Пәні бойынша оқУ-Әдістемелік кешен



Pdf көрінісі
бет10/85
Дата14.09.2022
өлшемі1.42 Mb.
#290262
1   ...   6   7   8   9   10   11   12   13   ...   85
Байланысты:
Қазақ тілі силлабус
D4CECCD1-5F91-40D7-803E-928A5AE125CC, Орыс тілі жауаптары рубежка, Информ. письмо Шоқан оқулары - 26 (1), Ағылшын тілін мезгілі, Документ (1), Астана, Документ (2), 1606415888, Қандай қиын бауыр басу, Кожамберды Меруерт, Dream Vacation, Дильназ КА 111 менеджмент, Бекман Назерке ФИИ-204, 18.01.22, Химия-9 кл
ассимиляция деп аталады. Дауыссыз дыбыстардың бір-біріне 
ықпалы үш түрде көрінеді: а) ілгерінді ықпал; ә) кейінді ықпал; 
б) тоғыспалы ықпал.
а) Ілгерінді ықпал деп сөз ішінде немесе сөздер 
аралығында алғашқы дыбыстың өзінен кейінгі дыбысқа әсерін 
тигізіп тұруын айтады. Бұл, әсіресе сөз бен қосымшаның 
аралығында жақсы сақталады, яғни қосымшаның басқы дыбысы 
түбірдің соңғы дыбысына толық тәуелді болып тұрады. Ілгерінді 
ықпал мынадай түрде болады:
1) Сөздің соңғы дыбысы дауысты, не үнді, не ұяң дауыссыз 
дыбыстардың бірі болса, дауыссыздан басталатын қосымшаның 


17
бірінші дыбысы не үнді, не ұяң болады. Мысалы: қала-ға, білім-
ді, күз-гі, бүгін-гі т.б. 
2) Сөздің соңғы дыбысы қатаң болса, оған қатаң дыбыстан 
басталатын қосымша жалғанады: жент-ті, ат-қа, бас-пен т.б. 
ә) Кейінгі ықпал деп сөз ішінде немесе сөздер аралығында 
кейінгі дыбыстың өзінен бұрынғы дыбысқа әсер етіп өзгертуін 
айтады. Сөздің соңғы дыбысы қатаң п, қ, к болып, жалғанатын 
қосымша дауыстыдан басталса, олар ұяңданады, кейде п дыбысы 
у-ға айналады: жүрек жүрегі, білек білегі, парақ парағы, 
қабақ – қабағы, жап – жауып, жаба бастады т.б. 
б) Тоғыспалы ықпал. Қосымшалар аралығында қатар 
келген дауыссыздардың алдыңғысының өзінен кейінгі дыбысқа 
акустикалық жақтан, ал кейінгі дыбыстың алдыңғы дыбысқа 
артикуляциялық жақтан ықпал етуінің де алмасуға ұшырауын 
тоғыспалы ықпал дейді. Мысалы: он күндік – оңгүндік, қайран 
қалды – қайраңғалды, айдын көл – айдыңгөл, тас жол – ташшол, 
Досжан – Дошшан, Есжан – Ешшан т.б.
Тілдің ауызша айтылуын орфоэпия, ал жазбаша түрін 
орфография қарастырады. Орфоэпия – сөздер мен сөз 
тіркестерінің бірізді дұрыс айтылуын қамтамасыз ететін 
ережелер жиынтығы дегенді білдіреді.
Сөздердің бірізді, бірыңғай айтылуы (жазылуы) тілдік 
қатынастарды жеңілдетеді. Ал, керісінше, белгілі бір мағынада 
қолданылатын сөздің дыбыстық құрамының әр түрлі болуы 
түсінікті ауырлатып, көңілді алаңдатады: қоңған  қонған, көссүз 
 көзсіз, башшы  басшы, ағешкі  ақ ешкі т.б.
Орфоэпия ережелері тілдегі сөздер мен сөз тіркестерін әдеби 
тіл нормасына сай неғұрлым бірізді, дұрыс айтуды қамтиды. Бұл 
жеке 
дыбыстың, 
дыбыстар 
тіркестерінің 
айтылу 
ерекшеліктерімен, 
дыбыстардың 
үндестігімен 
тығыз 
байланысты. Орфоэпиялық норманы дұрыс меңгеру үшін тілдегі 
әрбір дыбыстың акустикалық-артикуляциялық белгі қасиеттерін 
қолданылуындағы (айтылу, жазылуындағы) ерекшеліктерді 
жақсы білу керек. Орфоэпия ережелері тілдегі сөздер мен 
бунақтарды (сөз тіркестерін) әдеби тіл нормасына сай неғұрлым 
бірізді, дұрыс айтуды қамтиды. Мұның өзі айналып келгенде 
жеке 
дыбыстардың, 
дыбыстар 
тіркесінің 
айтылу 
ерекшеліктерімен, 
дыбыстардың 
үндестігімен 
тікелей 


18
байланысты. Қысқасы, орфоэпиялық норманы дұрыс меңгеру 
үшін тілдегі әрбір дыбыстың акустикалық-артикуляциялық белгі-
қасиеттерін, 
қолданылуындағы 
(айтылу, 
жазылуындағы) 
ерекшеліктерді, яғни фонетика ғылымын жақсы білу керек 
болады. Орфография – жазба тілде пайдаланылатын біркелкі 
жазудың тарихи қалыптасқан жүйесі және біркелкі жазуды 
қамтамасыз ететін ережелер жүйесін жасайтын, зерттейтін тіл 
білімінің саласы. Орфография тілдің белгілі бір даму кезеңіндегі 
жазба тілдің нормаларын айқындайды.


Достарыңызбен бөлісу:
1   ...   6   7   8   9   10   11   12   13   ...   85




©melimde.com 2022
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет
Сабақтың тақырыбы
бойынша жиынтық
жиынтық бағалау
Сабақ тақырыбы
Сабақтың мақсаты
ғылым министрлігі
бағдарламасына сәйкес
тоқсан бойынша
бағалауға арналған
Сабақ жоспары
Реферат тақырыбы
сәйкес оқыту
жиынтық бағалауға
арналған тапсырмалар
оқыту мақсаттары
білім беретін
Қазақстан республикасы
бағалау тапсырмалары
республикасы білім
Жалпы ережелер
жиынтық бағалаудың
бекіту туралы
рсетілетін қызмет
Қазақстан тарихы
мерзімді жоспар
тоқсанға арналған
Қазақстан республикасының
болып табылады
арналған жиынтық
нтізбелік тақырыптық
жалпы білім
қызмет стандарты
оқыту әдістемесі
арналған әдістемелік
Мектепке дейінгі
Қазақ әдебиеті
Зертханалық жұмыс
бағалаудың тапсырмалары
Инклюзивті білім
пәнінен тоқсанға
білім берудің
тақырыптық жоспар
Әдістемелік кешені
Қысқа мерзімді
туралы жалпы
республикасының білім
атындағы жалпы
Жұмыс бағдарламасы
Қазақстанның қазіргі
пайда болуы
қазақ тілінде