Оқулықтарда оның саны 25, кейде 26. Фонетиканың бас оқулығы: "Қазіргі қазақ тілінде мынандай 25 дауыссыз бар: б, в, г, ғ, д, ж, з, й, к, л, м, н, п, р, с, т, у, ф, Х, ц, ч, ш, қ, ң"


т-д‚ к-г)‚ не ызың (ф-в‚ с-з‚ ш-ж



Pdf көрінісі
бет13/18
Дата19.01.2023
өлшемі307.67 Kb.
#417223
түріОқулық
1   ...   10   11   12   13   14   15   16   17   18
Байланысты:
4-лекция
Kazak tili Metodika 1 kl Rus basic, ана тілі 27.05, 1-лекция, 3-лекция, 11-лекция, 12-лекция, 7-лекция, СӨЖ жұмыстары үшін, СӨЖ жұмыстары үшін
т-д‚ к-г)‚ не ызың (ф-в‚ с-з‚ ш-ж) болып келеді. 
Қ‚ ғ фонемаларының айтылу жолы бірдей емес. Қатаң қ шұғылға‚ ұяң ғ ызыңға 
жатады. Екеуінің жасалу орны бірдей. Айырмасы тілдің арты жұмсақ таңдайға қ-
ны айтқан кезде нық тиіп‚ тез ажырайды да‚ ғ-да жуықтап тұрады. 
Бұл екі фонема да жуан дауыстылармен ғана айтылады (жоғарыда айтылды). 
Қ фонемасы – қазақ тіліндегі ең актив фонема‚ көне т‰ркі тілінде де осындай. 
Ол сөздің барлық позициясында тұра береді. Қазіргі қазақ тілі лексикасының 14 
проценті (8402 сөз) осы дыбыстан басталады. Ал ғ сөз соңында м‰лдем 
кездеспейді‚ сөз басында 213 кірме сөзде‚ ал сөз ортасында актив ұшырайды. Қ 
фонемасы к сияқты көрші дыбыстардың әсерінен ұяңданып (ғ) айтылуға бейім 
тұрады: қарағой (қара қой)‚ сарғыз (сары қыз)‚ ағала (ақ ала)‚ ағ‰й (ақ ‰й)‚ тарағы 
(тарақ-ы)‚ құлағы (құлақ-ы). 
В және ф фонемалары орыс тілінен енгендігі айтылды.Бұларды айтқан кезде 
астыңғы ерін ‰стіңгі к‰рек тіске жуысады да‚ араларынан ауа сыздықтап өтеді‚ 


11
яғни бұл екеуі де ызың дыбыс. Айырмашылығы в – ұяң‚ ф – қатаң. В сөздің 
басында (180 сөзде)‚ ортасында кездеседі‚ соңында жазылғанмен (актив‚ архив‚ 
кузов‚ пристав‚ пассив‚ реактив‚ устав‚ Иванов‚ Александров т.б.) қатаң ф болып 
айтылады да‚ қосымша қатаңнан (архивке‚ архивтен‚ архивте‚ архивпен) 
басталады. 
Қатаң ф сөздің барлық позициясында кездеседі. “Қазақ тілінің т‰сіндірме 
сөздігінде ф әрпінен басталатын 128 сөз бар. В дыбысының қазақ тіліне тән 
еместігі‚ байырғы қазақ сөзін в-мен айту дұрыс еместігі айтылды. Ф дыбысы 
туралы да осыны қайталауға тура келеді. Алайда қазақ орфографиясы бірер сөздің 
құрамында ф әрпін жазуға қосады: м‰фти‚ фәни (фәни жалған)‚ саф (саф алтын). 
Мұндай жазудың санаулы болуының өзі-ақ оларды оғаш көрсетеді. 
Бұларға қарағанда жалқы есімдерде көбірек жазылып‚ айтылады: Фарида‚ 
Фариза‚ Фазыл‚ Файзолла‚ Фатима‚ Фаузия‚ Флора. Бұлардың да кірме сөздер 
екені анық. Қазақ тіліне жат ф дыбысын қолдаушы‚ қорғаушылар тіпті байырғы 
сөздердің құрамында да айтуға қосады. Мәселен‚ Қ. Неталиева тепсіну‚ тепшу 
сипаттас сөздерде п дыбысы “ф дыбысына ұқсап кетеді” деп‚ сөздікте ерекшелеп 
береді. 
Белгілі фонетистер І. Кеңесбаев‚ Ж. Аралбаевтар фамилияның соңындағы в 
әрпі қазақтардың айтуында Борамбайып‚ тіпті орыстың өзі Сергейіп‚ Малоп болып 
кетеді десе‚ белгілі тіл маманы Р. Сыздықова: “Қазақ фамилияларында келетін в 
дыбысын ф деп‚ ал -ев‚ -ов жұрнағын -ыф‚ -іф… деп айтқан жөн. Мысалы: 
Құнанбайыф‚ Ілекеріф‚ Шәрійпыф” (Сөз сазы‚ 117-бет) – дейді. Бұған біз қосыла 
алмаймыз. 


Достарыңызбен бөлісу:
1   ...   10   11   12   13   14   15   16   17   18




©melimde.com 2023
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет
Сабақтың тақырыбы
бойынша жиынтық
жиынтық бағалау
Сабақ тақырыбы
Сабақтың мақсаты
бағдарламасына сәйкес
тоқсан бойынша
ғылым министрлігі
сәйкес оқыту
бағалауға арналған
Реферат тақырыбы
Сабақ жоспары
оқыту мақсаттары
жиынтық бағалауға
арналған тапсырмалар
білім беретін
бағалау тапсырмалары
Қазақстан республикасы
Қазақстан тарихы
жиынтық бағалаудың
мерзімді жоспар
тоқсанға арналған
республикасы білім
Жалпы ережелер
бекіту туралы
нтізбелік тақырыптық
жалпы білім
арналған жиынтық
болып табылады
Қазақстан республикасының
Зертханалық жұмыс
арналған әдістемелік
Мектепке дейінгі
оқыту әдістемесі
рсетілетін қызмет
Қазақ әдебиеті
Қысқа мерзімді
бағалаудың тапсырмалары
Инклюзивті білім
білім берудің
тақырыптық жоспар
пәнінен тоқсанға
атындағы жалпы
туралы жалпы
қызмет стандарты
пайда болуы
әдістемелік ұсыныстар
Жұмыс бағдарламасы
қарым қатынас
коммуналдық мемлекеттік
емтихан сұрақтары