11.2022
өлшемі39.85 Kb.
#361255
түріРеферат
  1   2
Байланысты:
Сабыр Аружан соөж психология (копия)
Ергеш Аяулым, саясат11, 3 группа. СРМ 11. ТРИЗ., 7 класс.инд.урок, 7E875D6E-5547-4D5C-BCC0-D5716B8307CE

ҚР Білім және Ғылым министрлігі
Абай атындағы Қазақ ұлттық педагогикалық университеті

СОӨЖ
реферат
Елестету және қиялдың көрінудің жас ерекшеліктері

Орындаған: Сабыр А 212-топ

Қабылдаған: Кудушева А.Н 

Алматы
2022-2023




МАЗМҰНЫ
1.КІРІСПЕ..........................................................................................3
2. НЕГІЗГІ БӨЛІМ…………………………………………………3
1. Қиял мен елестетуге анықтама…………………………………..3
2. Қиял мен елестетудің көрінуінің жас ерекшеліктері……………5
3. ҚОРЫТЫНДЫ................................................................................12
4.ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР......................................13

Елестету (Елес) — бұрыннан бар тәжірибе негізінде жаңа түсініктер, ойлар мен бейнелер жасауға саятын психикалық процесс. Елестету субъектінің заттық қарекетінің құралдары мен нәтижесін ойша құрудан, мәселелік жағдай белгісіз сипатта болғанда іс-әрекет бағдарламасын жасаудан, қарекетті бағдарламай алмастыратын, тәріздендіретін бейнелер шығарудан, объектінің бейнелерін жасаудан көрінеді.




Басқа да психикалық процестер (ойлау, ес, түйсіну) сияқты елестетудің анализдік-синтездік сипаты бар. Жадының негізгі беталысы бұрынырақта қабылданып, ұғынылған жағдайларды, объектілерді барынша дәлме-дәл жаңғырту. Елестетудің негізгі беталыстары — Жады түсініктерін түрлендіру, түптеп келгенде, бұрын пайда болмаған ойлау жағдайының жасалуын қамтамасыз ету. Елестету — болмысты жаңа ұштасулар мен байланыстарда бейнелеу. Елестетудің ең маңызды мәні сонда, ол еңбек басталғанға дейін оның нәтижелерін көз алдына келтіруге мүмкіндік береді, осы арқылы қарекет процесінде адамды бағдарлайды. Елестету арқылы еңбектің түпкі не аралық өнімнің моделін жасау олардың заттық жүзеге асырылуына жағдай жасайды. Елестету арқылы күтілетін нәтижені көз алдына келтіру адам еңбегінің жануарлардың түйсіктік әрекетімен түбегейлі айырмашылығы болып табылады. Елестету белсенді және енжар елестету болып сараланады. Енжар елестетуде пәрменділік жоқ, оған өмірде жүзеге аспайтын бейнелер, іске аспайтын тіпті іске асуы мүмкін емес бағдарламалар жасау тән. Әдейі емес енжар елестету сана қарекеті босаңсығанда, ұйықтағанда, қалғып-шұлғып ұйқылы-ояу отырғанда, сананың патологиялық бұзылуы кезінде байқалады. Әдейілеп енжар елестетуден ерік-жігермен байланысты емес бейнелер (құрғақ қиялдар) туындайды. Елестету процестерінде құрғақ қиялдың басымдығы тұлғаның дамуында кемістіктер бар екенін көрсетеді. Белсенді елестету шығармашылық және жаңғыртушылық болуы мүмкін. Шығармашылық елестетуде қарекеттің бірегей және бағалы өнімдерінде жүзеге асатын бейнелер жасалады. Еңбекте пайда болған елестету — кез келген шығармашылықтың ажырағысыз бөлігі. Елестету дереу практикалық іс-әрекетте жүзеге аса бермейді. Кейде ол тілек-қалаудағы болашақ бейнелерді жасауға, яғни армандауға саятын ерекше бір іштей қарекет нысанында болады. Арман қарекетті түрлендірудің қажетті шарты, түпкілікті орындалуы қайсыбір себептермен кейінге қалдырылған қарекеттің ынталандырушы себеп-түрткісі. Жаңғыртушы елестетудің негізі — сипаттамаға сәйкес бейнелер жасау. Кеңістіктік елестету сызбаларды зерделеу және т.б. жағдайда қолданылады. Тұлғаның даму деңгейі көбіне оның құрылымында елестетудің қай түрі басым болуына байланысты. Егер жасөспірім жеткіншекте нақты әлеуметтік маңызы бар қарекетке жүзеге асатын шығармашылық елестету құрғақ қиялдардан басым болса, тұлғаның неғұрлым жоғары деңгейде дамуын көрсетеді. Баланың елестетуі оның қарекетінің әр алуан түрлерінде қалыптасады. Мектепке дейінгі балалық кезең бойынша баланың елестетуі сыртқы тіректі (ең алдымен, ойыншықты) керексінетін қарекеттен өз алдына ішкі қарекетке біртіндеп ауысады да қарапайым сөздік (ертегі, тақпақ шығару) және бейнелеу (сурет) шығармашылығын жүзеге асыруға мүмкіндік береді. Елестету сөйлеуді меңгерумен байланысты. Демек, үлкендермен қарым-қатынас процесінде дамиды. Сөйлесу балаларға өз тәжірибесінде ешқашан болмаған заттарды елестетуіне мүмкіндік береді. Баланың сөйлесуіндегі кінәраттар, кешеуілдеу елестетуінің дамуына әсер етіп, оны азайтады. Мектепке дейінгі жаста елестету қоғамдық тәжірибені меңгерудің ең маңызды шарттарының бірі болып табылады. Ересек адамның елестету арқылы айналадағы дүниені игеруіне себептеседі. Оқу процесінде балалардың елесін тәрбиелеуге үлкен мән беріледі. Баланы оқуға, жазуға анық, дәл елестерсіз үйрету мүмкін емес. Елестер қабылдаудың негізінде қалыптасып отырады. Оқушы өзі байқап отырған нәрсені кейін қажет болатындығын сезінетін болса, оның елесі де тиянақты қалыптасады. Мектеп жасына дейінгі балалардың елестерін дамытып отыру олардың оқу әрекетіне дайындалуының негізгі шарты екендігі ата-аналардың естерінде болуы тиіс.

