«Қоршаған орта мен еңбекті қорғау»


дәріс Қоршаған ортаны қорғау ұйымы

Loading...


бет8/8
Дата26.03.2020
өлшемі485.86 Kb.
1   2   3   4   5   6   7   8
40 дәріс
Қоршаған ортаны қорғау ұйымы.

Қоршаған орта мен табиғатқа адамның әсері.
Қоғам  мен  табиғат  арасындағы  өзара  байланыс  бүгінгі  таңдағы   проблемалардың  бастысы  болып  отыр.Қазіргі  уақытта  табиғатта  және  экономикалық  дамуда  экологиялық  тепетеңдікті  сақтау  міндеттері  өзара  байланысты.  Өйткені,  табиғат  байлығын  аяусыз  сарқа  пайдаланып,  қоршаған  ортаны  бейберекет  ластаумен  экономиканың  қалыпты  дамуын  қамтамасыз  ету  мүмкін  емес.  Табиғиресурстық  әлеуеттің  шектеулі  екендігін  және  ғаламдық  экологиялық  апаттың  жылжып  келе  жатқандығын   әлем  қауымдастығының   жете  түсінуі  нәтижесінде   туындаған  тұрақты  даму  идеясы   осынау   тығырықтан  шығудың  жолын  іздеуге  адамзатты  мәжбүр  етеді.Қоршаған  ортаны  сауықтыруға  ықпал  етуде  және  экономиканың  тұрақты   дамуына  жағдай  жасауда  табиғаттыпайдалануды  кешенді  және  үйлесімді  түрде  қалыптастыру  ісі  әлем  елдерінің   алдында  тұрған  маңызды  проблема   болып   табылады,  сондықтан  қоғам   мен  табиғат  арасындағы  өзара  қайшылықтардың   кедергісінен  өту-өндіріс пен  экономиканы  экологияландыру  болмақ.  Осылардың   шешімін  табу  үшін 

экономика  саласындағы  мамандардың   экономика  мен  табиғатты   пайдалануды  ұйымдастыру  және   экология  неіздерінің   ауқымындағы  білімін  талап  етеді.  Осыған   байланысты 

табиғатты   пайдалану  және  қоршаған  ортаны  қорғау  экология  пәндерін  оқытуда  сабақ 

беру  жүйесін  өзгерту  қажет. Экономика  қазіргі кезге дейін мемлекеттің байлығы туралы ғылым ретінде қаралып келді: оның  жалпы алғанда әл-ауқатты да  қамтитынын  және  сонымен қатар ағарту  ғылымы  теориясының қазіргі нысанасымен, яғни  құндылықтар туралы  ұғыммен тығыз ұштасқан  оның  елеулі  бөлігі  болып табылатынын көрсетуге тырысады. Ол  үшін  материалдар онда-мұнда шашылып жатқан  осы жаңа  ғылымның  түр-тұрпатын  кескіндеуге ұмтылыс жасалынды.  Егер,  бір жағынан,  осылай  иемдену арқылы   экономика саласы  кеңейетін болса,  басқа жағынан,  ішкі  саясат  үшін  экономикадан   туындайтын  әкімшіліктің  бастауын  бөліп алып,  оның  шектерін  қысқарту  керек деп саналады;  бұлайша бөліп алу оның  әрқайсысы дәл шекараларды айқындап  беру  тұрғысында  екі ғылым үшін  де  бірдей  тиімді. 

Халық  байлығы  теориясындағы  талпыныс  ешбір  жүйеге  тоқталмай,  қосымшадағы  ең  пайдалы  нәрселердің  бастауын  ұштастыру  болады. Осы  бастаулардың  үлкен  бөлігі  Смиттің  шығармалары  болмақ  және  оған  оның  жүйелерін  ерекше  ұстанатын  құсап  көрінетін,  талассыз  аксиомалар  дәрежесінде  енгізілген  дәлелдемелердің  айқындығымен  ерекше  міндетті; бірақ  бұл -  осы сияқты  жағдайлар  сектаның     

кез-келген  рухына    сақтықпен  қарауға   мәжбүр  етіп  отыр.  Осы  бір  құрметті 

