ҚР қылмыстық атқару құқығының түсінігі, пәні және курс жүйесі

Loading...


бет9/9
Дата07.04.2020
өлшемі135.27 Kb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9

2.Өлім жазасы - заңға белгілі жазалардың ішіндегі ең қатал шарасы. Сонымен катар мұндай істер женіндегі соттын катесі үкім орындалып болғаннан кейін түзетілуі мүмкін емес. Сон-дықтан, адамнын, дұрыс сотталғандығының ете ұқыпты тексе-ру процедурасы көзделген және елім жазасын баска жазамен сот тәртібімен үкімді өзгерту жолымен, әлде кешірім жасау аркылы ауыстыру мүмкіндіктері көзделген.

Өлім жазасына сотталған шығарылған үкімге шағым арыз беруге кұкы бар. Тіпті арыз түспеген жағдайда да соттаудың дүрыстығын бақылау ретінде Қазақстан Республикасының Жоғарғы Соты мен Бас Прокуратурасы тексереді. Олар өлім жазасынын дұрыс колданылғаны туралы ездерінің корытын-дысын береді немесе үкімгекарсылық білдіреді. Сотталғанның және сонымен қатар бакылау тәртібімен арыз берілуі, үкімді орындауды тиісті жоғарғы сатьщан жауап алынғанша токта-тады.

Үкім заңды күшіне енгеннен кейін сотталған Казакстан Республикасы Президентіне кешірім жасау туралы ©тініш жібереді. Егер де ол кешірім сүраудан бас тартса, ол жөнінде тиісті акт жасальш үкімнің көшірмесін, ұйғарымды және баска керекті кұжаттарды қосып сотталғаннын кешірім сұрау мәселесін карау үшін Президент Аппаратына жіберіледі.

Сотгалғанға тиісті кұкыктьщ ішінде (олар яғнитүсіндірілген болуы тиіс) атайтыны, ол занда көзделген тәртіппен кажетті азаматтык-қүкыктык және неке-отбасылык катынастарды рәсімдеу мүмкіндігі. Заң көмегін алуға және уакыт ұзактығы мен санына шек койылмай адвокатпен оңаша кездесуге кұкылы. Кешірім жасау туралы барлық арыздар мен өтініштер канағаттандырылмай, үкім күшінде калдырылғаны туралы ха-барлама түскеннен соң жаза бір жыл өткеннен кейін ғана орын-далады. Өлім жазасына сотталған адам күшейтілген күзетпен және бір кісілік камерада үсталуы тиіс. Сонымен катар кызметкерлердің де қауіпсіздігі сақталуы тиіс.

Сотталғандар сейілдеуге камера сайын бөлек-бөлек, баска сотталғандардан аулақ, оңаша шығарылады. Камера күн сайын тексеріледі, әлсін-әлсін ұқыптытінтіледі. Сотталғандар-ды камерадан шығарудың туыскандарымен, діни қызметкер-мен кездестірудін арнайы ережесі болады, ол сенімді күзетпен және қызмет істеп жүргендермен, кездесуші адамдардын қауіпсіздігін қамтамасыз етеді.

Өлім жазасына сотталғанға керекті тұрмыстық жағдаіі жа-салады, тиісті төсек-орын беріледі. Үш рет тамақтандырылады.

Керек жағдайда медициналық көмек көрсетіледі. Егер де онда көмек көрсетуге мүмкіндік болмаса, жағдайы бар жерге апарылады.

Үкім занды күшіне енгеннен кейін өлім жазасьша сотталған-дарға арнайы үлгідегі киім кигізіледі.

Сотгалғавдарға бас бостаңдығъшан айыру орны кітапханасы-ның газет, кітаптарымен пайдалануға рұқсат етіледі; хат алып және жіберуге шек қойылмайды; тамак. өнімдері мен бірінші кезектегі қажетті нәрселерді сатып алуға катаң режимдегі түзеу колониясында ұсталатын сотталғандарға белгіленген мөлшер-де акдіа жүмсай алады. Өлім жазасына сотталғандар еңбекке тартылмайды.

Сот үкімінің занды күшіне енуі Қазақстан Республикасы Бас прокурорының қадағалау тәртібімен соттың өкіміне кар-сылык біддірудің негізі жоқтығы туралы және істі қадағалау тәртібімен карау үшін негіздердің жоқтығы туралы Казақстан Республикасы Жоғарғы Соты Төрағасының корытындылары, сондай-ак кешірім жасау туралы етініштің канағаттандырыл-мағаны туралы хабарлама немесе сотталғанның кешірім жасау туралы етініш беруден бас тартканы туралы акт - өлім жаза-сын орындау үшін негіз болып есептеледі.

