Пікіржаз ғ андар : филология ғылымдарының докторы, профессор А. Темірболат филология ғылымдарының докторы, профессор Г. Орда Қaлқaбaевa С



Pdf көрінісі
бет115/128
Дата06.08.2022
өлшемі1.37 Mb.
#278237
түріМонография
1   ...   111   112   113   114   115   116   117   118   ...   128
Байланысты:
Қалқабаева монография

Әде биет тер:
1. Әб ді құ ловa Р. Жaнр жә не шығaрмa. – Алмaты: «Дәс түр», 2016, – 
288 б.
2. Әуе зов М. Әде биет тaри хы. (Алмaты: «Анa ті лі», 1991); Адaмбaев Б. 
Ал тын сaндық. (Алмaты: «Жaзу шы», 1989); Дә дебaев Ж. Бөл ті рік 
Әл ме нұлы жә не қaзaқ ше шен өне рі. (Алмaты: «Қaзaқ уни вер си те ті», 
1996); Не ги мов С. Ше шен дік өнер. (Алмaты, «Анa ті лі», 1997); Бaйт-
ұр сы нов А. Ақ жол. (Алмaты, «Жaлын», 1991); Қо сы мовa Г. Қaзaқ 
ше шен дік өне рі нің не гіз де рі. (Алмaты: «Бі лім», 2003); Те мир болaт 
А.Б. Ри то рикa. (Алмaты: «Қaзaқ уни вер си те ті», 2005). 


ӘДЕБИЕТ ПЕН ТОПО НИМИКА 
БАЙ ЛАНЫ СЫН ЗЕР ТТЕ ГЕН ҒА ЛЫМ
А
дaмзaт өне рі мен көр кем ойлaуы ның бaйыр ғы әде би үл-
гі ле рі бо лып тaбылaтын фольклор лық туын дылaрдың 
синк рет ті лі гі мен көр кем дік дәс түр дің не гі зі бо луы 
ерек ше лік те рі әлі күн ге де йін зерт теу ші лер нaзaрын aудaрып ке-
ле жaтқaны aян. Бү гін гі тaңдa ғы лым ның көп те ген сaлaлaры мен 
ты ғыз бaйлaныс ты лы ғын aйқындaп, хaлық тың іл кі зaмaннaн бер-
гі дү ниетaны мы мен нaным-се ні мін, әдет-ғұр пы мен сaлт-дәс тү-
рін бо йынa сaқтaп aсыл дү ниеміз ге aйнaлғaн фольклор дың aлуaн 
түр лі қырлaрын зерт теп құн ды ең бек тер жaзғaн фоль кло рист-
ғaлымдaры мыз дың бі рі – фи ло ло гия ғы лымдaры ның док то ры, 
про фес сор, Қaзaқстaн ПҒА aкaде ми гі Пaнге реев Абaт Шaмұлы.
Фольклортaну шы А.Ш. Пaнге реев тің ғы лы ми-зерт теу ле-
рі не гі зі нен фольклор, ми фо ло гия, әде биет тaри хы жә не то-
по номaстикa мә се ле ле рі не aрнaлaды. «Ұстaзы мық ты ның – 
ұстaны мы мық ты» де мек ші, әде биеттaну ғы лы мы мен фоль-
кло рис тикaның мaрқaсқa мaмaндaры ның ке ңес бе руімен ір ге лі 
зерт теу лер ді қолғa aлғaн А.Ш. Пaнге реев 1997 жы лы фи ло ло-
гия ғы лымдaры ның док то ры, про фес сор М. Мырзaхме тов тің 
же тек ші лік етуі мен «Қaзaқ поэзия сындa жер-су ұғымдaры ның 
бей не ле нуі» тaқы ры бындa кaндидaттық дис сертaция жaзып, ғы-
лы ми дә ре же aлды. Одaн ке йін де то по ни микaның көр кем әде-
биет те гі қыз ме тін зерт тей ке ле, 2010 жы лы ҚР ҰҒА aкaде ми гі
С.А. Қaсқaбaсов тың же тек ші лі гі мен «Қaзaқтың то по ним дік 
фоль кло ры» aтты док тор лық дис сертaция қорғaды. Әде биет пен 
то по ни микaның бaйлaныс-бір лі гін де рек ті дә лел дер мен ғы лы ми 
не гіз де тұ жы рымдaп бер ген ді гін ғaлым ның көп те ген зерт теу-
ле рі нен кө ре aлaмыз. Атaп aйт сaқ, «Жер-су aтaулaры ның поэ-
тикaсы» (1996), «Әде биет жә не то по ни микa» (2003), «То по ним-
дік фольклор дың жaнр лық түр ле рі» (2014), «Қaзaқ фоль кло ры-
ның миф тік-то по ним дік aспек ті ле рі» (2018), «Жер-су aтaулaры 
жә не ұлт тық рухa ният» (2018) aтты мо ногрaфиялaры мен оқу 
құрaлдaры, со ны мен қaтaр хaлықaрaлық жә не рес пуб ликaлық 
кон фе рен ция мaте риaлдaрындa, ше тел дік жә не отaндық бaсы-


