Оқулықтарда оның саны 25, кейде 26. Фонетиканың бас оқулығы: "Қазіргі қазақ тілінде мынандай 25 дауыссыз бар: б, в, г, ғ, д, ж, з, й, к, л, м, н, п, р, с, т, у, ф, Х, ц, ч, ш, қ, ң"


К г фонемалары тілдің артқы шенінің таңдайға тіреліп‚ тез ажырап кетуінен  жасалады. Қатаң к



Pdf көрінісі
бет12/18
Дата19.01.2023
өлшемі307.67 Kb.
#417223
түріОқулық
1   ...   8   9   10   11   12   13   14   15   ...   18
Байланысты:
4-лекция
Kazak tili Metodika 1 kl Rus basic, ана тілі 27.05, 1-лекция, 3-лекция
К г фонемалары тілдің артқы шенінің таңдайға тіреліп‚ тез ажырап кетуінен 
жасалады. Қатаң к дауыссызы сөздің барлық шенінде (5307 сөз) қолданылады‚ ал 
ұяң г-ден басталатын сөздер сөз басында аз ұшырайды (667 негізінен кірме 
сөздер)‚ сөз ортасында актив кездеседі де‚ соңында м‰лде айтылмайды. Орыс 
тілінен енген сөздердің соңында г жазылғанмен (аншлаг‚ биолог‚ варяг‚ геолог‚ 
гонг‚ диалог‚ идеолог‚ монолог‚ педагог‚ округ‚ саркофаг‚ универмаг) айтуда к 


10
болады да‚ жалғанатын қосымша қатаңнан (педагогқа‚ педагогты‚ педагогпен) 
басталады.Қазақ тілінің байырғы сөздерінде бұл екі фонема (к‚ г) тек жіңішке 
дауыстылармен ғана қатар тұра алады (жоғарыда айтылды). 
Алайда қазіргі орфографиямыз мұны ара-тұра елемей: гауһар‚ кастрөл‚ 
аллауакбар‚ хакім‚ хикая‚ тәкаппар‚ к‰нәкар‚ кәнизагы‚ бундестагы‚ бурлагы‚ 
варягы‚ верстагы‚ галстугы деп‚ га‚ ка‚ ак‚ гы т‰рде жазуға қосады. Жастар жағы 
жазылуындай айтып та ж‰р. Бұл‚ әрине‚ тілге қиянат. Қазақ тілінің табиғи қалпын‚ 
әсіресе к‚ г дыбыстарының болмысын айқындауда орыс тілінен ертеректе енген 
сөздер бұлтартпас индикатор (көрсеткіш) бола алады: бәтеңке – ботинка‚ бөтелке – 
бутылка‚ бөшке – бочка‚ кәмпит – конфетка‚ көпене – копна‚ кәрзеңке – корзинка‚ 
резеңке – резинка т.б. Дауысты жетегіне көнбеген жағдайда к‚ г өзі еріп кетуге 
дайын: доға – дуга‚ қалаш – калач‚ қарындаш - карандаш т.б. Тек кастрөл 
(кастрюля) ғана илікпей қалған. Бұл – орфография орашолақтығының көрінісі. 
Орыс тілінен енген сөздерде бұлар жуан дауыстылармен де қатар тұра береді. 
Орыс тілінде де к‚ г тілдің артына таман айтылады. 
К фонемасы көрші дауысты‚ ‰нді және ұяң дыбыстардың әсерінен көбіне 
ұяңдап г болып айтылады: шелегі (шелек-і)‚ керегі (керек-і)‚ ойгелді (ой келді)‚ 
қарагөз (қара көз)‚ керегеді (керек еді)‚ көгелтірі (көк елтірі). 
Т‰бір мен қосымшаның (бұл‚ әрине‚ дұрыс емес)‚ сөз бен сөздің аралығында 
қатар келген кқ айтуда ққ болуға тиіс. Мысалы: гудоққа (гудокқа) катоққа 
(катокқа)‚ кәнизаққа (кәнизәкқа)‚ поляққа (полякқа)‚ ыраққа (ракқа)‚ тоққа 
(токқа)‚ теққана (тек қана)‚ көққарға (көк қарға)‚ көққұтан (көк құтан)‚ көққұнан 
(көк құнан)‚ Беққали (Бекқали)‚ еққабат (екі қабат)‚ еққатар (екі қатар)‚ еңбеққыл 
(еңбек қыл). Егер бұлай айтпаймыз десек к дыбысынан соң кідіріс жасауға мәжб‰р 
боламыз. Т‰к қылмайды‚ тік қасық‚ бек қайратты‚ кек қайтты‚ әк қайда т.б. 
“Қазақ тілінің орфографиялық сөздігінде” г әрпінен басталатын 421 сөз бар. 
Оның 361-і орыс тілі арқылы енген сөздер. Ал қалғандары (гауһар‚ г‰л‚ гу-гу‚ гуле 
дегендерден басқалары) к әрпінде қайталанады: гуілде – куілде‚ г‰ж – к‰ж‚ 
г‰жбан – к‰жбан‚ г‰ж – к‰ж‚ г‰мбір – к‰мбір‚ г‰мп – к‰мп‚ г‰р – к‰р‚ г‰рс – к‰рс‚ 
г‰рсіл –к‰рсіл‚ г‰ріл-к‰ріл т.б. 
Қазақ тілінде бұрын сөздер г-ден басталмаған. Тіпті г‰л сөзі к‰л т‰рінде: Әйк‰л 
(қазіргі Айг‰л)‚ Тойк‰л‚ Қызылк‰л‚ Сарык‰л‚ Балак‰л‚ Данак‰л (Дәнег‰л)‚ 
Айнак‰л болып‚ к ұяңданбай айтылып келді. 
Қатаң-ұяң болып жұптасып келетін дауыссыздардың екі сыңары да шұғыл (п-б‚ 


Достарыңызбен бөлісу:
1   ...   8   9   10   11   12   13   14   15   ...   18




©melimde.com 2023
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет
Сабақтың тақырыбы
бойынша жиынтық
жиынтық бағалау
Сабақ тақырыбы
Сабақтың мақсаты
бағдарламасына сәйкес
ғылым министрлігі
тоқсан бойынша
Реферат тақырыбы
бағалауға арналған
сәйкес оқыту
Сабақ жоспары
оқыту мақсаттары
жиынтық бағалауға
арналған тапсырмалар
білім беретін
бағалау тапсырмалары
Қазақстан республикасы
Қазақстан тарихы
жиынтық бағалаудың
мерзімді жоспар
тоқсанға арналған
республикасы білім
Жалпы ережелер
бекіту туралы
нтізбелік тақырыптық
арналған жиынтық
жалпы білім
болып табылады
Қазақстан республикасының
Зертханалық жұмыс
арналған әдістемелік
рсетілетін қызмет
оқыту әдістемесі
Мектепке дейінгі
Қазақ әдебиеті
бағалаудың тапсырмалары
Инклюзивті білім
Қысқа мерзімді
білім берудің
пәнінен тоқсанға
тақырыптық жоспар
қызмет стандарты
туралы жалпы
атындағы жалпы
пайда болуы
әдістемелік ұсыныстар
Жұмыс бағдарламасы
қарым қатынас
емтихан сұрақтары
пәнінен тоқсан