философтың  беделі  ешбір  жерле  оған  көзсіз  бағынуға  дейін  жеткізген  жоқ  деп   батылдықпен  пайымдай  алады.  Одан  кейін  жасалынған  жаңалықтарды  пайдаланып,  түсіндірмешілерден  кеңестер алып,  сынға  құлақ  түріп;  сайып  келгенде,  оның  әрбір  бастауларын,  оның  әрбір  ережелерін  таразыға  салды.Әрбір   халықтың  жылдық  еңбегі  оған  өмір  сүруге 

барлық  қажетті  нәрсені  және  өмір  сүруге  қолайлы  өнімдерді  беретін,  ол  жыл  ішінде   тұтынатын   және  әрқашан   енемесе  тікелей  осы  өнімдерді  немесе  басқа  халықтардан  осы  өнімдерге  айырбасқа  сатып  алынатын  нәрселерден  тұратын  бастапқы  қор  болып  табылады.Сондықтан  осы  өнімдердің  мөлшерінен  немесе   оларға  айырбасқа  алатын  нәрсені  тұтынатындардың   салыстырмалы   санына  байланысты  халық  барлық   қажетті  заттармен  және

  олар  мұқтаждық  ететін  қолайлы  нәрселермен  жақсы    немесе  нашар  жабдықталған 

болып  шығады.Бірақ  әрбір  халықтағы  бұл  қатынас  әр  түрлі  жағдаймен:  біріншіден,  өнермен,  шеберлікпен  және  жалпы   алғанда  оның  еңбегінің  қалай  қолданылатынын  пайымдаумен,  екіншіден,   пайдалы  еңбекпен  айналысатындардың  және  онымен  қамтылғандардың  санымен  арадағы    қатынаспен  айқындалады.  Белгілі  бір  халықтың  аумағының  топырағы,  климаты   және  мөлшері  қандай  болмасын,  оның  жылдық   жабдықталуының   мошылығын  немесе   тапшылығы  әрқашан  осы  екі  шартқа  қатысты  болады.

Еңбек  өнімділігі  саласындағы  осы  прогресстің  себептері   және   қоғамдағы  таптар  мен  адамдар  топтарының   арасындағы  оның  өнімі   табиғи  түрде  соған  сәйкес  бөлінетін  тәртәп  осы  зерттеудің  бірінші  кітабының  нысанасы   болып  табылады.

Адамзатқа  тек  қана  атом  соғысы  қауіп  төндіріп  тұрған  жоқ.  Онда  да   қасіретті  қатерлердің   шеті  көрінді,  ол-биосфераның  өлуі,  яғни  барлық  тіршіліктің  жоқ  болуы,  

кезінде  динозаврлар неге  өліп  таусылып  еді?!  Адамзатты  да  сондай  болашақ  күтіп  тұрмасына  кім  кепіл?  Cүтқоректілердің  бәрі  өздерін “саналы  адам”  деп өркөкіректікпен атап  алса  да,  сол сананың кемдігінен  өлгелі  тұр.  Атом   ядросының құпиясын  ашуға,  компьютер ойлап табуға  адам  баласының ақылы жетті,  бірақ өздері  ойлап тапқан   заттарды  ұтымды  пайдалануға мәдениеті жетер емес.   Ғылыми – техникалық   революцияның  ондаған жылдары ішінде   біз өзіміз  өмір  сүретін ортаны,  алдымен атмосфераны аяусыз   былғауды  үйрендік.  Ал  ол  миллиардтаған жылдар  бойы   қалыптасқан.   

1.Адамзат  өміріне   қажетті  материалдық  байлықты  табиғаттан  алады.  Қоғамның  дамуы   ондағы  табиғат  ресурстарының  қорына   байланысты.  Сондықтан  адамзат  болашақта   күйзеліске(катаклизмге)   ұшырамас  үшін    табиғатпен  толық   үйлесімде  болып,   оның  байлығын  үнемді  және   қалдықсыз  пайдалануға  тиіс.Адамның  өндірістік  іс-әрекеті – қоғамдық   формация  өндіріс  неғұрлым  жылдам  дамыған  сайын   оның  табиғатқа  кері  

әсері  де  соғұрлым  өсіп  отырады.  Өндірістің  дамуы  қоршаған  орта  мен   табиғатқа  тұтастай  әсерін  тигізуде.

