Оқулықтарда оның саны 25, кейде 26. Фонетиканың бас оқулығы: "Қазіргі қазақ тілінде мынандай 25 дауыссыз бар: б, в, г, ғ, д, ж, з, й, к, л, м, н, п, р, с, т, у, ф, Х, ц, ч, ш, қ, ң"


Х әрпі қазақ топырағына 1938 жылы табанын тіреп‚ орыс сөздерінің құрамында  қолданыла келе төл (қ)



Pdf көрінісі
бет14/18
Дата19.01.2023
өлшемі307.67 Kb.
#417223
түріОқулық
1   ...   10   11   12   13   14   15   16   17   18
Байланысты:
4-лекция
Kazak tili Metodika 1 kl Rus basic, ана тілі 27.05, 1-лекция, 3-лекция, 11-лекция
Х әрпі қазақ топырағына 1938 жылы табанын тіреп‚ орыс сөздерінің құрамында 
қолданыла келе төл (қ) дыбысымызды тықсыра бастады. Оған себеп бірсыпыра 
сөздерімізде х әрпі жазылатын болды. Хат‚ хабар‚ хал‚ халық‚ хан‚ хикмет‚ 
хикая‚ хош‚ хор‚ хақ‚ хасіл‚ ха-ха (од) ахуал‚ дихан‚ мехнат‚ махпуз‚ махраб‚ 
Михраб‚ мәслихат‚ мұхит‚ насихат‚ рахман‚ рух‚ рухани‚ сахна‚ Ахмет‚ 
Махмұт‚ сұхбат. Қырқыншы жылдарға дейін жай ғана қ-мен жазылып келген 
бұлардың дені кірме сөздер. Тіпті орыс жазуымен алғаш басылған М. Балақаевтың 
“Қазақ тілінің грамматикасының” бірінші беті “Қабарлы сөйлемнен” басталады. Р. 
Сыздықова: “Не морфологиялық‚ не фонетикалық принципке сай келмесе де‚ 
бірсыпыра сөздерде х әрпі жазылып кетті:хат‚ хабар‚ халық‚ мұхит‚ сахна‚ хана… 
Бұл сөздердегі х әрпі сөздің т‰бірін сақтау ‰шін‚ немесе естілуінше жазылып 
тұрған жоқ”
1
– дейді. Алайда бұл х (әсіресе сөз басындағы) әріптен дыбысқа 
айналып‚ аталған сөздердің айтылу өңін өзгертіп жіберді. Бұлғабар‚ соңғұғабар‚ 
осұғат‚ бұлғат деу ұмытылып‚ жазылуынша айтылатын болды.. Бұл‚ әрине‚ дұрыс 
емес. 
Орыс тіліндегі х – қатаң‚ тіл арты‚ ызың дыбыс. Жасалуы жағынан қ-ға ұқсас. 
Айырмашылығы қ – шұғыл‚ х – ызың. Дауыстылар арасында‚ сөз ішінде шұғыл қ 
ызыңға жуықтап айтылатыны әлденеше қайталанды. Олай болса‚ қазақ тілі ‰шін 
сөз ішінде х-ны айту жат емес‚ тек оны сөздің басында‚ соңында қолдану жөн 
болмайды. 
Х орыс тілінен ауысқан сөздердің басында (200-дей сөз)‚ көбірек ортасында 
(шахта‚ механика‚ техника)‚ соңында (цех‚ чех‚ феллах) да кездеседі. Ә. Ж‰нісбек 
мұны дауыссыздарға қоспайды. Орыс тіліне ықыласымыз суымай тұрған тұста 
1
Ñûçäûºîâà Ð. ²àçຠîðôîãðàôèÿñû ìåí ïóíêòóàöèÿñû æàéûíäà àíûºòà¹ûø. 2-áàñûëóû. 
Àëìàòû‚ 1974‚ 11-á. 


12
бұларды ескермеуге болмайды. 
һ – бірден-бір көмейден айтылатын фонема. Бұл мынадай сөздерде жазылады: 
аһ‚ аһла‚ гауһар‚ еһ‚ еһе‚ еһеле‚ жауһар‚ жаһіл‚ жаһһанам‚ жаһат‚ жаһатта‚ 
жаһілдік‚ қаһар‚ қаһарман‚ мәшһ‰р‚ уһ‚ уһле‚ шаһар‚ жиһан‚ оһ‚ оһо. Бұлар 
негізінен араб-парсы сөздері. 
Қарапайым сөйлеу тілінде һ көбінесе қ‚ к қатаңдарымен алмасып айтылады. 
А


Достарыңызбен бөлісу:
1   ...   10   11   12   13   14   15   16   17   18




©melimde.com 2023
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет
Сабақтың тақырыбы
бойынша жиынтық
жиынтық бағалау
Сабақ тақырыбы
Сабақтың мақсаты
бағдарламасына сәйкес
ғылым министрлігі
тоқсан бойынша
Реферат тақырыбы
бағалауға арналған
сәйкес оқыту
Сабақ жоспары
оқыту мақсаттары
жиынтық бағалауға
арналған тапсырмалар
білім беретін
бағалау тапсырмалары
Қазақстан республикасы
Қазақстан тарихы
жиынтық бағалаудың
мерзімді жоспар
тоқсанға арналған
республикасы білім
Жалпы ережелер
бекіту туралы
нтізбелік тақырыптық
арналған жиынтық
жалпы білім
болып табылады
Қазақстан республикасының
Зертханалық жұмыс
арналған әдістемелік
рсетілетін қызмет
оқыту әдістемесі
Мектепке дейінгі
Қазақ әдебиеті
бағалаудың тапсырмалары
Инклюзивті білім
Қысқа мерзімді
білім берудің
пәнінен тоқсанға
тақырыптық жоспар
қызмет стандарты
туралы жалпы
атындағы жалпы
пайда болуы
әдістемелік ұсыныстар
Жұмыс бағдарламасы
қарым қатынас
емтихан сұрақтары
пәнінен тоқсан