Өлім жазасы жария етілмей ату жолымен орындалады. Бірнеше адамға өлім жазасы орындалатын болса. онда әрбіреуіне жеке-жеке және басқалардың жоғында орындалады.

Өлім жазасын орындау кезінде прокурор, өлім жазасы аткарылатын мекеменің уәкілі және дәрігер болады. Сотталған-ның өлгенін дәрігер куәландырады, ол жөнінде хаттама жаса-лып, оған көрсетілген адамдар кол қояды.

Жазаны аткарған органның әкімшілігі үкім шығарған сотка, сондай-ак сотталғаннын жақын туыстарынын біреуіне өлім жазасының орындалғаны туралы хабарлауға міндетті. Өліктің жгрленген жері туралы туыстарына жерленген кезден екі жыл өткен соң хабарланады.

Азаматтык хал актілерін жгізу органына әкімшілік белгіленген үлгіде хабар жібереді жөне туыстарьша оның өлгені туралы куәлікті алатын жерін хабарлайды.


14-дәріс. Жазаны өтеуден босату. Түзеу мекемелерінен босаған адамдарға көмек көрсету және оларға бақылау жасау.

1. Жазаны өтеуден босатуды құқықтық реттеу, оның түрлері мен негіздері.

2. Сотталғандарды жазаны өтеуден босату тәртібі.

3. Жазадан босатылған адамдарды әлеуметке бейімдеу.

1.. Жазаны өтеуден босату - құқық саласының әр түрлі нор-маларымен реттеледі: қылмыстық, қылмыстық іс жүргізу және қылмыстық-атқару құқығы.

Қазакстан Республикасының қылмыстық зандарында жа-задан босату бір мағынада түсіндірілмейді. Ғылыми әдебиетте бір жөнге келтіру және жазадан босатудың мүмкін жағдайларын топтастыру қорытындысында, ол үш топқа біріктірілген болатын:

а) жазаны тағайындағанша басқа шаралармен өзгертіп, сондай-ақ өзгертпей босату; ә) жазаны тағайындағаннан бастап оны өтеуден (түгелдей немесе жарым-жартылай) босату; б) жазаны өтеу кезінде одан (түгелдей немесе жарым-жартылай) босату немесе өтеуді кейінге қалдыру. Қылмыстық-аткару құқығының саласына жазаны өтеуден босатудың тек соңғы тобының түрлері кіреді. Әрине, бүған үкімді орындауды кейінге қалдыруда қолданған жағдайдағы жазаны өтеуден босату қосылмайды.



Жазаны өтеуден босатудың азаматтың құқықтық жағдайын өзгертетін заңнын ақиқаты айтылады. Оньщ пайда болуымен әдетте түзету күқық қатынастары токтатылады да азаматтың құкықтық. мәртебесі орнына келтіріледі.

Жазаны өтеуден оны босату егер де ол басқа жазаны өтеуге байланысты болатын болса, толық болмауы да мүмкін. Жалпылай алғанда көптеген жағдайда жазаны етеудің салдары пайда болады, оны өтеуден босату азаматтың кұкықтық мәртебесін түгелдей орнына келтіре алмайды, сотталған атағының әсері сақталады.

Жоғарыда айтқандай, жазадан босату азаматтың кұқықтық жағын өзгертетін заңның ақиқаты, сондыктан тиісті құқықтық және сонымен қатар заң түрінде реттеуді талап етеді.

Жазаны өтеуден әрі қарай босатудың негізі - ол сотталғанның тиісті дәрежеде өзінің түзелгенін көрсеткені, болмаса Қазақстан Республикасының қылмыстық зандары көрсеткен басқа негіздер, ал босатудың өзі қылмыстық іс жүргізу және түзеу заңдарының нормаларында көрсетілгендерге сәйкес іске асырылуының өзі негіз болады.

Біздің көруімізше, қылмыстық, кылмыстық іс жүргізу мен кылмыстық-атқару кұқықтарының нормалары - өзара тығыз байланыста, әрине, қылмыстық қүқық нормалары бастаушы рөл атқарады, сондықтан қылмыстық, қылмыстық іс жүргізу, кылмыстық-атқару құқықтарының жалпы институттарының бірлігі байқалып тұр. Солардың бірі өтеген, немесе өтеп жатқан жазадан босату институты болып табылады. Бүл институттың негізінде қылмыстық құқықтык, нормалары жатыр. Сонымен бірге күші бар қылмыстық заңдарда жазадан босатудың барлық негіздерін түп-түгел реттеп беретін арнайы нормалары жоқ. Мұндай негіздерді белгілейтін нормалар қылмыстық-аткару зандарында бар (Қазақстан Республикасы ҚАК-нің 168-бабы).