Қиял — сыртқы дүние заттары мен құбылыстарының субъективтік образдарын қайтадан жаңартып, өндеп, бейнелеуде көрінетін, тек адамға ғана тән психикалық процесс: «...барлық жан қуаттарын (рухани күштерді) тек қиял ғана өзіндік сақталатынсөзімдік заттарды модельдендіре алады» (әл-Фараби). Адамда қиял пайда болған кезде ми қабығында бұрын жасалған уақытша байланыстар түрлі комбинацияларға түседі де, жаңа нәрселердің бейнесі туып отырады. Уақытша байланыстарды қайта жасап, өндеу процесінде екінші сигнал жүйесі шешуші рөл атқарады. Адамдардың қиялына тән кейбір ерекшеліктерді төмендегіше топтастыруға болады:


әр адамның қиял ерекшеліктері оның жеке қызығулары мен қасиетгеріне, алдына қойған мақсатына байланысты болып келеді. Бүл арада суды аңсап шөлдеген жолаушының қиялы мен екі-үш күннен кейін емтихан тапсыратын студенттің машинасының тетігін жетілдіруді ойлап жүрген инженердің қиялын салыстырып көруге болады;


қиялдың мазмүны мен формасы адамның жас және дара ерекшеліктеріне де, білім тәжірибесіне де байланысты. Мәселен, көргені де, түйгені де көп, өмір тәжірибесі мол, әр тарапты білімі бар ересек адамның қиялы мен енді ғана өмірге аяқ басайын деп түрған жеткіншектің қиялын бір өлшемге салуға болмайды;
қиял адамның өскен ортасына, этностық ерекшелігіне, табиғат, жер-су қоршауына байланысты да көрініп отырады. «Жаратылыстың қүшағында,—деп жазады М. Жүмабаев, — меруерт себілген көк шатырдың астында, хош иісті жасыл кілем үстінде, күнмен бірге күліп, түнмен бірге түнеп, желмен бірге жүгіріп, алдындағы малымен бірге өріп, сары сайран далада түрып өсетін қазақ баласының қиялы жүйрік, өткір, терең болуға тиісті».
қиял адамның барлық психикалық құбылыстарымен ұштасып жататын процесс. Мәселен, алға қойған мақсатты жоспарлап, жүзеге асырудың жолдарын іздестіру қиялсыз мүмкін емес. Бұл - қиялдың ерікпен байланысына жақсы мысал. Қиялдың ойлау процесінде алатын орны ерекше. Өйткені ойлау белсенділігі адамды шығармашылық әрекетке жетелейді. Ал ондай әрекет қиялдың өте күшті дамуын қажет етеді. Ойлау мен қиял бір-бірімен тығыз байланысты. Жан қуаттарының осы екеуі де мәселені шешуге, сұраққа жауап беруге қатысады. Бірақ қиялда мәселені шешудің өзіндік ерекшелігі болады. Қиял — мәселені суреттеу, жанды көрініс арқылы шешсе, ойлау оны тірі суретсіз жалпылай, ұғым, пікір, тұжырым түрінде шешеді;
адам қиялы еңбек процесінде, іс-әрекет үстінде жарыққа шығып, дамып отырады. Мұндағы негізгі шарт: саналы мақсаттың болуы, болашақты болжай алу, істейтін еңбектің нәтижесін күні бүрын көре білу, яғни оны өңдеп, өзгертіп, елестете алу — адам қиялына тән негізгі белгілер. Қиялда адамның дүние жөніндегі әр түрлі таным-түсінігі әртүрлі формада қиюласып, жаңа сапаға ие болады. Қиял бейнелері адам қажеттігінен тәуелді бола түрып, оны белсенді кызметке итермелейді,творчестволық ісіне күш-жігер қосады. Қиял тек теориялық және практикалық қызметте ғана емес ол адамның бүткіл рухани өмір жүйесінде елеулі орын алады. Кісінің өмір жолы, жеке басының ойдағыдай дамуы, даралық қасиеттері, іс-әрекетінің қүрылымы, өмір салтының қалыптасуы мүнсыз мүмкін емес. Адам санасының жануар психикасынан басты айырмашылығы адамда ойлаумен қатар қиял әрекетінің олғандығында.
Айдаһардың бейнесін Италияның атақты суретшісі Леонардо да Винчи қиял арқылы былайша суреттейді: «Көкжал аңшы иттің не жай иттің басын аламы , оған басқа мысықтың көзін саламыз, құлағы үкінікі болады, мұрыны тазынікі секілді, қасы арыстандікі, самайы — әтештікі, мойны суда жүзетін тасбақанікі сияқты». Осы бейненің өзі шындықта бар нәрселерді топтастыру арқылы туып отыр. Бірақ осы топтастыру нәтижесінде келіп шыққан тұтас образдың өзін көре білу үшін адамға ең күшті, өрен жүйрік қиял қажет. Қиял процесінің адам әрекетінің қандай саласында болмасын зор маңызы бар. Қиялдың өзі осы әрекет арқылы өзгеріп, дамып отырады. Тіпті бала қиялындағы фантастикалық образдардың өзі де оның танымын кеңейтетіндігі, қоғамдық тәжірибені меңгеруге жағдай жасайтыны, мұның өзі баланың психологиясына қатты әсер ететіні байқалады. А. П. Чехов «Үйде» деген әңгімесінде осы жайлы өте жақсы көрсеткен. Шылым шегіп әдеттенген жеті жасар балаға ешбір сөз әсер етпей қойған. Бірде әкесі оның қиялына әсер етуді ойлайды. Ол баласына мынадай әңгіме айтады: «Кәрі патшаның патшалыққа мұрагер болатын жалғыз ғана ұлы болыпты,— өзі дәл сен сияқты кішкентай бала екен. Өзі жақсы бала екен. Еш уақытта өкпелемейді, ерте жатады, столдағы нәрселерге тимейді екен... өзі ақылды болыпты... Оның бір ғана кемшілігі — шылым тартады екен... Патшаның баласы шылымнан көкірек ауру болып жиырма жасында өліпті. Қаусаған ауру шал ешбір қолғанатсыз қалыпты. Мемлекетті басқарып, сарайды қорғайтын ешкім болмапты. Жау келіп, шалды өлтіріп, сарайды қиратып тастапты, сонымен, енді бақша да, шие де, құстар да, қоқыраулар да қалмаған...». Эмоциялы әсерге толы осы әрекеттің оған күшті әсер еткендігі сонша, бала «қараңғы терезеге ойланып сәл қарап отырып, селк етті де, мұңайған дауыспен: — Мен енді шылым тартпаймын...— деді» ... Қиялдың адам қажетіне асуы, оның шындықпен байланысты болып келуі адамға ерекше қанат бітіріп, оның ілгері өрлеуіне себепші болады. Халық «Қыран жетпеген жерге қиял жетеді» деп өте тауып айтқан. Бір кезде талантты орыс ғалымы Қ. Э. Циолковский (1857-1935) космосқа ұшуды армандап еді. Космос кораблімен аспан әлеміне тұңғыш жол салған Ю. Гагарин мен қазақ ғарышкері Тоқтар Әубәкіровтің және басқаларының ерліктері осындай шындықпен тығыз байланысты қиялдың іске асуы болып табылады.

