Оқулықтарда оның саны 25, кейде 26. Фонетиканың бас оқулығы: "Қазіргі қазақ тілінде мынандай 25 дауыссыз бар: б, в, г, ғ, д, ж, з, й, к, л, м, н, п, р, с, т, у, ф, Х, ц, ч, ш, қ, ң"



Pdf көрінісі
бет1/18
Дата19.01.2023
өлшемі307.67 Kb.
#417223
түріОқулық
  1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   18
Байланысты:
4-лекция
Kazak tili Metodika 1 kl Rus basic, ана тілі 27.05, 1-лекция, 3-лекция


1
ДАУЫССЫЗДАР 
Дауыссыздар дауыстыларға қарағанда әлдеқайда көп. Оқулықтарда оның саны 
– 25, кейде 26. Фонетиканың бас оқулығы: “Қазіргі қазақ тілінде мынандай 25 
дауыссыз бар: б, в, г, ғ, д, ж, з, й, к, л, м, н, п, р, с, т, у, ф, х, ц, ч, ш, қ, ң” дейді де, 
бұларды топтастырған кезде щ әрпін қосады. Дұрысы, щ – дыбыс емес, әріп. Ол 
созылыңқы ш (немесе қос ш) дыбысының таңбасы, транскрипцияда оны ш
т‰рінде таңбалайтыны айтылды. Қазақ тілінде щ әрпі тек ащы, тұщы, кеще 
сөздерінде жазылатыны белгілі. Дұрысы, қазақ тілінде қос ш т‰бір мен 
қосымшаның, сөз бен сөздің арасында жиі кездеседі: ашшы, кешші, ішші, ұшшы, 
башшы (басшы), ашшы (асшы), жашша (жазша), ташша (тазша), қышша 
(қызша), Қошшан (Қосжан), Дошшан (Досжан), ашша (ашса), кешше (кешсе), 
т‰шш‰ (т‰сші), тұшшұ (тұзшы), бішше (бізше) т. б. 
Жоғарыдағы ‰ш сөздің щ-мен жазылатыны, шамасы, т‰бір мен қосымшаға 
ажырамайтындығынан болса керек. 
Қазақ тіліндегі дауыссыз дыбыстар – консонантизмдер (лат. соп
sоnans – 
дауыссыз дыбыс) сан және сапа жағынан әбден зерттеліп, айқындалып, бірізге 
т‰сіп болған жоқ. Жоғарыда дыбыс, фонема туралы т‰сініктен бір ғана т-ның төрт 
т‰рлі реңде кездесетінін байқадық. Атап айтқанда: жуан езулік (ат). жіңішке езулік 
(ет), жуан еріндік (от), жіңішке еріндік (өт). Осындай қасиет у-дан басқа 
дауыссыздардың бәрінде де бар. Ал у тек жуан еріндік (у) және жіңішке еріндік (у) 
т‰рде ғана ұшырайды. Мұны алғаш анықтаған Ә. Ж‰нісбековтің айтуынша, “қазақ 
тіліндегі 
консонантизмдер 
ж‰йесі 17 сингармотиптен 
немесе 66 
сингармодауыссыздан құралады”
1
Басқаша айтқанда, 17 ‰ндеспе, 66 ‰ндес 
дауыссыз бар деген сөз. Олар: б, ғ‚ г, д, ж, з, й, қ-к, л, м, н, ң, п, р, с, т, у, ш. 
Бұлардың қатарында 
өзімізге
мектептен таныс в, ф, х, һ, ц, ч дыбыстары жоқ. Жоқ 
болатыны, бұлар – жолдан қосылған, байырғы сөздерде жоқ, кірме дыбыстар. 
Қазақ тіліндегі дауыссыз дыбыстардың саны сонау Н. Ильминскийден кешегі 
40 жылдарға дейін көбіне 19 делініп келді. Рас, кей текстер мен сөздіктерде қ, г 
алынбай, к, г-мен берілетін жағдайы кездеседі. Сондай-ақ, й, у (кейде р, л
дыбыстарын кезінде А.Байтұрсынов, X.Досмұхаметұлы және басқалар жарты 
дауысты т‰рде танығаны белгілі. 
50-жылдардан бері қазақ тілі оқулықтарының бәрінде бір ауыздан 25 дауыссыз 
аталып, әбден бауыр басып, ‰йренісіп кеттік. Жоғарыда Ә. Ж‰нісбеков шеттеткен 


Достарыңызбен бөлісу:
  1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   18




©melimde.com 2023
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет
Сабақтың тақырыбы
бойынша жиынтық
жиынтық бағалау
Сабақ тақырыбы
Сабақтың мақсаты
бағдарламасына сәйкес
ғылым министрлігі
тоқсан бойынша
Реферат тақырыбы
бағалауға арналған
сәйкес оқыту
Сабақ жоспары
оқыту мақсаттары
жиынтық бағалауға
арналған тапсырмалар
білім беретін
бағалау тапсырмалары
Қазақстан республикасы
Қазақстан тарихы
жиынтық бағалаудың
мерзімді жоспар
тоқсанға арналған
республикасы білім
Жалпы ережелер
бекіту туралы
нтізбелік тақырыптық
арналған жиынтық
жалпы білім
болып табылады
Қазақстан республикасының
Зертханалық жұмыс
арналған әдістемелік
рсетілетін қызмет
оқыту әдістемесі
Мектепке дейінгі
Қазақ әдебиеті
бағалаудың тапсырмалары
Инклюзивті білім
Қысқа мерзімді
білім берудің
пәнінен тоқсанға
тақырыптық жоспар
қызмет стандарты
туралы жалпы
атындағы жалпы
пайда болуы
әдістемелік ұсыныстар
Жұмыс бағдарламасы
қарым қатынас
емтихан сұрақтары
пәнінен тоқсан