Жазаны өтеуден босатудың негіздері болып мыналар есептеледі:

сот үкімі бойынша тағайындалған жаза мерзімін өтеу;

іс бойынша ақтау үкімі шығарылған немесе іс жүргізудің қысқартылуына байланысты сот үкімі күшінің жойылуы;

жазаны өтеуден шартты - мерзімінен бұрын босату;

жазаның өтелмеген бөлігін жазаның неғұрлым жүмсақ түрімен ауыстыру;

кешірім жасау немесе рақымшылық ету;

ауыр науқастану немесе мүгедектік;

заңда көзделген өзге де негіздер.

Сонымен, заңмен жазаны өтеуден босатудың әр алуан түрлері көрсетілген. Жазаны өтеуден босатудың ең көп тараған түріне сот үкімімен белгіленген жаза мерзімін өтеу кіреді. Жазадан босатудың. бір түрі - мерзімінен бұрын босату, ол тек заңда тікелей көрсетілген кейбір жағдайда рұқсат етіледі. Бұл жазаның мақсатына жеткенінде, әлде басқалай жаңадан пайда болған жағдайда ғана мүмкін.

Жазадан босатудың негіздеріне заң ақиқатында көрсетілгендігі жатады, оған мемлекеттің жоғарғы басқару актілері, яғни әрі қарай жазаны өтеуден босату туралы соттардың үкімдері мен ұйғарымдары кіреді.

Сотталғандарды жаза өтеуден босатудың. негіздерін үш топқа бөлуге болады.

Бірінші топқа - сот үкімімен белгіленген мерзімді өтеп бо-сатылған сотталғандар кіреді.

Одан кейін мерзімінен бүрын босатылғандар тобын атауға болады, оған кіретіндер: шартты - мерзімінен бұрын босату немесе бас бостандығынан айыруды бас бостандығынан айырмауға байланысты емес жазамен ауыстыру, аурулығы мен мүгедектігіне байланысты жаза өтеуден босату, кешірім жасау мен рақымшылық етуге байланысты, үкімнің жойылуы мен істін қысқартылуына байланысты; үкімді өзгертіп жазаны шартты мерзімінен бүрын ауыстыру немесе ең аз шектеуге дейін төмендету себебіне байланысты.

Үшінші топқа заңда қаралған басқа да негіздермен жазадан босатулар кіргізіледі.

Көрсетілген жазадан босату негіздерінің әрбіреуінің өзіндік әлеуметтік-құкықтық және зандық табиғаты бар. Жаза мерзімін өтеуден босатудың өзі адамның жазаны өтеуін тоқтатқаны болып есептеледі. Тіпті, сотталғанды түзей алмағанның өзінде де ол, бакылау түрімен өзгертілген занды күшіне енген тұрақты үкім бойынша зандылыққа сүйене отырып босатылуы тиіс. Жаза мерзімін өтеген соң босату - табиғи, қолданылған жазаны өтегеннен кейінгі қисынды түсінікті жағдай.

Жалпы ережеден бір ерекшелігі - ол жазаны өтеу мерзімінен бұрын босату. Ол әр түрлі негіздерде қолданылады.

Мерзімінен бұрын босатудың ерекше екенін атай отырып, сотталғанның заң белгілеген жаза мерзімі біткенше түзелгенін көрсететінін, ал ол жазалау әсерінің тиімділігінің дәлелі дегіміз келеді. Бұл мағынада, жазаны өтеудің мерзімі бітуден бұрын босатудың негізгі түрлері - жазаны даралап өтеудің сатысындағы процесті аяктайтын - мерзімінен бұрын шартты босату, жазаның өтелмеген бөлігін оның неғұрлым жеңіл түрімен ауыстыру.

Мұндай институттар болғандығы жазаны аткарушы органдардың сотталғандарға, олардың адал ниетпен еңбек істеуіне, ұқыпты оқуына және мінез-құлқының үлгілігіне белсенді әсерін тигізеді. Жазадан мерзімінен бұрын шартты түрде босату заңының жағдайларын дұрыс пайдалану және оның өтелмеген бөлігін неғұрлым жеңіл түрімен ауыстыру сотталғандардың құқыктық. танымына үлкен тәрбиелік әсерін тигізеді. Сондықтан жазадан мерзімінен бұрын шартты түрде босатудан бас тарту, сондай-ақ жазадан негізсіз босату сияқты кез келген қателіктерге қатысы бар жағдайларға шыдауға болмайды.

Жазаны өтеуден босатудың түрлері мен негіздерін белгілейтін құқықтық іс тәртібін реттеу, жалпы алғанда жазаны өтеуді дараландыруға жұмыс істейді және оның мақсатына жетуіне мүмкіндік береді.