Қиял актив, пассив болып екіге бөлінеді. Қиялдық бүтіндей пассивтік түрінің шегі - Түс (физиология). Түс көрудің физиологиялығын жан-жақты түсіндіріп берген И. П. Павлов болды. Ұйқы кезінде ми клеткаларының бәрі тежелмейді, кейбір бөлімдері қозу жағдайында болып жүмыс істей береді. Мидың мүндай бөліктерін «күзетші пункт» деп атайды. Осы «күзетші пункттердең біздің бүрын қабылдаған, көрген, естіген, қолға үстап, дәмін татқан заттарымыздың бейнелері мида қайтадан «тіріледі». Түсте небір ақылға сыйымсыз образдардың жасалатыны белгілі. Өйткені бүл кезде мидағы сигнал жүйелерінің арасындағы байланыс әлсірейді, мүнда негізінен бірінші сигнал жүйесі ғана қызмет істейді. Екінші сигнал жүйесінің қызметі толық тежелуге үшырайтындықтан, адамның ойлау қабілеті өте төмен болады. Сөздік сигаалдардың әсер етпеуі мида кездейсоқ образдардың пайда болуына жағдай жасайды да, соның нәтижесінде түске қайдағы «кереметтер» кіреді. И. М. Сеченов осындай түстерді «болған әсерлердің болып көрмеген қиысулары» деп сипаттаған. Түсте реалдық образдар мен нәрселердің фантастикалық түрде қосылуынан ғажайып образдар жасалады. Үйқы кезіндегі осындай ғажап фантазиялық бейнелер де өмірде бар нәрселердің жиынтығынан қүралған. Бұлардың негізі — адамның ояу кезіндегі басынан кешкен оқиғалары, ойы мен мақсаты, тілегі мен арманы, естіген-көргендері, істеп жүрген қызметі, басқалармен қарым-қатынасы т. б. үйқыдағы адамның түс көруіне себепші болатын фактілердің есебі жоқ. Мәселен, ми клеткаларына көшедегі транспорттың тарсылы да, ағаш жапырағының сылдыры да, иттің шәуілдеп үргені де, есіктің ашылып-жабылуы да әсер етіп отырады. Тіпті организмнің ішкі мүшелерінің (жүрек, өкпе, асқазан т. б.) жүмысына бір жайсыздық түссе, бүл да адамның түсіне қай-қайдағы бірдеңелерді кіргізеді. Мәселен, үйқыдағы адамның жүрегіне бір салмақ түссе, оның жүрегі қатты соға бастайды. Осыған орай адам мынадай түс көреді. Өзін қуған біреуден қашады, бүдан ол ентігіп, булығады да. Түс көрудің мазмұны адамның, көбінесе, қызығуына, талғамына орайлас келіп отыратындығы да шындықпен жанасымды факт. «Егер иттің түсіне сүйек кірсе, саудагердің түсіне ақша кіреді» деген мақал да біздің осы пікірімізді қуаттайды. Өмірде ешбір естімеген, көрмеген нәрселер түске кірмейтіндігін ғылым дәлелдеп отыр. Мәселен, іштен соқыр болып туған адамның түсіне көзге көрінетін «бейнелер кірмейді, оның басқа сезім мүшелері арқылы (иіс, дәм, есіту т. б.) қабылдаған нәрселері еніп отырады. Егер соқырлық кейінірек пайда болса, онда сол адамның түсіне бүрын көзімен көрген заттарының бейнелері кіре береді. «Барлық адамдардың түсі, -деп жазды И. П. Павлов, — бірінші сигналдардың бейнелі, нақты және эмоциялық түрде жандануы». Актив қиялдың ерекше бір түрі — арман


