Оқулықтарда оның саны 25, кейде 26. Фонетиканың бас оқулығы: "Қазіргі қазақ тілінде мынандай 25 дауыссыз бар: б, в, г, ғ, д, ж, з, й, к, л, м, н, п, р, с, т, у, ф, Х, ц, ч, ш, қ, ң"


Т, д фонемаларын айтқанда тілдің ұшы (немесе алды) ‰стіңгі к‰рек тіске  жабысып, ауа жолын бөгейді де, тез ажырайды. Екеуі де тіл алды, шұғыл; т



Pdf көрінісі
бет10/18
Дата19.01.2023
өлшемі307.67 Kb.
#417223
түріОқулық
1   ...   6   7   8   9   10   11   12   13   ...   18
Байланысты:
4-лекция
Kazak tili Metodika 1 kl Rus basic, ана тілі 27.05, 1-лекция, 3-лекция
Т, д фонемаларын айтқанда тілдің ұшы (немесе алды) ‰стіңгі к‰рек тіске 
жабысып, ауа жолын бөгейді де, тез ажырайды. Екеуі де тіл алды, шұғыл; т – 
қатаң, д – ұяң. 
Т сөздің барлық шенінде айтыла да, жазыла да береді. Қазіргі қазақ тілінде т-
дан басталатын сөздер – 6‚5 мың (қ-дан) кейін екінші орын алады). 
Д фонемасы сөздің басында (2234)‚ арасында қолданылады. 
Жазуда сөздің соңында кездескенімен (аккорд‚ анод‚ катод‚ взвод‚ велосипед‚ 
вклад‚ абжад‚ жад‚ кислород‚ карбид‚ рекорд)‚ айтуда т болады да‚ қосымша 
қатаңнан басталады. Сөз басында д мен т (сөздіктерде) жарысып қолданыла 
береді: дерте-терте‚ диірмен-тиірмен‚ дозақ-тозақ‚ д‰лей-т‰лей‚ дызылда-
тызылда‚ доп-топ‚ дырылда-тырылда
Көне т‰ркі сөздігінде д-дан басталатын т‰рік (т‰ркі) сөзі жоқ. Қазіргі қазақ 
тіліндегі д-дан басталатын сөздер, негізінен кірме сөздер, қала берді т-дан 
жырылып шыққан сөздер; тала – дала‚ те – де(етістік)‚ тауұш-дауұс. 
Жалпыхалықтық болып кеткен доптың өзі жергілікті айту ерекшелігінің негізінде 
пайда болғанын т‰сінуге тиіспіз. 
Қосымшалар мен шылаулардың бас позициясында да бұл екі фонема бірін-бірі 
алмастырып отырады. -дың // -тың‚ -да // -та‚ -дан // -тан‚ -дай // -тай. 
Т – өзге дыбыстардың ықпалынан алмасуға ұшырамайтын (ұяңданбайтын) 
қатаң дыбыс. Д олай емес. Бунаққа енген сөздің алдыңғысы с‚ т‚ ш қатаңдарына 
аяқталып‚ келесі сөз д ұяңынан басталса‚ онда д қатаңданып‚ т-ға жуықтап 
айтылады. Оған көз жеткізу ‰шін доп‚ дос‚ дәптер‚ дөңгелек сөздерін ‰ш‚ төрт‚ бес 
сан есімдерімен айтып көру жеткілікті. 
Жасдәурен‚ жасдәурен‚ 


9
Ризамын мен саған. (Қ. Аманжолов). 
Әумесер ақылың жоқ итдоңыз! – деп‚ 
Байғұсты балағаттап сөкті жаман. (А. Байтұрсынов) 
С‚ з фонемаларын айтқан кезде тілдің ұшы төменгі тіске тіреліп‚ ортасы аздап 
ой т‰седі. Ауа осы тесік арқылы өтіп‚ ‰стіңгі к‰рек тістердің арасынан с‰зіліп 
шығады. Бұл екеуі де сөздің барлық позициясында айтылады. Әрине‚ с әлдеқайда 
белсенді. Ол 5527 сөздің басында қолданылса‚ з – 724 сөзде. С-ның бір ерекшелігі 
сөз соңындағы дауыссызды жатырқамайды:ал-са‚ қара-са‚ жаз-са‚ жар-са‚ жау-са 
т.б. Ұяң з орыс тілінде сөз соңында жазылғанмен‚ с болып айтылуы орфоэпиялық 
норма болып есептеледі. Қазақ тілінде орыс тілі арқылы енген сөздердің 
соңындағы з айтылып: газ‚ гипноз‚ карниз‚ катализ‚ заказ‚ колхоз‚ майонез‚ 
протез‚ қосымша ұяңнан басталады: газға‚ газды‚ совхозда‚ совхозбен‚ шлюзге. 
Сөз ішінде с өзімен іргелес ш‚ ж дыбыстарының әсерінен ш болып ашшы 
(асшы)‚ шешше (шеш-се)‚ бешшелек (бес шелек)‚ бешшыл (бес жыл); ал з өзінен 
кейінгі с‚ ш‚ ж фонемаларының әсерінен с‚ ш‚ ж болып: жасса (жазса)‚ ж‰ссом 
(ж‰з сом)‚ ташша (тазша)‚ жашшы (жазшы)‚ жашшықты (жаз шықты)‚ ж‰жжыл 


Достарыңызбен бөлісу:
1   ...   6   7   8   9   10   11   12   13   ...   18




©melimde.com 2023
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет
Сабақтың тақырыбы
бойынша жиынтық
жиынтық бағалау
Сабақ тақырыбы
Сабақтың мақсаты
бағдарламасына сәйкес
ғылым министрлігі
тоқсан бойынша
Реферат тақырыбы
бағалауға арналған
сәйкес оқыту
Сабақ жоспары
оқыту мақсаттары
жиынтық бағалауға
арналған тапсырмалар
білім беретін
бағалау тапсырмалары
Қазақстан республикасы
Қазақстан тарихы
жиынтық бағалаудың
мерзімді жоспар
тоқсанға арналған
республикасы білім
Жалпы ережелер
бекіту туралы
нтізбелік тақырыптық
арналған жиынтық
жалпы білім
болып табылады
Қазақстан республикасының
Зертханалық жұмыс
арналған әдістемелік
рсетілетін қызмет
оқыту әдістемесі
Мектепке дейінгі
Қазақ әдебиеті
бағалаудың тапсырмалары
Инклюзивті білім
Қысқа мерзімді
білім берудің
пәнінен тоқсанға
тақырыптық жоспар
қызмет стандарты
туралы жалпы
атындағы жалпы
пайда болуы
әдістемелік ұсыныстар
Жұмыс бағдарламасы
қарым қатынас
емтихан сұрақтары
пәнінен тоқсан