2.Күші бар қылмыстық-аткару заңдарында, ведомстволық нормативтік актілерде түзеу мекемелерінен босатудың тиісті тәртібі көрсетілген.

Сотталғандарды жазаны өтеуден босату үшін оларды алдын ала дайындайды. Сотталғандарды босатуға дайындау - кұқық бұзушыларды түзету жөніндегі түзеу мекемелерінің іс әрекетіндегі ең бір маңызды кезеңі. Оған оларды алдын ала жұмысқа орналастыру, бостандықтағы өмір жағдайына тез үйрену мәселелері кіреді. Босатуға дайындық мерзімі аяқталудан үш ай бұрын басталады. Әрбір сотталғанмен жеке әңгіме жүргізіледі, онда босағаннан кейін шамамен оның тұратын жері белгіленеді; жергілікті үкімет органдарының көмек көрсету тәртібі түсіндіріледі.

Түзеу мекемелері әкімшілігінің жасақ бастығы мен боса-тылғандарды еңбек пен тұрмыстық жағдайын орналастыру жөніндегі аға инспекторы керекті жағдайда олардың тұрмыстық және жұмысқа орналастыру мүмкіндігін біледі және алдын ала көмек көрсетуге шара қолданады. Қазір нарықтық жағдайға көшу кезінде мұндай көмек көрсету мүмкіндігі төмендеп кетті.

Түзеу мекемесінен босайтын адамдарды еңбек пен тұрмыстық жағдайын түзеудің, маңыздылығын ескере отырып, тәрбиелеу шаралары жиынтығын аяқтау кезеңі және кұқық бұзушыны түзеудің қорытындысын бекіту түрінде, қазіргі күші бар

Қазақстан Республикасы Еңбек заңдары - ол міндетті жергілікті аткару органдарына жүктейді. Нарықтық экономика қалыптасу кезінде жүмыссыздық, пен өңдіріс амалсыз кұлдырайды. Осының қорытындысында бас бостандығынан айыру орындарынан босатылған сотталғандарды жұмысқа орналастыру қиындады. Жалпы жаза мерзімін өтегендердің 7 пайызы ғана уақытша жұмысқа орналаса алады, қалғандары жұмыссыздар қатарына қосылуға мәжбүр болады, сондықтан бұл дәрежедегі адамдар қайта құқық бұзу жолына түсуі мүмкін. Қылмыстық жағдайда Республикада бас бостандығынан айы-ру орындарынан босатылған сотталғандарды ақтау орталығының жоқтығы қиындата түседі. Кейбір дәрежедегі сотталғандарды босатуға дайындаудың өзгешеліктері бар - оларға I, II - топтағы мүгедектер, қартайғандар, кәмелетке жетпегендер, аяғы ауыр әйелдер мен жас балалары бар аналар жатады. Мысалы, босағаннан кейін тұратын орны жоқ I, II топтағы мүгедектер мен қартайған адамдар (олардың сұрауы бойынша) мүгедектер, қартайғандар үйіне орналастырылады. Осыған байланысты түзеу мекемесі әкімшілігі тиісті әлеуметтік қамсыздандыру органдарына, ал кәмелетке толмағандарға кәмелетке толмағандардың ісі жөніндегі комиссияға керекті құжаттарды жібереді.

Жазадан босату кезінде сотталғанға кету парағы беріліп, соның негізінде онымен түгелдей есептеседі.

Бірқатар түзеу мекемесінде қызықты тәжірибе бар. Оларда сотталғандарды босату рәсімі жүргізіледі, ол үлкен психологиялық әсер етуі мүмкін. Оның салтанатты жағдайда жүргізілуі көңілді көтереді, сотталғанның. колонияда ақырғы рет болып, енді өмірдің жаңа шебіне, бостандық өмірге ауысуы ретінде дұрыс қабылданылады.

Кешірім жасау, рақымшылық ету негіздерінде, шартты түрде, мерзімінен бұрын шартты немесе бас бостандығынан айырудың өтелмеген мерзімін едөуір жеңілдетілген жазамен ауыстырғанда да рәсім салтанатты болуы тиіс.

Осы мақсатта сотталғандарды мерзімінен бұрын босатуға арналған жиналыс өткізілуі мүмкін.

Сотталғандарды еркіндік өмірге дайындаудың аса жауаптылығын түсіне отырып Заң Қазақстан Республикасы ҚАК-нің 173-бабында бас бостандығынан айыру орындарынан босату тәртібін арнайы реттеген. Ол бойынша бас бостандығынан айыруға, қамауға, бостандығын шектеуге сотталғандар жаз мерзімінін соңғы күнінің бірінші жартысында босатылады.