Қиялдың жас ерекшелік өзгерісі.Қиялдың бірінші формасы балаларда 2 жастан бастап пайда болатынына көңіл аудару керек және бұл еріксіз сипатта болады. Үш жастың соңында төрт жастың басында балаларда қайта жасалу қиялы пайда болады. Мұны бөбектерді қызықты ертектерді шын ықыласымен тыңдаудан, ертегілердегі оқиғаны шые көріп, бар ынтасымен берілуінен көреміз. Бір қарағанға жас бала қиялға бай сияқты болып көрінгенмен, ондағы образдар шындықтан өте алыс жатады. Себебі бала санасында кез келген нәрсенің бейнесі оңай тоғысады да, бұдан керемет қиял көрністері құралады. Баланың өмір тәжрибесі өсе келе қиялы да шындыққа бір табан жақындап отырады. Мәселен, бала шимайлап қағазға бір нәрсе салады да, осыны шындыққа бір нәрсеге ұқсайды деп ойлайды. Мектеп– бала қиялын дамытуда үлкен роль атқарады. Мұндағы оқылатын сабақтардың мәніне түсіну қиялсыз мүмкін емес. Қиял арқылы бала ондағы жанды бейнелерді көз алдына елестеткендей, қолымен ұстағандай, құлағымен «еститіндей» күйге түседі. Өмір тәжрибесінң артуы, білім қорының молая түсуі балалардың қиялын да дамыта түседі. Бала қиялы әрекет үстінде дамитындықтанне нәрсеге болмасын өзін қатыстырып, оның икемділігі мен дағдысын қалыптастырып отыруы қажет. Төменгі сынып оқушыларының қиялын дамыту – олардың эстетикалық сезімдерін оятады. Оқушылардың жас, дара ерекшеліктерін ескеріп отыру, қиялы күшті дамыған балалармен дербес жұмыс жүргізу, табиғатқа, өндіріс орнындарында экскурциялар жасау, түрлі тапсырмаларды оқушыларға дербес орындатып отырғызу, оқу барысында кездескен қиыншылықтарды жеңе алуға баулу т.б. осындай әдістер бала қиялын тәрбиелеудің түрлері болып табылады. Көптеген тәжрибелердің көрсетуінше қиял арқылы ағзада әртүрлі физиологиялық өзгерістер туғызуға болады. Сонымен қатар, қан қысымының жоғарлағанын, пульстің жиілегенін байқауға болады. Ауырсынуды елестеткен кезде кардиограмма өзгереді, терінің гольванилік рефлексі, электрокардиограмма өзгереді.Қиял түрлі елестетулердің өзгеріп, өңделуінің арқасында жасалып отырады. Қиялда анализ, синтез әдістері, агглютинация, схематизация түрлі схемалар мен суреттердің акцентировка (образдың типтік бастыбелгілерін жасау) тәсілдері жиі қолданады. Қиялдаға елестерді топтастырудың қарапайым түрі агглютинация деп аталады. Агглютинация– латынның аггллютинаре деген сөзі, қазақша желімдеу деген мағына білдіреді.осы әдіс арқылы мифологиялық бейнелер мен түрлі механизмдер машина конструкциялары жасалады.Гипербола деп бұл нәрсенің еке сипаттары,белгілері улкейтіп көрсетілуін айтады.Схематизация бұнда егер заттың айырмашылықтарын ескермей,оның ұқсастықтарына көбірек көңіл бөлсе.суретшінің өсімдіктер дүниесінің элементтерінен ою қиыстырып жасауы.Типтік образдар жасау бұл тұтас\ бірқатар обьектілердің барлығына бірдей ортақ белгілері бар бір образ жасап жанастыру.
Балада қиял ойында қалыптасады және бастапқыда заттарды қабылдаудан және олармен ойын әрекеттерін орындаудан бөлінбейді. 6-7 жастағы балаларда қиял қазірдің өзінде ауыстырылатын заттарға мүлдем ұқсамайтын заттарға сене алады. Выготский Л.С. Балалық шақтағы қиял мен шығармашылық.

Балалардың көпшілігі өте натуралистік ойыншықтарды ұнатпайды, символдық, үйде жасалған, елестететін ойыншықтарды жақсы көреді. Балаларына үлкен аюлар мен қуыршақтарды беруді ұнататын ата-аналар көбінесе олардың дамуына байқаусызда кедергі жасайды. Олар оларды ойындардағы тәуелсіз ашулар қуанышынан айырады. Балалар кішкентай, әсерсіз ойыншықтарды ұнатады - олар әртүрлі ойындарға оңай бейімделеді. Үлкен немесе «нақты сияқты» қуыршақтар мен жануарлар қиялды ынталандыру үшін аз әсер етеді. Әр түрлі ойындарда бір таяқ мылтық, аттың рөлін және басқа да көптеген функцияларды атқарса, балалар қарқынды дамып, әлдеқайда ләззат алады. Сонымен, Л.Кассильдің «Кондуит және Швамбрания» кітабында балалардың ойыншықтарға деген көзқарасының жарқын сипаттамасы берілген: «Айналмалы лакталған фигуралар оларды ең алуан түрлі және еліктіретін ойындарға пайдаланудың шексіз мүмкіндіктерін білдірді ... Екі патшайым да ерекше ыңғайлы болды. : аққұба және брюнетка. Әрбір патшайым шырша, такси жүргізушісі, қытай пагодасы, стендтегі гүл құмыра және епископта жұмыс істей алады ».


