Пәні бойынша оқУ-Әдістемелік кешен



Pdf көрінісі
бет35/85
Дата14.09.2022
өлшемі1.42 Mb.
#290262
1   ...   31   32   33   34   35   36   37   38   ...   85
Байланысты:
Қазақ тілі силлабус
D4CECCD1-5F91-40D7-803E-928A5AE125CC, Орыс тілі жауаптары рубежка, Информ. письмо Шоқан оқулары - 26 (1), Ағылшын тілін мезгілі, Документ (1), Астана, Документ (2), 1606415888, Қандай қиын бауыр басу, Кожамберды Меруерт, Dream Vacation, Дильназ КА 111 менеджмент, Бекман Назерке ФИИ-204, 18.01.22, Химия-9 кл
Негізгі әдебиет:1. [1.7: 23], 2. [1.7: 24], 3. [1.7: 25] 4. [1.7: 26]. 
Қосымша әдебиет: 1. [1.7: 1], 2. [1.7: 14]. 
№ 13 дәріс тақырыбы: Жай сөйлемнің құрлысына қарай 
бөлінетін түрлері. Құрмалас сөйлем. Салалас құрмалас сөйлем. 
Жай сөйлемнің түрлері. Тұрлаулы мүшелері бар сөйлем 
толымды деп аталады. Өлген келмес, өшкен жанбас. Тұрлаулы 
мүшесінің біреу не екеуі де жоқ болса, сөйлем толымсыз деп 
аталады. Ит тойған жеріне, ер туған жеріне. Тұрлаулы 
мүшелері ғана бар сөйлем жалаң деп аталады. Ел қонды. 
Тұрлаулы мүшелерінен басқа тұрлаусыз мүшелері де бар сөйлем 
жайылма деп аталады. Ақыл жастан шығады, асыл тастан 
шығады.
Жақты 
сөйлемдер. 
М.Балақаев, 
Т.Сайрамбаев 
грамматикалық бастауышы бар не бастауышы ерекше айтылмай, 
оның қай сөз екенін баяндауышпен ұластыра атау арқылы білуге 
болатын сөйлем жақты сөйлем деп аталады. Олардың 
бастауыштары 
баяндауышпен 
қиысу 
үшін 
белгілі 
жақ 
жалғауларында не жалғаусыз жақтық мағынада айтылады. Жақты 
сөйлемдердің бастауыштары сөйлем ішінде ерекше айтылмай да, 
оның қай сөз екені айқын болып тұра береді. 
Жақсыз сөйлем. Бастауышы жоқ, оның орны жоқталмайтын, 
айтылған іс-әрекет баяндауыш арқылы үш жаққа бірдей ортақ 
ұғымда жұмсалатын сөйлемдер жақсыз сөйлемдер деп аталады. 
Олардың баяндауыштары былай жасалады: 
1. -у, мақ жұрнақты тұйық райлы қимыл есімі мен керек 
сөздерінен құралған баяндауышы бар сөйлем жақсыз болады: Бұл 
жұмысты тез қолға алу керек. 
2. Барыс септікті тұйық райлы етістікке, есімше, көсемше 
тұлғалы етістікке бол етістігі көмекші болу арқылы жақсыз 
сөйлем жасалады. Мұндай жағдайларды көп кездестіруге болады. 
Қамарға кінә қойып болмайды. 


53
3. Барыс септіктегі тұйық рай тұлғалы етістіктен болған 
күрделі баяндауыштың құрамында мүмкін, мүмкін емес сөзі 
айтылу арқылы да жақсыз сөйлем жасалады: Сан жүздеген 
адамнан көшеде аяқ алып жүруге мүмкін емес еді. 
4. Бірдеңені арман ете айтылатын күрделі баяндауышты 
сөйлемнің негізгі сөзі келер шақтық есімше (р, ар, ер) болып, одан 
кейін сұрайлы -ма, -ме шылауы мен көмекші -е, -ді етістігі 
айтылып та жақсыз сөйлем жасалады. Па, шіркін! Мына атқа 
мінер ме еді? 
5. Күрделі баяндауыш құрамында барыс септікті тұйық 
райлы тұлғалы етістіктен кейін тура келу көмекшісі айтылу 
арқылы да жақсыз сөйлем жасалады: Сендермен хош айтысуға 
тура келіп тұр. 
6. Менің инженер болғым келеді дегенде ілік жалғаулы 
сөздер мен болғым келеді көмекші етістіктері арқылы да 
жасалады. 
Қазақ грамматикасында жақсыз сөйлемді жанама жақты 
сөйлемдер деп атайды (679-б.). 


Достарыңызбен бөлісу:
1   ...   31   32   33   34   35   36   37   38   ...   85




©melimde.com 2022
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет
Сабақтың тақырыбы
бойынша жиынтық
жиынтық бағалау
Сабақ тақырыбы
Сабақтың мақсаты
ғылым министрлігі
бағдарламасына сәйкес
тоқсан бойынша
бағалауға арналған
Сабақ жоспары
Реферат тақырыбы
сәйкес оқыту
жиынтық бағалауға
арналған тапсырмалар
оқыту мақсаттары
білім беретін
Қазақстан республикасы
бағалау тапсырмалары
республикасы білім
Жалпы ережелер
жиынтық бағалаудың
бекіту туралы
рсетілетін қызмет
Қазақстан тарихы
мерзімді жоспар
тоқсанға арналған
Қазақстан республикасының
болып табылады
арналған жиынтық
нтізбелік тақырыптық
жалпы білім
қызмет стандарты
оқыту әдістемесі
арналған әдістемелік
Мектепке дейінгі
Қазақ әдебиеті
Зертханалық жұмыс
бағалаудың тапсырмалары
Инклюзивті білім
пәнінен тоқсанға
білім берудің
тақырыптық жоспар
Әдістемелік кешені
Қысқа мерзімді
туралы жалпы
республикасының білім
атындағы жалпы
Жұмыс бағдарламасы
Қазақстанның қазіргі
пайда болуы
қазақ тілінде