Егер құжаттар жұмыс күні біткеннен кейін түссе, онда ертеңгі күні танертең босатылады. Ал, жаза мерзімі демалыс немесе мереке күні бітетін болса, сотталған жазаны өтеуден демалыс немесе мереке алдындағы күні босатылады. Жазаның мерзімі айлармен есептелген жағдайда ол соңғы айдың тиісті күнінде, ал егер бұл айда тиісті күні болмағанда сол айдың соңғы күнімен бітеді.

Сотталған босатылған кезде оған тиесілі заттары мен құнды-лықтары, онын. жеке шотындағы сақтаулы тұрған ақшасы мен жеке құжаттары, сондай-ақ жазасын өтегені туралы немесе жазадан босатылғаны туралы құжат беріледі. Босатылушынын, сұрауы бойынша оған әкімшілік мінездеме беріледі.

Бас бостандығынан айыру орындарынан босатылғандарға түзеу зандарымен келесі материалдық көмек түрлерін көрсету белгіленген: босатылған адамдар түратын жерлеріне немесе жұмысына дейін тегін жалақымен, тиісті тәртіппен жалда жүргенде азық-түлікпен немесе ақшамен, мемлекеттік қаражат есебінен сырт киіммен және аяқ киіммен қамтамасыз етіледі. Оларға белгіленген мөлшерде түзеу мекемесі бір жылғы ақшалай жәрдемақы беруі мүмкін (Қазақстан Республикасы ҚАК-нің 176, 177-баптары).

I және II топтағы мүгедектерді, аяғы ауыр әйелдер мен жас баласы бар әйелдерді, яғни көмелетке толмағандарды жазадан босату кезінде жазаны атқарушы мекеменің әкімшілігі олардың туыстарын не қамқоршы өзге адамдарды алдын ала хабардар етеді.

Түзеу мекемелерінен босатылатын, денсаулығы бойынша ұдайы күтімге мұқтаж адамдар, сондай-ақ 16 жасқа толмаған-дар тұратын жеріне алып кетуге келген адамдарға немесе түзеу мекемесінің қызметкеріне ертіп жіберіледі.

Ата-аналары жоқ кәмелетке толмағандар кәмелетке толмағандар ісі жөніндегі комиссиялар шешімімен мектеп-интернат-тарға немесе басқа да балалар мекемесіне жіберіледі, сондай-ақ белгіленген заң бойынша қамқор тәрбиешіге беріледі. Оларға бір жолғы берілетін акша орнына керекті киім-кешек тағы басқа заттар алып берілуі мүмкін.

Қазақстан Республикасы соттарымен сотталған ТМД-нің басқа республикаларының азаматтары Қазақстан Республикасы түзеу мекемелерінде жазаны етегеннен кейін өз республикасына кеткенде жол билеті Қазақстан Республикасының шекарасына дейін қамтамасыз етіледі.

3.Соңғы жылдары заң әдебиеттерінде, сонымен қатар бұқаралық акпараттар құралдарындағы жариялымдарда бас бостандығынан айыру орындарынан босатылғандарды әлеуметтік бейімдеу мәселесін заңмен реттеу жөнінде ұсыныстар табандылықпен жиі айтылып жүр.

Сотталғандарды әлеуметтік бейімдеу проблемасын қайталанба қылмыстармен күресу бағытының. бірі ретінде қарау тиіс. Шынында, бас бостандығынан айыру орындарынан босатылған және әлеуметтік көмек ала алмаған адамдардың жыл сайынғы тасқыны, алдымен қаңғыбастықтың, үйсіздердің себебі бола тұра, сонымен бірге олар бостандық өмірге бейімделе алмай қайтадан құкық бұзу мен қылмыс жолына түсіп қылмыстық жағдайды өршіте түсуде.

Әлеуметтік бейімделу деп жеке адамның әлеуметтік ортаға икемделуін, оның әдет-ғұрпын, осы ортаға тән нормаларын әлеуметтік көзқарастарын, нұсқауларын үғып алуды, бас бостандығынан айыруды өтеген адамға еркін қоғамда тұратын азаматтардың мінез-құлықтарын, әдеттерін үйренуін айтады.

Қылмыстық-атқару жүйесі мекемелерінің әкімшілігі қылмыстық жазаны өтету процесінде сотталғандарды түзеудін негізгі амалдарын қолдана отырып, сотталғандарды еркін өмірде тұруға психологиялық, өнегелілікке дайындау мақсатында көптеген шаралар қолданады. Бұған, болашақта әр түрлі себептермен босатылатын адамдарды құқыққа оқытуда кіреді. Бүл сотталғанның босатылғаннан кейінгі өмірді құруға ақылмен қарауға бағытталған жұмыстың ойланып істеген бір түйінді кезеңі деп ойлаймыз. Сондықтан, тәрбиелеу жұмысы кезінде сотталғанмен маңызды тақырыптарға, яғни отбасында, ұжымда, қоғамдағы базарлық қатынастар, кезінде өнегелілік, іскерлік көрсету, тұрмыста кездесетін және онда мінезге қойылатын талаптар туралы әңгімелер жүргізіледі.