Бірте-бірте сыртқы тірекке деген қажеттілік (тіпті символдық фигурада да) жоғалады және интернационализация пайда болады - шын мәнінде жоқ объектімен ойын әрекетіне көшу, объектіні ойын түрлендіруге, оған жаңа мағына беру және онымен іс-әрекеттерді нақты әрекетсіз санада бейнелеу. Бұл ерекше психикалық процесс ретінде қиялдың бастауы. Выготский Л.С. Балалық шақтағы қиял мен шығармашылық.


Кіші мектеп жасындағы балаларда қиялдың өзіндік ерекшеліктері болады. Кіші мектеп жасы бірінші қайта құрушы қиялдың, содан кейін шығармашылықтың белсендіруімен сипатталады. Оның дамуындағы негізгі бағыт қиялдың саналы ниеттерге бағынуында, т.б. ол ерікті болады.


Бұл жерде психологияда ұзақ уақыт бойы қиял балаға «бастапқыда» тән және балалық шақта өнімдірек болады, ал жасы ұлғайған сайын ол интеллектке бағынып, жойылып кететін болжамның болғанын айта кеткен жөн. Дегенмен, Л.С. Выготский мұндай позициялардың тұрақсыздығын көрсетеді. Қиялдың барлық бейнелері қаншалықты оғаш көрінсе де, өмірде алынған идеялар мен әсерлерге негізделген. Сондықтан баланың тәжірибесі ересектерге қарағанда нашар. Ал баланың қиялы одан да бай деп айту қиын. Тек кейде, тәжірибесі жеткіліксіз, бала өмірде не кездестіретінін өзінше түсіндіреді және бұл түсініктемелер көбінесе күтпеген және ерекше болып көрінеді. Выготский Л.С. Балалық шақтағы қиял мен шығармашылық.


Кіші мектеп жасы шығармашылық қиялды, қиялды дамытуға ең қолайлы, сезімтал жас болып табылады. Ойындар, балалардың әңгімелері олардың қиялының күшін көрсетеді, тіпті қиялдың толқуы деуге болады. Олардың әңгімелері мен әңгімелерінде шындық пен қиял жиі араласады, қиялдың эмоционалдық шындық заңының күшімен қиялдың бейнелерін балалар әбден шынайы сезіне алады.


Кіші жастағы оқушылардың оқу іс-әрекетінде көрінетін қиялының ерекшелігі бастапқыда бейнелеуге (екінші бейне) емес, қабылдауға (бастапқы бейне) негізделген. Мысалы, мұғалім сабақта балаларға жағдайды елестетуді талап ететін тапсырма ұсынады. Мұндай тапсырма болуы мүмкін: «Баржа Еділ бойымен жүзіп, трюмдерде ... кг қарбыз алып жүрді. Питинг болып, ... кг қарбыз жарылып кетті. Қанша қарбыз қалды? Әрине, мұндай тапсырмалар қиялдау процесін бастайды, бірақ олар үшін арнайы құралдар (нақты объектілер, графикалық кескіндер, макеттер, диаграммалар) қажет, әйтпесе бала қиялдың ерікті әрекеттерінде алға жылжуды қиындатады. Қарбыз трюмдерінде не болғанын түсіну үшін баржаның секциялық сызбасын берген пайдалы.


Л.Ф. Берзфайдың пікірінше, баланың мектептегі оқу ортасына ауыртпалықсыз енуі үшін өнімді қиял келесі қасиеттерге ие болуы керек:


қиялдың көмегімен ол заттардың құрылымы мен даму принциптерін жаңғыртуға қабілетті болуы керек;


бүтінді оның бөліктерінен бұрын көру қабілеті бар, яғни. кез келген объектінің тұтас бейнесін жасау мүмкіндігі;


баланың өнімді қиялына «жоғары ситуациялық» тән, яғни. үнемі осы шарттардан шығуға, жаңа мақсаттар қоюға бейімділік (бұл болашақ қабілеттілік пен оқуға деген ұмтылыстың негізі, яғни оқу мотивациясының негізі);


затпен психикалық эксперимент және объектіні жаңа контекстке қосу қабілеті, демек, әрекеттің әдісін немесе принципін таба білу.


Баланың шығармашылық қабілеті екі фактормен анықталады: Субботина Л.Ю. Балалар қиялдары: Балалардың қиялын дамыту.

субъективті (анатомиялық және физиологиялық ерекшеліктерінің дамуы);


объективті (қоршаған тіршілік құбылыстарының әсері).


Кіші жастағы оқушылардың қиялының ең жарқын және еркін көрінісі ойында, сурет салуда, әңгімелер мен ертегілер жазуда байқалады. Балалар шығармашылығында қиялдың көріністері алуан түрлі: біреулер шындықты жаңғыртады, басқалары жаңа фантастикалық образдар мен жағдаяттарды жасайды. Әңгіме жазу кезінде балалар өздеріне белгілі сюжетті, өлең шумақтарын, графикалық бейнелерді кейде мүлде байқамай алады. Бірақ олар көбінесе белгілі сюжеттерді әдейі біріктіріп, кейіпкерлерінің кейбір қырлары мен қасиеттерін асыра сілтеп, жаңа образдар жасайды.


