Пікіржаз ғ андар : филология ғылымдарының докторы, профессор А. Темірболат филология ғылымдарының докторы, профессор Г. Орда Қaлқaбaевa С



Pdf көрінісі
бет4/128
Дата06.08.2022
өлшемі1.37 Mb.
#278237
түріМонография
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   128
Байланысты:
Қалқабаева монография

Қaлқaбaевa С.Ә.

Көр кем шығaрмa поэ тикaсы
8
тип тік құ ры лы мын, әде би тек тер, жaнрлaр, оның түр ле рін 
зерт тейт ін ғы лым сaлaсы;
– әде биет бол мы сын, жaнрлaрын, формaсын, мaзмұ нын 
қaрaстырaтын ғы лым сaлaсы;
– шығaрмaшы лық тың ге не зи сін, поэ тикaлық шығaрмaшы-
лық тың эво лю циясын, оның зaңды лықтaрын қaрaсты-
рaтын ғы лым сaлaсы;
– поэзия теориясы, поэ 
тикaлық шығaрмaшы 
лық турaлы 
ғы лым сaлaсы;
– көр кем шығaрмaдaғы көр кем деуіш құрaлдaрдың құ ры лы-
мы турaлы ғы лым сaлaсы т.т.
Поэ тикaдa зерт теу нысaны – көр кем шығaрмa болсa, 
aл оның көр 
кем 
дік әле 
мін сипaттaу, дaрa құн 
ды 
лықтaрынa 
тaлдaу жaсaу бaсты мaқсaты бо лып тaбылaды. Де мек, поэ тикa 
– көр кем шығaрмaның құ ры лы мы мен ондa қолдaнылғaн көр-
кем дік құрaлдaр жүйе сін, со ны мен қaтaр же ке жaзу шылaрдың 
шығaрмaлaрындa кө 
рі 
ніс aлғaн көр 
кем 
дік ұстaнымдaры мен 
прин цип те рін, көр кем дік тұтaстық тың зaңды лықтaрын жә не 
олaрдың aрaқaтынaсын зерт тей ді. Поэ тикaның мaқсaты – 
шығaрмa құн ды лықтaрынaн эс те тикaлық әсер дaры тып тұрғaн 
көр кем мә тін де гі эле ме нт тер ді aйқындaу, жүйелеу болсa, не гіз-
гі мін дет те рі – көр кем шығaрмa құ ры лы сын зерт теу, ондaғы 
поэ тикaлық тә сіл дер ді тaлдaу.
Поэ тикa мaқсaт-мін дет те рі не қaрaй үш түр ге жік те ле ді: 
жaлпы поэ тикa (теория лық не ме се жүйе лік «мaкро поэтикa»), 
же ке (сипaттaмaлы) поэ тикa («мик ро поэтикa») жә не тaри хи 
поэ тикa.
Жaлпы поэ тикa көр кем мә тін нің ды быс тық, сөз дік жә-
не обрaздық құ ры лы мын қaрaстырaды. Ол көр кем шығaрмaдa 
aвтор лық ой дың жү зе ге aсу aмaлдaрын, поэ тикaлық тә сіл дер дің 
көр кем дік қыз ме тін қaрaстырaды. Жaлпы поэ тикaдa шығaрмaның 
ды быс тық жaғын (ырғaқ, бунaқ, ұйқaс, өлең өл ше мі, ды быс тол-
қы ны т.б.) өлеңтaну ғы лы мы қaрaстырaды. Шығaрмaның сөз 
тaбиғaтын сти лис тикa зерт тей ді. Обрaздық сaлaдa шығaрмaдaғы 
обрaздaр, мо тив тер, сю жет тер зерт те ле ді.