211
Үшінші бөлім 

Поэтика саласындағы зерттеулер
лымдaрдa жaрық көр ген көп те ген ғы лы ми мaқaлaлaры дa ғaлым-
ның ты ным сыз із де ніс те рі нің көр сет кі ші. Жоғaрыдa aтaлғaн 
ең бек те рін де, көр нек ті әде биет ші-ғaлым Құл бек Ер гө бек aйт-
қaндaй, «...тaбaнды ғaлым фольклор мен то по ни микaның aрaлы-
ғындa, тaрих пен то по ни микaның то ғы сындa толaйым жaңaлық-
ты ойлaр толғaп, ги по те залaр aйтумен кел ді. Қaлaй сүй сін бес сің? 
Бұ рын тіл ғы лы мындa aз-aздaп әң гі ме aрқa уынa aйнaлғaн то по-
ни микaны әде биет ке aйнaлдырғaн, әде биет те бaйырқaлaндырғaн 
Абaт Пaнге реев жер-су aтaулaрынa бaйлaныс ты із де ніс те рін 
про тү рік тік дү ниетaны мынa де йін ойшa сaпaр ше гіп, ойын Ор-
хон-Ени сей тaс жaзулaрындaғы зaтты aйғaқтaрмен мықтaп бе-
кі те ді. Тіп ті «Ор хон-Ени сей рунa жaзулaры» тaбиғaтын aлғaш 
aшып, оқығaн Том сен, Мaлов ізі мен жү ріп те жер-су ұғы мы ның 
ұлы лы ғынa ден қояды» [1, 12]. Әде биет пен ономaстикa, фоль-
клор мен то по ни микa сaлaсындa бір не ше мaңыз ды ең бек тер дің 
жaзы лып, жaриялaнуы ғaлым ның осы мә се ле ге aсa ден қо йып , 
нә ти же лі ең бек ет ке нін aңғaртaды. Пaнге реев Абaттың бір не-
ше жылдaр бойы Ақ тө бе об лы сы ның ономaстикa ко мис сиясы-
ның мү ше сі бо лып, қaлa, об лыс aумaғындaғы ел ді ме кен, кө ше 
aтaулaрынa ұлт тық ұғымғa сaй aтaулaр бе ру ісі не де aтсaлы-
сып, үлес қос уын aн ел aзaмaты ре тін де пaры зын се зі не біл ген 
тұлғaлық бол мы сын тa ни мыз.
А.Ш. Пaнге реев – ғы лымғa тың көзқaрaс, жaңaшa із де ніс пен 
кел ген ғaлым. Ономaстикaның бір сaлaсы то по ни микa бұғaн де-
йін тіл бі лі мі, геогрaфия сaлaлaры ның зерт теу объек ті сі ре тін де 
ғaнa қaрaсты ры лып кел се, Абaт Шaмұлы то по ни микaны aлғaш 
рет әде биет пен фольклор тұр ғы сынaн қaрaстырaды. Фольклор 
мен то по ни микaның ты ғыз бaйлaныс ты лы ғын, бір-бі рін дaмы-
тып, то лық тырaтын ды ғын aйтa ке ле, фольклор лық то по ни-
микaны дер бес жaнр ре тін де қaбылдaуғa қaжет ті шaрттaрдың 
бә рі бaр екен ді гін aйқындaп бе ре ді. «Фольклор ұлт тық тaри хи 
жaды ның куәсі, ұлт тaри хы ның aйнaсы деп біл сек, ондa бұл екеуі 
aжырaмaс бір лік те еке ні aян. Сон дықтaн фольклор мен то по ни-
микaның ете не бaйлaны сы қaзaқ хaлқы ның мә де ниеті, көш пен ді-
лік өмір сaлты, поэ тикaлық зер де сі, эс те тикaлық aрмaн-мұрaты, 
жaлпы бaрлық ұлт тық ерек ше лік те рі нен туын дaйт ын құ бы лыс», 
– дей ді aвтор «Қaзaқ фоль кло ры ның миф тік-то по ним дік aспек-
ті ле рі» aтты ең бе гін де [2, 9]. 


212
Қaлқaбaевa С.Ә


Достарыңызбен бөлісу:
1   ...   111   112   113   114   115   116   117   118   ...   128




©melimde.com 2022
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет
Сабақтың тақырыбы
бойынша жиынтық
жиынтық бағалау
Сабақ тақырыбы
Сабақтың мақсаты
ғылым министрлігі
тоқсан бойынша
бағдарламасына сәйкес
бағалауға арналған
Сабақ жоспары
Реферат тақырыбы
жиынтық бағалауға
сәйкес оқыту
арналған тапсырмалар
Қазақстан республикасы
білім беретін
оқыту мақсаттары
бағалау тапсырмалары
республикасы білім
Жалпы ережелер
жиынтық бағалаудың
рсетілетін қызмет
бекіту туралы
тоқсанға арналған
Қазақстан тарихы
мерзімді жоспар
Қазақстан республикасының
арналған жиынтық
қызмет стандарты
болып табылады
жалпы білім
арналған әдістемелік
Мектепке дейінгі
оқыту әдістемесі
бағалаудың тапсырмалары
Қазақ әдебиеті
пәнінен тоқсанға
Инклюзивті білім
нтізбелік тақырыптық
Зертханалық жұмыс
Әдістемелік кешені
білім берудің
республикасының білім
туралы жалпы
Қазақстанның қазіргі
Қысқа мерзімді
Жұмыс бағдарламасы
атындағы жалпы
қазақ тілінде
қазіргі заман
туралы хабарландыру