Қиялдың тынымсыз жұмысы – баланың айналасындағы дүниені танып-білу мен игерудің тиімді жолы, жеке практикалық тәжірибесінен шығу мүмкіндігі, дүниеге шығармашылық көзқарасын дамытудың ең маңызды психологиялық алғы шарты.


Бала қиялының алғашқы бейнелері қабылдау процестерімен және оның ойын әрекетімен байланысты. Бір жарым жасар бала әлі күнге дейін ересектердің әңгімелерін (ертегілерін) тыңдауға қызығушылық танытпайды, өйткені оның қабылдау процестерін тудыратын тәжірибесі әлі де жетіспейді. Сонымен бірге, ойнап жүрген баланың қиялында чемодан, мысалы, пойызға, үнсіз, болып жатқанның бәріне немқұрайлы қарайтын қуыршаққа, біреуге ренжіп, жылап тұрған кішкентай адамға айналатынын байқауға болады. сүйкімді досқа жастық. Сөйлеудің қалыптасу кезеңінде бала өз ойында өз қиялын одан да белсенді пайдаланады, өйткені оның өмірлік бақылаулары күрт кеңейеді. Алайда, мұның бәрі өздігінен, байқаусызда болады.


Қиялдың ерікті түрлері 3 жастан 5 жасқа дейін «өседі». Қиял бейнелері сыртқы ынталандыруға реакция ретінде (мысалы, басқалардың сұрауы бойынша) пайда болуы мүмкін, немесе баланың өзі бастамашылық етеді, ал елестететін жағдайлар көбінесе мақсатты, түпкілікті мақсатпен және алдын ала ойластырылған сценариймен болады.


Мектеп кезеңі жан-жақты білімді меңгеру және оны практикада қолданудың қарқынды үрдісіне байланысты қиялдың қарқынды дамуымен сипатталады.


Қиялдың жеке ерекшеліктері шығармашылық процесінде айқын көрінеді. Адам қызметінің бұл саласында мәнділік туралы қиял ойлаумен бір қатарға қойылады. Қиялдың дамуы үшін адамға іс-әрекет еркіндігі, тәуелсіздік, бастамашылық, босаңдық көрінетін жағдай жасау маңызды.


Қиялдың оқу іс-әрекетіне қызмет ететін басқа психикалық процестермен (есте сақтау, ойлау, зейін, қабылдау) тығыз байланысты екені дәлелденді. Осылайша, қиялды дамытуға жеткілікті көңіл бөлмей, бастауыш сынып мұғалімдері білім сапасын төмендетеді.


Жалпы, бастауыш сынып оқушыларында әдетте балалардың қиялының дамуымен байланысты проблемалар болмайды, сондықтан мектепке дейінгі балалық шақта көп және әртүрлі тәсілдермен ойнайтын балалардың барлығы дерлік жақсы дамыған және бай қиялға ие болады. Бұл салада әлі де болса бала мен мұғалімнің алдында оқытудың басында туындауы мүмкін негізгі сұрақтар қиял мен зейіннің байланысына, ерікті зейін арқылы бейнелі бейнелерді реттеу қабілетіне, сондай-ақ абстрактілі ұғымдарды меңгеруге қатысты. балаға, сондай-ақ ересек адамға елестету және ұсыну жеткілікті қиын.


Үлкен мектепке дейінгі және кіші мектеп жасы шығармашылық қиялды, қиялды дамытуға ең қолайлы, сезімтал жас болып табылады. Ойындар, балалардың әңгімелері олардың қиялының күшін көрсетеді, тіпті қиялдың толқуы деуге болады. Олардың әңгімелері мен әңгімелерінде шындық пен қиял жиі араласады, қиялдың эмоционалдық шындық заңының күшімен қиялдың бейнелерін балалар әбден шынайы сезіне алады. Тәжірибенің күштілігі сонша, бала бұл туралы айту қажеттілігін сезінеді. Мұндай қиялдарды (олар жасөспірімдерде де кездеседі) көбінесе басқалар өтірік ретінде қабылдайды. Ата-аналар мен мұғалімдер балалардағы қиялдың мұндай көріністерінен қорқып, психологиялық кеңестерге жиі жүгінеді, олар алдау деп санайды. Мұндай жағдайларда психолог әдетте баланың өз әңгімесімен қандай да бір пайданы көздейтінін талдауды ұсынады. Егер олай болмаса (және көбінесе осылай болады), онда біз қиялдаумен, оқиғаларды ойлап табумен және өтірікпен емес. Ертегінің мұндай түрі балалар үшін қалыпты жағдай. Мұндай жағдайларда ересектердің балалар ойынына қосылуы, бұл әңгімелерді ұнататынын көрсету пайдалы, бірақ дәл қиялдың көрінісі, ойын түрі ретінде. Мұндай ойынға қатыса отырып, балаға жанашырлық танытып, оған жанашырлық таныта отырып, ересек адам оған ойын, қиял мен шындық арасындағы шекараны нақты белгілеп, көрсетуі керек.


Бастауыш мектеп жасында, сонымен қатар, рекреативті қиялдың белсенді дамуы байқалады.


Кіші мектеп жасындағы балаларда қиялдың бірнеше түрі ажыратылады. Ол рекреативті (сипаттамасына сәйкес объектінің бейнесін жасау) және шығармашылық (жоспарға сәйкес материалды таңдауды талап ететін жаңа бейнелерді жасау) болуы мүмкін.


