Пәні бойынша оқУ-Әдістемелік кешен


Сөйлемнің айтылу мақсатына қарай топтасуы



Pdf көрінісі
бет30/85
Дата14.09.2022
өлшемі1.42 Mb.
#290262
1   ...   26   27   28   29   30   31   32   33   ...   85
Байланысты:
Қазақ тілі силлабус
D4CECCD1-5F91-40D7-803E-928A5AE125CC, Орыс тілі жауаптары рубежка, Информ. письмо Шоқан оқулары - 26 (1), Ағылшын тілін мезгілі, Документ (1), Астана, Документ (2), 1606415888, Қандай қиын бауыр басу, Кожамберды Меруерт, Dream Vacation, Дильназ КА 111 менеджмент, Бекман Назерке ФИИ-204, 18.01.22, Химия-9 кл
Сөйлемнің айтылу мақсатына қарай топтасуы: Бір нәрсе 
туралы хабар алу үшін қойылған сұрақты білдіретін сөйлемдерді 
сұраулы сөйлем дейміз Бұйрықты сөйлемдер. Бұйрықты 
сөйлемдер сөйлеушінің біреуді іске қосу, жұмсау үшін айтқан 
пікірін білдіру үшін жұмсалады. Лепті сөйлемдер. Сөйлеушінің 
эмоциясын қоса білдіретін сөйлемдерді лепті сөйлем дейміз. 
Хабарды, 
информацияны 
баяндау 
үшін 
жұмсалатын 
конструкциялар хабарлы сөйлем деп аталады. 
Құрмалас сөйлем компоненттерінің дербес айтылатын жай 
сөйлемдерен елеулі, түбірлі өзешеліктері де бар. Ең алдымен, 
құрмалас сөйлем компоненттерінде жай сөйлемге тән дербестік 
жоқ, олар құрмалас деп аталатын бір бүтін сөйлемнің жеке 
бөлшегі ғана. Бүтіннің бір бөлшегі болғандықтан құрмалас 
сөйлем компоненттерінде мағыналық та, интонациялық та, 
кейбіреулерінде формалық та тиянақтылық болмайды. Ондай 
тиянақтылық 
мәнге 
құрмалас 
құрамындағы 
барлық 
компоненттер біріккен жағдайда ғана ие болады. Өйткені 
құрмалас сөйлем дегеніміз кез келен жай сөйлемердің кездейсоқ 
тіркесе салған тобы емес, оның компоненттері бір-бірімен 
органикалық байланыста, берік бірлікте тұрады. Және біріне-бірі 
бағынышты, өзара шарттас болып келетін мағыналық күрделі бір 
бүтін болып есептеледі. Егер компоненттердің бірлігі бұзылса, 
олар өздерінің бірлікте тұрғандағы мәндерін жояды. 
Құрмалас 
сөйлемнің 
өзіндік 
сипатына 
байланысты 
айтылатын тағы бір жайт – құрмалас сөйлем мен жай 
сөйлемдердің функциялары туралы. Атқаратын қоғамдық 
қызметі жағынан жай сөйлем мен құрмалас сөйлем бір: екеуі де 
(рас, бірі жалаң бір ойды, екіншісі жеке ойдан құралған күрделі 
ойды білдіреді) ойды жарыққа шығару, оны басқаларға білдіру, 
сол арқылы қоғам мүшелерінің өзара түсінісу қызметін атқарады. 
Сөйлемнің бұл екі түрінің бір-бірінен өзгешеліктері олардың 
сыртқы құрылыстары мен ішкі мазмұнарында. 
Құрамы жағынан алғанда жай сөйлем – жеке мүшелерден 
(сөздерден) құралады да, құрмалас – сөйлемдерден құралады


46
басқаша айтқанда, жай сөйлем жеке сөздерге ғана (мүшелерге) 
жіктеле алатын болса, құрмалас сөйлем жеке сөздерді 
(мүшелерді) өз ішіне алатын сөйлемдерге жіктеледі. Сөйтіп, 
бірінің мүшесі – сөз, екіншісінің мүшесі – сөйлем. Жай сөйлемде 
бір ғана предикаттық орталық болса, құрмалас сөйлемде кем 
дегенде екеу болады. Бұл – жай сөйлем мен құрмалас сөйлемнің 
бір-бірінен құрылысы, құрамы жағынан өзгешеліктері, ал бұл екі 
категорияның бір-бірінен мағыналық өзгешелігі – олардың 
бірінің (жай сөйлемнің) жеке бір ғана ойды білдіріп, екіншісінің 
(құрмаластың) күрделі ойды білдіруінде. 
Осы айтылған структуралық және мағыналық сипаттары 
жағынан алғанда, құрмалас сөйлемге екі немесе одан да көп жай 
сөйлемдерден құралып, күрделі бір ғана ойды білдіретін, 
интонациялық жағынан бір бүтін болып тұратын сөйлемдер 
жатады. 
Құрмалас сөйлем мен жай сөйлемнің жоғарыда айтылған 
ерекшеліктеріне қарай, құрмалас сөйлем әрдайым көлемді 
болады да, жай сөйлем оған қарағанда көлемсіз болады деген 
қорытынды шығармау керек. Сөйлемнің құрмалас болуы оның 
көлеміне байланысты емес, айтылмақшы ойдың ерекшелігіне 
қарай. 


Достарыңызбен бөлісу:
1   ...   26   27   28   29   30   31   32   33   ...   85




©melimde.com 2022
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет
Сабақтың тақырыбы
бойынша жиынтық
жиынтық бағалау
Сабақ тақырыбы
Сабақтың мақсаты
ғылым министрлігі
бағдарламасына сәйкес
тоқсан бойынша
бағалауға арналған
Сабақ жоспары
Реферат тақырыбы
сәйкес оқыту
жиынтық бағалауға
арналған тапсырмалар
оқыту мақсаттары
білім беретін
Қазақстан республикасы
бағалау тапсырмалары
республикасы білім
Жалпы ережелер
жиынтық бағалаудың
бекіту туралы
рсетілетін қызмет
Қазақстан тарихы
мерзімді жоспар
тоқсанға арналған
Қазақстан республикасының
болып табылады
арналған жиынтық
нтізбелік тақырыптық
жалпы білім
қызмет стандарты
оқыту әдістемесі
арналған әдістемелік
Мектепке дейінгі
Қазақ әдебиеті
Зертханалық жұмыс
бағалаудың тапсырмалары
Инклюзивті білім
пәнінен тоқсанға
білім берудің
тақырыптық жоспар
Әдістемелік кешені
Қысқа мерзімді
туралы жалпы
республикасының білім
атындағы жалпы
Жұмыс бағдарламасы
Қазақстанның қазіргі
пайда болуы
қазақ тілінде