Қоршаған  орта  дегеніміз – бұл  адамның  шаруашылық 

іс-әрекеті  және  оның  әсерінен  өзгеріске  ұшырап  отырған  табиғат  пен  табиғи  орта. 

 Қоршаған  ортаға  өнеркәсіп   кәсіпорындары, көлік  магистральдары,  қалалар мен  ауылды  жерлердегі  елді  мекендер,  әлеуметтік  орта  және  т.б.  кіреді.Адамның  бір  қалыпты  өмір   сүруіне  таза  ауа,  ауыз  су  қажет  болса,   шаруашылықта  пайдаланатын   су  мен  табиғат   кешекдерін   қорғаудың  да  маңызы  зор.

Шаруашылықтың  әр  түрлі  салалары   қоршаған  ортаны   ластаудың  және  оны   тасымалдаудың   көзі  болып  табылады.  Өнеркәсіп -еліміздің   экономикалық  тұрақтылығын  

қамтып  қана  қоймайды,  сонымен  бірге  қоршаған  ортаны   күшті  ластаушы. 

Өнеркәсіптің  әр  түрлі   салаларын   қоршаған   ортаға  әсер  ету   бағытына    қарай - өндіруші  және  өңдеуші   өнеркәсіп  салалары   деп  екі  топқа  біріктіруге  болады.

Көмір,  темір   рудаларын,  минералды  тұздар  және  басқа  да  қазба   байлықтарын   өндіретін  кен  орындарының  жұмысы,  әсіресе  кенді  өндіру   ашық  әдіспен  жүргізілетін  болса, 

үлкен  аумақтық   ландшафтың  бұзылуына  әкеп  соқтырады.  Бұл  жерде   антропогендік 

ландшафт  қалыптасады.Антропогендік  ландшафт  дегеніміз – адамның  іс-әрекетінің

   нәтижесі.  Мысалы,  СоколовСарыбай  кен  байыту   комбинатында  темір  рудалары  жер  бетіне  таяу  орналасқандықтан,  ашық  әдіспен  өндіріледі.   Екібастұз  кен  орнындағы  көмірді  де  ашық  әдіспен  алады.Адамның  биосфераға   антропогендік  іс-әрекеті   Жер  шарындағы 

көптеген   аймақтардың  климатын  өзгеріске   ұшыратуда.  Адамдар  пайдалы  қазбаларды 

   барлаумен  және  өндірумен   қатар  олардың   саны  мен  көлемін   ұлғайту  жұмыстарымен  үнемі  айналысып  отырады.  Отын   энергетикалық   кешендері,  пайдалы  қазбаларды   көп 

мөлшерде  өндіру   және  оны  жағу  (дүние  жүзі  бойынша  10 млрд т)  атмосферада  көмірқышқыл   газының   жиналуына  әсерін  тигізеді.  Ал   атмосферадағы  

көмірқышқыл   газының   көбеюі  жер  планетасында  температураның   көтерілуіне,  яғни  ауа райының  өзгеруіне   жаппай  жылынуға  әкеп  соғады.Қазіргі  кезде  атмосферада   метанның, көмірқышқыл  газының,  азот,  күкірт  және  бірнеше  ауыр  металдардың  жинақталуы  ұлғайып  отыр.  Бұл  адамдардың  денсаулығына,  ауыл  шаруашылығына  кері  әсерін тигізеді [8,154-156б].  Табиғат  пен  адам   қоғамы  арасында  өзара байланыс  бар.  Рас,  адам  қоғамы 

өзінің  ерекше   заңымен дамиды.  Адам  қоғамы  аңдар әлемінен  саналы  еңбек арқылы   ерекшеленеді.  Аңдар да  өзіне қажеттісін  жасайды. Олар  ұя  немесе  үйшік салады,  ін  қазады.  Бірақ өзіне немесе  балаларына   тек тікелей қажеттісін 

ғана  жасайды.  Адамдар өзі шығаратын затының шамасын,  өлшемін,

  мөлшерін  біледі,  табиғи  заңдылықты  басшылыққа  алады,  әсемдікті сезінеді [9,10б].