Балалардың қиялын дамытуда пайда болатын негізгі тенденция шындықты барған сайын дұрыс және толық бейнелеуге көшу, идеялардың қарапайым ерікті комбинациясынан логикалық негізделген комбинацияға көшу. Егер 3-4 жастағы бала екі таяқшаны көлденең төселген ұшақты бейнелеуге қанағаттанса, 7-8 жаста оған ұшаққа сыртқы ұқсастық қажет («қанаттар мен винт бар»). 11-12 жас аралығындағы мектеп оқушысы көбінесе модельді өзі құрастырады және одан нақты ұшаққа бұрынғыдан да толық ұқсастықты талап етеді («ол нағыз ұшақ сияқты және ұшатындай»).


Балалар қиялының шынайылығы мәселесі балаларда пайда болатын бейнелердің шындыққа қатысы мәселесімен байланысты. Баланың қиялының шынайылығы оған қол жетімді әрекеттің барлық түрлерінде көрінеді: ойында, бейнелеу әрекетінде, ертегі тыңдағанда және т.б. Ойында, мысалы, баланың ойын жағдайындағы сенімділікке деген талаптары жас ұлғайған сайын артады. .


Бақылаулар көрсеткендей, бала өмірде болатындай белгілі оқиғаларды шынайы бейнелеуге ұмтылады. Көп жағдайда шындықтың өзгеруі надандықтан, өмірдегі оқиғаларды дәйекті, дәйекті түрде бейнелей алмаудан болады. Кіші мектеп оқушысының қиялының шынайылығы әсіресе ойын атрибуттарын таңдауда айқын көрінеді. Ойындағы кіші мектеп жасына дейінгі бала үшін бәрі бәрі болуы мүмкін. Егде жастағы мектеп жасына дейінгі балалар ойынға материалды сыртқы ұқсастық принциптеріне сәйкес таңдап жатыр.


Кіші оқушы да ойынға жарамды материалды қатаң түрде таңдайды. Бұл іріктеу баланың көзқарасы бойынша, осы материалдың нақты объектілерге максималды жақындығы принципі бойынша, онымен нақты әрекеттерді орындау мүмкіндігі принципі бойынша жүзеге асырылады.


1-2 сынып оқушыларына арналған ойынның міндетті және басты кейіпкері - қуыршақ. Оның көмегімен кез келген қажетті «нақты» әрекеттерді орындауға болады. Оны тамақтандыруға, киіндіруге, сезімін білдіруге болады. Бұл мақсат үшін тірі котенканы қолданған дұрыс, өйткені сіз оны шынымен тамақтандыруға, төсекке жатқызуға және т.б.


Кіші мектеп жасындағы балалардың ойын кезіндегі жағдайға түзетулері мен бейнелері ойын мен бейнелердің өзіне оларды шындыққа жақындататын қиялдық ерекшеліктер береді.


А.Г. Рузская бастауыш мектеп жасындағы балалар қиялдаудан айырылмағанын, бұл шындыққа қайшы келетінін, бұл мектеп оқушыларына одан да тән (балалардың өтірік айту жағдайлары және т.б.) екенін атап өтеді. «Осындай қиял әлі күнге дейін кіші оқушының өмірінде маңызды рөл атқарады және белгілі бір орын алады, дегенмен, бұл енді өз қиялына шындықтағыдай сенетін мектеп жасына дейінгі баланың қиялының қарапайым жалғасы емес. 9-10 жастағы оқушы өзінің қиялдауының «шарттылығын», оның шындыққа сәйкес келмейтінін түсінеді.


Кіші мектеп оқушысының санасында нақты білім мен солардың негізінде құрылған қызықты фантастикалық бейнелер бейбіт қатар өмір сүреді. Жас ұлғайған сайын шындықтан ажыраған қиялдың рөлі әлсіреп, бала қиялының шынайылығы артады. Дегенмен, бала қиялының шынайылығын, атап айтқанда, кіші мектеп оқушысының қиялын оның басқа белгісінен ажырата білу керек, жақын, бірақ түбегейлі өзгеше.


Қиялдың реализмі шындыққа қайшы келмейтін, бірақ өмірде қабылданатын барлық нәрселердің тікелей қайталануы міндетті емес бейнелерді жасауды қамтиды.


Кіші мектеп оқушысының қиялы тағы бір ерекшелікпен сипатталады: репродуктивті, қарапайым көбею элементтерінің болуы. Балалардың қиялының бұл ерекшелігі олардың ойында, мысалы, ересектерде байқаған іс-әрекеттері мен жағдайларын қайталауынан, кинодан көргендерін, мектеп өмірін жаңғыртып ойнауынан көрінеді. , жанұя т.б өзгеріссіз Ойынның тақырыбы - балалардың өмірінде болған әсерлерді жаңғырту; Ойынның сюжеттік желісі – көрген, бастан кешірген және міндетті түрде өмірде орын алған реттілікте қайта жаңғырту.


Алайда жасы ұлғайған сайын кіші оқушының қиялындағы репродуктивті, қарапайым репродукция элементтері азайып, идеяларды шығармашылықпен өңдеу көбірек пайда болады.


Л.С. Выготский, мектеп жасына дейінгі және бастауыш мектеп жасындағы бала ересектерге қарағанда әлдеқайда аз елестете алады, бірақ ол өз қиялының өнімдеріне көбірек сенеді және оларды аз басқарады, демек, күнделікті өмірдегі қиял «сөздің мәдени мағынасы, яғни. нақты, қиялды, балада, әрине, ересектерге қарағанда көбірек. Дегенмен, балада ересектерге қарағанда қиялды құрайтын материал ғана емес, сонымен бірге қосылатын комбинациялардың табиғаты да нашар. бұл материал, олардың сапасы мен алуан түрлілігі ересектердің комбинацияларынан айтарлықтай төмен. Біз жоғарыда санамалаған шындықпен байланыстың барлық формаларының ішінде баланың қиялында, ересек адамның қиялындай дәрежеде, біріншісі ғана бар. атап айтқанда, ол салынған элементтердің шындығы.