Бұл жұмысты жүргізгенде ол адамдардың бейімделуіне табиғи қиындата түсетін кейбір объективті жағдайлар бар. Бас бостандығынан айыру сотталғандарға да, қоғамға да көптеген әлеуметтік қиындықтар қалдырады.

Оның зардабының бірі - ол, отбасымен, ағайын-туыстарымен, таныстарымен, бұрын жұмыс жасаған ұжымымен т.с. сиякты көптеген әлеуметтік-пайдалы байланыстарынын. үзілуі. Осындай үзілістердің зардабын жеңілдету мақсатында, заңмен әр түрлі шаралар алдын ала көзделген: сотталғандар посылка, сәлемдемелер алады, кездесе алады, хат жазысып тұрады. Әрине, бұл шаралар тұрақты кездесіп тұруды ауыстыра алмайды. Қылмыстык-атқару кодексінде жеңілдіктер түрі едәуір кеңейтілген.

Күші бар зандарда бұл - бірінші рет сотталғандар мен бас бостандығынан айыруға бұрын сотталғандарды бөлек ұстау шарасы аркылы шешіледі. Бірақ қазіргі топтастыру әдісі әр түрлі сотталғандардың жеке басының ерекшелігін түгелдей ескере алмайды. Кейде бір рет сотталғанмен, ал бірнеше немесе әдейі саналы түрде қылмыс істеген қауіпті қылмыскер болуы мүмкін, ал басқа бір сотталған адам екінші рет сотталғанмен, ол қылмысты күтпеген жағдайға байланысты жасаған адам болуы мүмкін. Екіншіге қарағанда, бірінші жаза өтеп жүрген басқаларға кері әсерін күштірек тигізуі мүмкін.

Бейімделуді ауырлататын екінші қиындық - ол сотталғандар көптеген жағдайда өмір дағдысынан айырылады; өз бетімен шешім қабылдамайды; барлық күн тәртібін мекеме әкімшілігі белгілейді; өз қаржысын жұмсауды жоспарлай алмайды; олардың қолында ақша жоқ; қалалық көлікпен жүрмейді; күнделікті өмірде басқа азаматтар сияқты өзін баспанамен, киіммен, азық-түлікпен қамтамасыз етуді ойламайды. Олар өз бетімен шешім қабылдаудан безінеді, яғни бостандықта өмір сүруге бейімделмеген пассив болады.

Сотталғандардың көпшілігі жабық түрдегі колониялардан (жалпы, күшейтілген, қатаң және айрықша режимдегі) және де түрмеден тікелей босатылады.

Бейімделудің қиындата түсуіне босатылғанның бостандыкқа шыққан күнінен бастап кереғар қабылдауға кездесу әсер етеді. Бүл жағдай, әсіресе колонияда дайындалмағандарға ерекше әсер етеді.

Босатылғаннан кейін ұйымдардың, кәсіпорындарының (меншік түріне қарамастан) кейбір лауазымды адамдарының оларға сенбегендігінен жұмысқа алмауы сияқты проблемалар пайда болуы мүмкін. Одан басқа мүндай адамдар, әсіресе кәмелетке толмағандар әлеуметтік қоршаудың кері әсеріне бейім тұрады. Сондықтан кәмелетке толмағандар бостандық өмірде тұрмысын жөнге салудағы және жаңа әлеуметтік рөлін игеруде көмекке өте мұктаж болады.

1963 жылы жартылай бас бостандық режимі орнатылған Қоныстану колониялары құрылған болатын. Ондағы режим сотталғандарды бостандық өмірдегі жағдайға жақындатуға ба-ғытталған. Бірақ бұл кезеңді мінезі оңға басқан, түзелу жолына әбден түскен сотталғандар өтеді. Әйтсе де мінез-құлқын босатуға біртіндеп бейімдеу жеңілдеу болар еді.

Бұл жөнінде шымкенттіктердің сотталғандарды бостандық жағдайға әлеуметтік бейімдеудегі тәжірибесі көңіл аударарлық.