1.1.Экология  - жаңа,  жас  ғылым  саласы.  Бұрын соңғы он – жиырма  жылға дейін тіптен  көңіл бөлінбей  келген.  Әбден табиғатымыз азып – тозғанда,  бұл ғылым саласына  бет бұрдық.  Енді  болашақта,  экология  саласында білім берудің аясын кеңейте түсу  қажет.  Ең  негізгісі, “экология”  пәнін бала  бақшаларынан  бастап  барлық 

мектептерде,  орта  және  жоғарғы оқу орындарында оқытылуын қамтамасыз  ету қажет.  Сонда ғана   ертеңгі күннің  белсенді   табиғат қорғаушыларын дайындауға  мүмкіндік аламыз [10,144б].    Тірі  организмдердің   таралуы  бірінші  кезекте   өздері  мекендейтін ортаның  жағдайымен  анықталады.  Барлық  тірі  және  өлі   объектілер,  жануарлар  мен  қоршаған  өсімдіктер,  олармен  өзара  тікелей  байланыста  болатын  мекен  ортасы  деп  аталады.

Қоршаған  орта (немесе  қоршаған  табиғат  ортасы)  терминінде   адамдардың  ықпалы  жайылатын  табиғаттың  сол  бөлігі  ретінде  түсіндіріледі.Тірі  организмдерге  әсер  ететін   ортаның  элементі  -экологиялық  факторлар  деп  аталады.  Өзінің   ықпал  ету  ерекшелігіне  қарай 

ол  үш  топқа  бөлінеді:- абиотикалық   фактор бұл  өлі  табиғаттың  тірі  организмдерге  

тікелей   немесе  жанама  түрде   әсер  етіп,  олардың  өмір  сүру  жағдайын  белгілеу  

қасиеті  (температура,  жарық  немесе  басқа  сәулелі  энергия,  ылғалдылық,  ауаның  құрамы,  атмосфералық   қысым,  жауын-шашын,  жел,  су   құрамы,  топырақ,  жер  бедері, т.б.)

- тіршілік  факторлары – бұл   тіршілік  иелерінің  бір-біріне  жер   етудің  барлық 

формалары.  Әрбір  организм  басқа  жеке  дараның   тікелей   немесе  жанама   түрдегі  ықпалын  бастан  кешіреді,  өздерінің   немесе  өзге  түр  өкілдерімен   өзара   қатынаста  болады  немесе   оларға  тәуелді   болып,  не  болмаса  өздері  әсер  етеді.

- антропогенді  факторлар организмдердің  мекен  ортасына,  табиғаттың  өзгеруіне,  олардың 

 өмір  сүру  жағдайына  тікелей  ықпал   жасайтын   адам   қызметтерінің   барлық  факторлары.  Мұндай  факторларға    жататындар:өнеркәсіп,  ауыл  шаруашылық  өндірістері,  көлік  пен   шаруашылықтың  өзге  салалары. Әсіресе,  соңғы  жылдары   антропогенді  түрде  табиғатқа   әсер  ету  көлемі  арта  түсуде.Экологиялық   факторлардың  әр  алуандылығына қарамастан   олардың организмдерге әсер  ету қасиеті мен тіршілік   иелерінің жауап беру  реакциясының   бірқатар  ортақ заңдылықтары  бар.  Организмдердің    қарқындылыққа немесе  әсер  ету күшінің факторына реакциясын  жатқызуғаболады.  Жетімсіз  немесе 

шамадан артықәсер  ету-организмдердің өміршеңдігіне кері  ықпал етуі  мүмкін.Алуан 

түрлі  тіршілік  иелерінің  әр  түрлі  жағдайда  өздеріне  өте  жақсы   сезінулері  бірдей  емес.

