Пәні бойынша оқУ-Әдістемелік кешен


Мезгілдес салалас құрмалас



Pdf көрінісі
бет38/85
Дата14.09.2022
өлшемі1.42 Mb.
#290262
1   ...   34   35   36   37   38   39   40   41   ...   85
Байланысты:
Қазақ тілі силлабус
D4CECCD1-5F91-40D7-803E-928A5AE125CC, Орыс тілі жауаптары рубежка, Информ. письмо Шоқан оқулары - 26 (1), Ағылшын тілін мезгілі, Документ (1), Астана, Документ (2), 1606415888, Қандай қиын бауыр басу, Кожамберды Меруерт, Dream Vacation, Дильназ КА 111 менеджмент, Бекман Назерке ФИИ-204, 18.01.22, Химия-9 кл
Мезгілдес салалас құрмалас. Мезгілдес салалас сөйлем 
компоненттері бір мезгіл ішінде, бірінен кейін бірі іле-шала 
болған немесе болатын іс-әрекет, мезгілдік қатынасы жоқ, бірақ 
мағыналық жағынан өзара ыңғайлас болып келетін біртектес-
жай-күйлерді де білдіреді. Мезгілдес салалас сөйлем құрамына 
енетін жай сөйлемдер бір-бірімен да, де, және, әрі 
жалғаулықтары арқылы да, жалғаулықсыз да құрмаласады. 
Жалғаулықтарының ортақ қасиеттерімен қатар әрқайсысының 
өзіндік ерекшеліктері де бар. 
Себептес салалас құрмалас. Себептес салалас сөйлем деп 
компоненттері бір-бірімен себептестік қатынаста тұратын 
құрмалас сөйлемді айтады. Салаластың бұл түрі өйткені, себебі, 
сондықтан, сол себепті дейтін жалғаулықтардың дәнекерлігі 
арқылы да, жалғаулықсыз да жасалады. 
Қарсылас салалас құрмалас. Қарсылас салалас сөйлемге 
құрамындағы компоненттерінің мағыналары бір-біріне қайшы 
келетін құрмалас сөйлемдер жатады. Салаластың бұл түрі қайшы 


57
мәнді жалғаулықтардың дәнекерлігі арқылы да, жалғаулықсыз да 
жасалады. Компоненттерді бір-бірімен ұштастырып, олар 
арасындағы мағыналық қатынасты айқындай, дәлелдей түсетін 
дәнекерлер қатарына бірақ, дегенмен, әйтсе де, алайда, солай 
болғанмен деген жалғаулықтар және жалғаулық мәнді сөздер 
жатады. Бұл дәнекерлер екі компонент арасында келеді де, 
өздерінен кейінгі сөйлем құрамына енеді. Мағыналары бір-біріне 
қайшы келетін жай сөйлемдер кейде ал жалғаулығы арқылы да 
құрмаласады.
Талғаулы салалас сөйлем. Талғаулы салалас сөйлемде 
оның компоненттерінде баяндалған әрекеттердің екшеліп, 
талғаньш бірінің ғана болатындығын немесе болу керектігі 
баяндалады. Талғаулы салаластың компоненттері, салалас 
құрмаластың басқа түрлеріндей емес, тек интонациялық жағынан 
ғана болмаса, мағыналық жағынан бір-біріне тәуелсіз дербес 
әрекеттерді баяндайды. Талғаулы салаластың өзіндік бір 
ерекшелігі, мұның құрамына енген жай сөйлемдер бір-бірімен 
жалғаулықсыз құрмаласа алмайды, тек жалғаулықтар арқылы 
ғана құрмаласады. Талғаулы салаластың жалғаулықсыз түрінің 
болмауының себебі де, жоғарыда айтылғандай, компоненттерінің 
мағыналық жағынан бір-бірімен іліктес болмай, әрқайсыларының 
өз алдына дербес әрекеттерді баяндауларынан. Мағыналарында 
іліктестік болмағандықтан, тек сыртқарғы, бір дәнекерлер 
(жалғаулық) арқылы байланысып тұрады да, ол дәнекерлерден 
айырылса-ақ, бастары бірікпей, бөлек-бөлек сөйлем болып 
бытырап кетеді.
Сөйлемге талғаулық мағына беретін және жай сөйлемдерді 
бір-бірімен құрмаластыратын жалғаулықтар - не, немесе, я, яки, 
болмаса, я болмаса, әйтпесе, әлде деген талғаулық мәнді 
жалғаулықтар. 


Достарыңызбен бөлісу:
1   ...   34   35   36   37   38   39   40   41   ...   85




©melimde.com 2022
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет
Сабақтың тақырыбы
бойынша жиынтық
жиынтық бағалау
Сабақ тақырыбы
Сабақтың мақсаты
ғылым министрлігі
бағдарламасына сәйкес
тоқсан бойынша
бағалауға арналған
Сабақ жоспары
Реферат тақырыбы
сәйкес оқыту
жиынтық бағалауға
арналған тапсырмалар
оқыту мақсаттары
білім беретін
Қазақстан республикасы
бағалау тапсырмалары
республикасы білім
Жалпы ережелер
жиынтық бағалаудың
бекіту туралы
рсетілетін қызмет
Қазақстан тарихы
мерзімді жоспар
тоқсанға арналған
Қазақстан республикасының
болып табылады
арналған жиынтық
нтізбелік тақырыптық
жалпы білім
қызмет стандарты
оқыту әдістемесі
арналған әдістемелік
Мектепке дейінгі
Қазақ әдебиеті
Зертханалық жұмыс
бағалаудың тапсырмалары
Инклюзивті білім
пәнінен тоқсанға
білім берудің
тақырыптық жоспар
Әдістемелік кешені
Қысқа мерзімді
туралы жалпы
республикасының білім
атындағы жалпы
Жұмыс бағдарламасы
Қазақстанның қазіргі
пайда болуы
қазақ тілінде