Тәжірибенің жағдайына байланысты бас бостандығынан айыру түріндегі жазаны сотталғандар кезең-кезеңмен өтейді. Бірінші кезеңде жазаны қатаң талаптағы режимнен бастап, олардың жақсы мінезіне байланысты осалдатып, ақырында түзеу мекемесі әкімшілігінің бакылауымен тіпті қылмыстан босатуға дейін апарады. Бұл, жазаны өтеп жатқан жерде сотталғандардың мінез-құлықтарын адал ниетпен түзеуге құштарлығын шын мәнінде талаптандыру. Тәжірибе сотталғандардың туысқандарымен әлеуметтік қарым-қатынастарын пайдалы түрде кенітуді, босағаннан кейін оны одан әрі кеңіте түсу мақ-сатын көздейді.

Мекеме әкімшілігіне облыс әкімшілігі жанындағы бақылау комиссиясымен келісе отырып, сотталғандарды 4 кезеңге әлеуметтік ақтау орталығына ауыстыруға құқық берілген.

Әлеуметтік ақтау Орталығында жазаны өтеп жүрген сотталғандар орталық тұрған әкімшілік ауданындағы сотталғандар тұрған жеріне күн сайын барып келе алатындай қашықтықтағы кәсіпорнына жұмысқа орналастырылады. Әлеуметтік ақтау Орталығына ауыстырылған сотталғандар колония аумағының сыртында орналасқан жатақханада түрады. Ал, кейбір сотталғандар 6 ай өткеннен соң түзелу жолына түскенін мінез-қүлқымен дәлелдесе, онда Шымкент қаласының шегіндегі отбасында қылмыстық-атқару жүйесінің облыстық ПБ жанындағы Кеңестің рұқсатымен тұра алады.

Айтылған тәжірибе дұрыс қорытындысын берді. Оңтүстік Қазақстан облысында тәртіп белгілі бір дәрежеде жақсарды, режим бұзушылық бір жарым есе төмендеді. Әлеуметтік ақтау Орталығында бірсыпыра сотталғандар отбасымен жойылған байланыстарын қалпына келтірді. 30-дан астамы үйленді, үшеуі жоғарғы оқу орнына және техникумға оқуға қайта алынды. Қазақстан Республикасы Ғылым академиясынын "Психолог" ҒОБ-ньщ сотталғандармен жүргізген сұрағының қорытындысы сұралғандардың 90 пайызы осындай орталық құрудың сотталғандар үшін де, тіпті қылмыстық-аткару жүйесін жақсарту үшін де пайдалылығын көрсетті.

Мұндай орталыктардың кызметі "жақында" тіпті ""алыста'" шет елдерде кең таратылды. Англияда, тағы кейбір елдерде ашық түрдегі түзеу мекемелері, әсіресе сотталғандарды мерзімінен бұрын шартты түрде босатуға дайындаған кезінде кең пайдаланылады. Оларда сотталғандарға пенитенциарлық мекемелердің сыртына шығуға рұксат етіледі. Ұқсас "ашық" бөлімшелер ГФР, Чехия, Словакия пенитенциарлық мекемелерінің жанында қызмет істейді. Мысалы, Швецияда бас бостандығынан айыру орнынан босатылған адамдар үшін ақтау орталығы құрылған, ол жерде бұрынғы сотталғандар жұмысқа орналасу мен тұрмыстық мәселелерін шешкенше азғана ақы төлеп баспана мен тамақ ала алады. Одан басқа, жергілікті үкімет органдары өзінің ведомстволық қарауындағы аумақта босатылған адамға шұғыл көмек көрсету үшін өз қаражатына түнде жататын үйлер ұстап отырады.

Шведтердікіне ұқсас қазіргі уакытта Бұқарада, Санкт-Пе-тербургте, Самарада, Ярославльде және басқа да Ресей қалаларында ақтау орталықтары құрылған.

Жазадан босатылғандардың әлеуметтік бейімделу проблемаларын шешуде тек ішкі істер органдары ғана емес, сонымен бірге қоғамда және бүтіндей мемлекетте құштарлық білдіруі тиіс.

Бас бостандығынан айыру орындарынан босатылғандарды бейімдеу проблемалары өтпелі кезеңдегі елдегі экономикалық-әлеуметтік қиындыктар жағдайында күрделі болып есептеледі. Бірақ бұл мәселе өзінің тезірек заң деңгейінде шешілуін талап етеді. Тиісті өзгерістер әр түрлі - қылмыстық-атқару, әкімшілік, баспана және т.б. заң салаларында белгіленуі тиіс.

Біздің көзқарасымызша, бұл мәселені шешуде үкіметтің жергілікті атқару органдары да тікелей қатысуы тиіс. Оларға тиісті көмек көрсету үшін нақтылы мүмкіндік берген жөн: арнайы ақшалай қор құру, тұратын орын бөлу, мүмкін уакытша пайдалануға ғана және т.б.