Мәселен,  ылғалды  жақсы   көретін     өсімдіктер  ылғалды  топырақты,  гүлді    капуста   көлеңкелі  салқынды  ұнатады, кейбірі  құрғақшылықты,  ыстықты   ұнатады.  Осы  факторлар  өсімдіктердің  өсу  жағдайына өте  маңызды   ықпал  жасайды.  Бақылау  нүктесінен  барынша   өсуі  оңтайлылық  деп  аталады.Бұл  әдеттегідей  температураның  көлеміне  жатады.   Жағымды  күш  әсерінің  факторы (мөлшері)   осы  организм   түріне  оңтайлы  зонаның 

факторы  деп  аталады.  Ең  азынан көбіне  дейін  бар  аралық  температура  кезінде  өсуге 

мүмкіндік  барды  диапазон(көлемінің)  тұрақтылығы деп  аталады.  Шек  қою 

нүктесінен,  яғни   ең  азынан  көбіне  дейін  тіршілікке  қолайлы  температура   тұрақтылығының  шегі  немесе  сол  түрдің  шыдамдылық   шегі  болады.  Осы  экологиялық  факторларға   қатысы  бойынша   шыдамдылық  дәрежесін   экологиялық    валенттілік  деп  атайды.  Организмдердің  экологиялық  валенттілігін   оның  әр  алуан  ортаға   қоныстану   қабілеттілігі   көрсетеді. Тұрақтылық   шегінің  нүктесіне  жақындау  шамасы  бойынша   егер  әрекет  ету 

факторы  азайып,  немесе  көбейсе,  тіршілік   әрекеті  төмендеп   қысымға   ұшырайды  немесетіршілік   иесінің  өлуіне   әкеп  соқтырады,  яғни  бұл   жерде  тұрақтылық   диапазоны  шеңберінде   мазасыз  күй   зонасы  туралы  айтылып  отыр.  Мұндай   ықпалды  басқа  факторлар  да  жасай  алуы   мүмкін.Әрбір   өсімдік  пен  жануарлар   түрінің   оңиайлылығы,  мазасыз   күй  зонасы   немесе  қысым   зонасы  мен  тұрақтылық  шегі(шыдамдылығы)  қоршаған  ортаның   әрбір  факторларына   қатысы  барлар  өмір  сүруде.

41 дәріс



Қоршаған ортаны қорғауда қойылатын негізгі экологиялық талаптар
        Табиғатты қорғау концепциясының  қалыптасу тарихында бірнеше  кезекті этаптарды бөлуге болады: түрлі және қорықтық табиғатты  қорғау – ресурсты қорғау –  табиғатты қорғау – табиғи ресурстарды тиімді пайдалану – адамның тіршілік ортасын қорғау – қоршаған табиғи ортаны қорғау.Соған сәйкес табиғат қорғау іс-шараларының түсінігі де кеңейді.

         Табиғатты қорғау – атмосфераны,  өсімдік және жануарлар әлемін,топырақты,суды жәнежер асты қойнауын сақтауға бағытталған мемлекеттік және қоғамдық іс-шаралардың жиынтығы.

         Табиғат байлықтарын қарқынды  пайдалану табиғат қорғау іс-әрекеттерінің  жаңа түрінің – табиғи ресурстарды  тиімді пайдаланудың қажеттілігіне  әкеліп соқтырды.Мұнда қорғауға қойылатын талаптар сол табиғи ресурстарды қорғау бойынша шаруашылық іс-әрекеттің процесіне кіреді.

        Шет елдерде 20ғ 50 жылдарында  қорғаудың тағы да бір формасы  – адамның тіршілік ортасын  қорғау пайда болды.Бұл ұғым  қоршаған ортаны қорғау түсінігіне жақын.Бұл адамның тіршілік үшін қолайлы табиғи жағдайларды, денсаулығын және қолайлы тіршілік ортасын қалыптастыру және сақтау.