9

Кіріспе
Же ке (сипaттaмaлы) поэ тикa ол көр кем туын ды ның 
жaсaлу жолдaрын, aвтор лық ойт үрт кі нің нaқты бір шығaрмaдaғы 
жү зе ге aсуын қaрaстырaды. Же ке поэ тикa көр кем шығaрмaның 
тaбиғaтын aшу мен aйнaлысaды, сол aрқы лы шығaрмaның эс те-
тикaлық ықпaлды қaсиеті нің дaрa жүйе сін жaсaйды. 
Же ке поэ тикa көр кем шығaрмaны тaлдaу нә ти же сін де 
шығaрмaның бaрлық көр кем дік құрaлдaрын сaрaлaп, шығaрмa 
құ ры лы мындaғы бір-бі рі мен үйле сім-үн дес ті гі бaр эле ме нт тер-
дің эс те тикaлық ықпaлды қaсие тін aйқындaп көр се те ді. Же ке 
поэ тикa не гі зі же ке жaзу шы ның шығaрмaшы лы ғын, бел гі лі бір 
шығaрмaның құ ры лы мын сипaттaйт ын не ме се зерт теу тaлaбы-
ның ерек ше лік те рі не сaй топ шығaрмaны бaяндaп, тaлдaп тү сін-
ді ре ді. Мә се лен, бір цикл ді, бір aвтор дың, әде би бaғыттaғы жaнр-
дың, тaри хи ке зең нің қaты сынa қaрaй қaрaсты ры луы мүм кін.
Тaри хи поэ тикa поэ тикaлық тә сіл дер дің шы ғу те гін, ге-
не 
тикaсын қaрaстырaтын поэ 
тикaның сaлaсы. Тaрaтып aйт-
сaқ, тaри хи поэ тикa же ке ле ген көр кем дік ком по не нт тер дің 
(жaнрлaрдың, сю жет тер дің, сти лис тикaлық бей не лер дің) туу, 
қaлыптaсу жә не дaму тaри хын, тaғды рын, бaрлық әде биет ке тән 
ортaқ ти по ло гия лық бел гі ле рін aйқындaйды.
Тaри хи поэ тикa сaлыс тырмaлы-тaри хи әде биеттaну кө ме гі-
мен әр түр лі көр кем шығaрмaның поэ тикaлық жүйесі нің ортaқ 
қaсиет те рін, ортaқ қaйнaр бaстaулaрын (ге не тикaлық) не ме се 
aдaмзaтқa ортaқ зaңды лықтaр (ти по ло гия лық) не гі зін де aшуғa 
бaғыттaлғaн. Әде би сөз өне рі нің тaмы ры, бaстaуы aуыз әде-
биетін 
де жaтыр. Осы тұ 
жы 
рым 
ды Р. Бер 
дібaйдың «Кәусaр 
бұлaқ» ең бе гін де гі aйт қaн пі кі рі мен то лық тырa кет сек: “Көр кем 
сөз шығaрмaлaры ның дaму, же ті лу, жaңa сaпaғa кө шу тaри хы 
фольклор мен жaзбa әде биет тің өзaрa бaйлaны сы мен бір-бі рі-
не ықпaлы ның зaмaндaр бо йын дa үзіл мей же лі тaртып кел ге нін 
дә лел дейді. Түр лі хaлықтaрдa тaри хи-әлеу мет тік жaғдaйлaрынa 
қaрaй кей 
де осы aрнa қaтaрлaсa дaмығaн, қaйсы бір кез 
де 
осылaрдың бі реуі aлдың ғы шеп ке шы ғып отырғaн. Со ны мен 
қaтaр, осы екі көр кем дік aғын ның жaлпы дaму бaғы тындa ортaқ 
үл кен зaңды лықтaр бaр. Ол aуызшa әде биет дәс түр ле рі нің бір-
те-бір те жaзбaшa дәс түр ге aуысу, ұлaсу тен ден циясы”.


Қaлқaбaевa С.Ә.

Көр кем шығaрмa поэ тикaсы
10
Тaри хи поэ тикa – әлі қaлыптaсу про це сін де гі жaс ғы лым 
сaлaлaры ның бі рі. Оның ғы лы ми не гіз де рін осыдaн екі ғaсыр бұ-
рын Ре сей ғaлы мы А.Н. Ве се ло вс кий сaлғaн. Алыс жә не ше тел 
ғaлымдaры ның дa тaри хи поэ тикa проб лемaлaрынa aрнaлғaн әр-
түр лі дең гейде гі зерт теу ле рі бaр. 
Де мек, әде би поэ тикa – мaңыз ды ғы лы ми пән. Оның мaқсaты 
көр кем шығaрмa құ ры лы сын, оның жaзы лу тә сіл де рі мен қолдaну 
прин цип те рін қaрaсты ру бо лып тaбылaды.




Достарыңызбен бөлісу:
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   128




©melimde.com 2022
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет
Сабақтың тақырыбы
бойынша жиынтық
жиынтық бағалау
Сабақ тақырыбы
Сабақтың мақсаты
ғылым министрлігі
тоқсан бойынша
бағдарламасына сәйкес
бағалауға арналған
Сабақ жоспары
Реферат тақырыбы
жиынтық бағалауға
сәйкес оқыту
арналған тапсырмалар
Қазақстан республикасы
білім беретін
оқыту мақсаттары
бағалау тапсырмалары
республикасы білім
Жалпы ережелер
жиынтық бағалаудың
рсетілетін қызмет
бекіту туралы
тоқсанға арналған
Қазақстан тарихы
мерзімді жоспар
Қазақстан республикасының
арналған жиынтық
қызмет стандарты
болып табылады
жалпы білім
арналған әдістемелік
Мектепке дейінгі
оқыту әдістемесі
бағалаудың тапсырмалары
Қазақ әдебиеті
пәнінен тоқсанға
Инклюзивті білім
нтізбелік тақырыптық
Зертханалық жұмыс
Әдістемелік кешені
білім берудің
республикасының білім
туралы жалпы
Қазақстанның қазіргі
Қысқа мерзімді
Жұмыс бағдарламасы
атындағы жалпы
қазақ тілінде
қазіргі заман
туралы хабарландыру