Бас бостандығынан айыру орнындағы сотталғанды босатқанда әлеуметтік бейімдеуді жеңілдету үшін бір жағынан арнайы әлеуметтік нормалар жүйесі белгіленуі тиіс. Себебі оларды (жұмысқа орналасу, тұрмыстық, баспана табу) көптеген жағдайда өз бетімен шеше алмайды, ал, екінші жағынан - қоғамға қарсы қандай да болмасын мінез көрсететін, соның ішінде жана қылмыстар істеуі мүмкіндерге әлеуметтік бақылау қою.

Осыған байланысты бірқатар заң ғалымдары арнайьг "Жазадан босатылған адамдарға бейімделу кезінде арнайы көмек көрсету" туралы заң қабылдауға ұсыныс жасауда. Занда мыналар белгіленген болуы керек: мемлекет органдарының, кәсіпорындарының, мекемелер мен ұйымдардың әлеуметтік бейімделуді қамтамасыз етудегі қызметтерінің негізгі бағыттары мен міндеттері; жазадан босатылған адамдардың құқықтық жағдайы; олардың еңбек пен тұрмыстық жайын ұйымдастыру тәртібі; олардың әлеуметтік бейімделуін ұйымдастыру.

Мерзімінен бұрын шартты түрде босатылғандарды бақылау міндеті мен байқау мерзімі кезінде олармен тәрбие жұмысын жүргізу міндетін заң жұмыс істеп, оқып жүрген немесе тұрған жерлеріндегі қоғамдық ұйымдармен еңбек ұйымдарына міндеттеді. Жазаны етеудін мерзімінен бұрын шартты түрде босатудың өз ерекшеліктері бар. Бір жағынан оның, қауіптілігі аз адамдарға қатысы бар, себебі бұл жағдай кімде-кім өзінің түзеліп келе жатқанын үлгілі мінез-құлқымен, таза еңбегімен дәлелдеген адамдарға қолданылады, сондықтан олардың қайта қылмыс істеу мүмкіндігі аздау. Екінші жағынан, бүл адамдар мерзімінен бүрын босатылғандықтан, олармен босатуға әзірлеу жұмысы жүргізілмеген, ал жүргізіле қалса жеткіліксіз болуы мүмкін. Сондықтан еңбек ету мен тұрмыстық жағдайын орна-ластыру мәселелерін олар босағаннан кейін өз беттерімен шешеді. Бақылау мен тәрбие жұмысын жүргізудің басты мақсаты - ол босағанда жаңа жағдайға бейімделу үшін көмектесу, туындаған мәселелерді шешуге жәрдемдесу, босағаннан кейінгі бірінші уакытта жиі байқалатын қылмыс істеуді болдырмау.Сот мерзімінен бұрын шартты түрде босатылғандарды өз бетімен немесе енбек ұжымының сұрауымен, бірақ оның келісімімен бакылауы міндеттей алады.

Мүндай адамдармен тәрбие жұмысын, олардың түзелуін бекіту ретінде жұртшылыктың көмегінсіз ұйымдастыру мен үйлестіруді және олардың дәл есебін тез белгілемей тиімді жүргізу мүмкін емес.



Жазаны өтеудің мерзімінен бұрын шартты түрде босатылатын адамдардың есебін ішкі істер органдары жүргізеді. Оларды есепке қою тәртібі мен тәрбиелеу шаралары Қазакстан Республикасы ІІМ-нің ведомстволық нормативтік актілерімен реттеледі.

Достарыңызбен бөлісу:
1   2   3   4   5   6   7   8   9
Loading...


©melimde.com 2020
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет
рсетілетін ызмет
Жалпы ережелер
ызмет стандарты
дістемелік кешені
бекіту туралы
туралы хабарландыру
біліктілік талаптары
кіміні аппараты
Конкурс туралы
жалпы біліктілік
ойылатын жалпы
мемлекеттік кімшілік
жалпы конкурс
Барлы конкурс
білім беретін
республикасы білім
ызмет регламенті
бойынша жиынты
ткізу туралы
конкурс атысушыларына
біліктілік талаптар
атысушыларына арнал
Республикасы кіметіні
идаларын бекіту
облысы кімдігіні
мемлекеттік ызмет
рсетілетін ызметтер
стандарттарын бекіту
Конкурс ткізу
мемлекеттік мекемесі
дебиеті маманды
Мектепке дейінгі
дістемелік сыныстар
дістемелік материалдар
ауданы кіміні
конкурс туралы
жалпы білім
рметті студент
облысы бойынша
білім беруді
мектепке дейінгі
мыссыз азаматтар
Мемлекеттік кірістер
Конкурс жариялайды
дарламасыны титулды
дістемелік кешен
ызметтер стандарттарын
мелетке толма
разрядты спортшы
аласы кіміні
директоры бдиев

Loading...