        Қоршаған табиғи  ортаны қорғау – қазіргі кезеңде пайда болған адам мен табиғаттың өзара әрекеттесуіндегі жаңа форма. Ол қоғам мен табиғаттың гармониялық өзара әрекеттесуіне,экологиялық бірлестіктер және сақтауға бағытталған мемлекеттік және қоғамдық (технологиялық, экономикалық, әкімшіліктік-құықтық, оқу-ағарту, халықаралық) шаралардың жүйесінен тұрады.

        Соңғы жылдары «қоршаған табиғи ортаны қорғау» термині жиі қолданылады. Мазмұны мен көлемі бойынша осы ұғымға бірқатар авторлармен қабылданған «биосфераны қорғау» термині өте жақын. Биосфераны қорғау – ұлттық және халықаралық деңгейде жүргізілетін және биосфераның функционалды өзара байланысқан бөлігіне антропогендік немесе бейталды әсерлерді болдырмауға бағытталған (атмосфера, гидросфера, топырақ жабындысы, литосфераға, органикалық тіршілік ортасына) шаралардың жүйесі.

       Қоршаған табиғи  ортаны қорғау табиғатты пайдаланумен тығыз байланысты. Табиғатты пайдалану  түрлі  табиғи ресурстар мен табиғи  жағдайларды қолдану жолымен  қоғамның материалдық және мәдени  қажетін қанағаттандыруға бағытталған  қоғамдық-өндірістік іс-әрекеттер.  

  Н.Ф.Реймерс (1992) бойынша табиғатты пайдалану а)табиғи ресурстарды қайта өндіру, жаңғырту және қорғау, оларды бөліп алу және қайта өңдеуден;  б)адамның тіршілік ортасындағы табиғи шарттарды пайдалану және қорғаудан; в) табиғи жүйелердің тепе-теңдігін тиімді өзгерту,қайта қалпына келтіру және сақтаудан; г) адам саны мен адамның өнімділігін реттеуден тұрады.

    

   Табиғатты пайдалану тиімді және  тиімсіз болуы мүмкін.Тиімсіз  табиғатты пайдалану  табиғи –  ресурсты потенциалдың сақталуын  қамтамасыз етпейді, табиғи ортаның сапасының нашарлауына және тозуына әкеліп соқтырады,табиғи жүйелердің азуы мен ластануы және экологиялық тепе-теңдік пен экожүйелердің бұзылуымен қатар жүретін.Тиімді табиғатты пайдалану табиғи байлықтарын кешенді ғылыми негізбен пайдалануды білдіреді.Бұл жағдайда табиғи – ресурсты потенциалдың сақталуының мүмкіндігі жоғары және экожүйелердің өзін-өзі реттеуі және өзін-өзі қалпына келтіруі қабілетінің бұзылуы аз.



      Ю.Одум (1975) бойынша тиімді табиғатты пайдалану екі жақты мақсатты қарастырады:

    • Эстетика және демалыс сұраныстарының материалдық қабілеттіліктерін қанағаттандыра алатын қоршаған ортаның жай-күйімен қамтамасыз ету;

    • Тұтыну мен жаңартудың балансты циклін анықтау жолымен пайдалы өсімдіктің, жануар және түрлі материалдар өндірісінің үздіксіз өнімін алу мүмкіндігімен қамтамасыз ету.

       Қазіргі таңда қоршаған табиғи  ортаны қорғау проблемасының  даму этапында экологиялық қауіпсіздік  деген жаңа түсінік туындап  отыр. Экологиялық қауіпсіздік дегеніміз  – бұл адамның өмірлік маңызды  экологиялық,мүддесінің біріншіден оның қолайлы табиғи ортаға құқығының қорғалу жағдайы.