В.С. Мухина бастауыш мектеп жасында бала өз қиялында қазірдің өзінде әртүрлі жағдайларды жасай алатынын атап өтеді. Ойында кейбір заттарды басқа заттармен алмастыру қалыптаса отырып, қиял әрекеттің басқа түрлеріне өтеді.


Мектеп оқушыларының бастауыш сыныптарда жанды ойлаудан басталатын оқу іс-әрекеті процесінде психологтар атап өткендей, танымдық процестердің даму деңгейі үлкен рөл атқарады: зейін, есте сақтау, қабылдау, бақылау, елестету, есте сақтау, ойлау. Бұл бағыттағы мақсатты жұмыс балалардың танымдық мүмкіндіктерінің кеңеюіне әкеп соғатын болса, қиялды дамыту және жетілдіру тиімдірек болады.


Кіші мектеп жасында алғаш рет ойын және еңбек бөлінісі пайда болады, яғни баланың іс-әрекет процесінде алатын ләззат алу үшін жүзеге асырылатын іс-әрекеті және объективті маңызды мақсатқа жетуге бағытталған әрекеттер. және әлеуметтік бағаланған нәтиже. Ойын мен еңбек, оның ішінде тәрбие жұмысы арасындағы бұл айырмашылық мектеп жасындағы маңызды белгі болып табылады.


Кіші мектеп жасындағы қиялдың маңыздылығы адамның ең жоғары және қажетті қабілеті болып табылады. Дегенмен, дәл осы қабілет даму тұрғысынан ерекше күтімді қажет етеді. Және ол әсіресе 5 жастан 15 жасқа дейін қарқынды дамиды. Ал егер қиялдың бұл кезеңі арнайы дамымаған болса, болашақта бұл функцияның белсенділігі тез төмендейді.


Адамның қиялдау қабілетінің төмендеуімен бірге адам кедейленеді, шығармашылық ойлау мүмкіндіктері төмендейді, өнерге, ғылымға және т.б.


Кіші жастағы оқушылар өздерінің белсенді әрекеттерінің көпшілігін қиялдың көмегімен жүзеге асырады. Олардың ойындары қиялдың жабайы жұмысының жемісі, олар шығармашылықпен ынта-жігермен айналысады. Соңғысының психологиялық негізі де шығармашылық


қиял. Оқу процесінде балалар абстрактілі материалды түсіну қажеттілігімен бетпе-бет келгенде және оларға ұқсастықтар, өмірлік тәжірибенің жалпы жетіспеушілігімен қолдау қажет болғанда, балаға қиял да көмекке келеді. Сонымен, психикалық дамудағы қиял қызметінің маңызы зор.


Дегенмен, қиялда психикалық рефлексияның кез келген түрі сияқты дамудың оң бағыты болуы керек. Ол қоршаған әлемді жақсырақ білуге, жеке тұлғаның өзін-өзі ашуына және өзін-өзі жетілдіруіне ықпал етуі керек және шынайы өмірді арманмен алмастырып, пассивті қиялға айналмауы керек. Бұл тапсырманы орындау үшін баланың өз қиялын прогрессивті өзін-өзі дамыту бағытында пайдалануға көмектесу, мектеп оқушыларының танымдық белсенділігін арттыру, атап айтқанда, теориялық, абстрактылы ойлауды, зейінді, сөйлеуді және жалпы шығармашылық қабілеттерін дамыту қажет. Кіші мектеп жасындағы балалар өнерге өте құмар. Ол балаға өзінің жеке тұлғасын барынша толық еркін түрде ашуға мүмкіндік береді. Барлық көркемдік әрекет белсенді қиялға, шығармашылық ойлауға негізделген. Бұл ерекшеліктер балаға әлемді жаңа, әдеттен тыс көзқараспен қамтамасыз етеді.


Олай болса, психологтар мен зерттеушілердің қиял маңызды психикалық процестердің бірі және оның даму деңгейі, әсіресе, бастауыш мектеп жасындағы балаларда, көп жағдайда мектеп бағдарламасын меңгеру табыстылығына байланысты деген тұжырымдарымен келіспеуге болмайды.




Достарыңызбен бөлісу:
  1   2




©melimde.com 2022
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет
Сабақтың тақырыбы
бойынша жиынтық
жиынтық бағалау
Сабақ тақырыбы
Сабақтың мақсаты
ғылым министрлігі
бағдарламасына сәйкес
тоқсан бойынша
Реферат тақырыбы
бағалауға арналған
Сабақ жоспары
сәйкес оқыту
жиынтық бағалауға
арналған тапсырмалар
оқыту мақсаттары
білім беретін
Қазақстан республикасы
бағалау тапсырмалары
Қазақстан тарихы
жиынтық бағалаудың
республикасы білім
мерзімді жоспар
Жалпы ережелер
бекіту туралы
тоқсанға арналған
Қазақстан республикасының
рсетілетін қызмет
нтізбелік тақырыптық
жалпы білім
болып табылады
арналған жиынтық
Зертханалық жұмыс
оқыту әдістемесі
арналған әдістемелік
Мектепке дейінгі
Қазақ әдебиеті
қызмет стандарты
бағалаудың тапсырмалары
Инклюзивті білім
білім берудің
тақырыптық жоспар
пәнінен тоқсанға
туралы жалпы
Қысқа мерзімді
атындағы жалпы
пайда болуы
Жұмыс бағдарламасы
әдістемелік ұсыныстар
республикасының білім
қарым қатынас
Әдістемелік кешені