       Тұрғындардың экологиялық қауіпсіздігін  және тиімді табиғатты пайдаланумен  қамтамасыз ету бойынша барлық  шаралардың ғылыми негізі болып,  маңызды принциптері экожүйенің  гомеостазын ұстауға бағытталған теориялық экология саналады

        Экожүйенің антропогендік әсер  кезінде есепке алынатын экзистенцияларының  шектеулі шекаралары бар:


    • Антропотолеранттық шегі – негативті антропогендік әсерге тұрақтылығы, мыс: орнитоорауна және сүтқоректілер үшін зиянды пестицидтің әсері;

    • Стохетолеранттық шегі – беталды құбылыстарға қарсы тұрақтылығы, мыс: ураганды жерлердің қаркөшкіннің орман экожүйелеріне әсері;

    • Гамеостаз шегі - өзін-өзі реттеуге қабілеттілігі;

    • Потенциалды регенеративтік шегі - өзін-өзі қалпына келтіруге қабілеттілігі;

Экологиялық реттелген табиғатты пайдалану  тек экоценоз және адам, орта арасындағы өзара байланыс және әсердің барлық түрін есепке алатын экожүйелік ықпалды  жасағанда ғана мүмкін.

       Тиімсіз табиғатты пайдалану  соңында экологиялық  дағдарысқа әкеліп соқтырды, ал экологиялық реттелген табиғатты пайдалану одан шығуға мүмкіндік туғызады.

       Глобальды экологиялық дағдарыстан  шығу – қазіргі кездің маңызды  ғылыми және практикалық проблемасы.Оны  шешу жолында мыңдаған ғалымдар, саясаткерлер және мамандар жұмыс істеуде.

     
 

   ТМД елдерінде экологиялық дағдарыстан  шығудың бес негізгі бағыттары  қарастырылған. 

 

        Бірінші бағыт ретінде – технологияны жақсарту – экологиялық технология, аз қалдықты және қалдықсыз өндірісті ендіру, негізгі қорларды жаңарту т.б.



        Екінші бағыт – қоршаған ортаны қорғаудың экономикалық механизмін дамыту және жақсарту.

        Үшінші бағыт – экологиялық құқық бұзушылыққа заң алдында жауапкершілік шараларын қолдану.

         Төртінші бағыт – экологиялық сананың гармонизациясы.

         Бесінші бағыт – экологиялық халықаралық қатынастардың гармонизациясы. 


 

42 дәріс



Табиғатты қорғауда басқаруды ұйымдастыру
Табиғатты қорғау мен табиғат пайдалану саласындағы басқаруды ұйымдастыру мәселелері Қазақстан Республикасының қазіргі дамуы үшін мейлінше көкейтесті мәселелер болып табылады. Экономиканың аса маңызды бір саласы табиғи ресурстарды пайдалану қоршаған ортаны ластаудың тұрақты көзі және халықтың денсаулығы мен экологиялық сауаттылығына төнген қатер болып табылады. Табиғат пайдаланудың ұтымды тәртібін анықтау, табиғи ресурстарды тиімді басқару үшін оңтайлы кұқықтық негіз қалау — бұл қолданыстағы заңда көзделуі қажет міндеттер және біздің курсты оқып-үйренудің нысаны болып табылады. Экология саласындағы мемлекеттік басқару проблемасына табиғат қорғау мен табиғат пайдалану теориясының жалпы мәселелерін зерттейтін ғалым-заңгерлер, сондай-ақ экологиялық кұқықтың ресурстық салаларының өкілдері үнемі ден қойып келеді. Әрбір зерттеу елеулі түрде ғылыми құндылық болып табылды, өйткені басқарудың жалпы теориясын толықтыра және дамыта отырып, салалық заңдарда ғалымдар басқару тетігінің айрықша белгілерін — басқарудың өзіндік нысандары мен әдістерін бөліп көрсетті, бұлар осы әлеуметтік құбылыстың аса серпінді сипаттамалары болып табылады. Басқаруды ұйымдастыру мәселелері қазіргі уақытта да мемлекеттегі экономикалық қайта құрулармен, меншіктің сан-алуан нысандарымен байланысты ерекше көкейтесті сипат алып отыр. Біздің республикамызда болып жатқан өзгерістердің осы жағдайларында ол өзгерістер қоғамдық өмірдің барлық салаларын, соның ішінде басқару саласын да қамтуда. Бұдан ертеректе болған басқарудың әкімшілік-әміршілдік жүйе орнын барынша икемді аппарат басты, онда ықпалды басқарудың билік әдістері мен нысандары қоғамдық қатынастар субъектілерінің экономикалық тетіктерімен ауыстырылды. Меншіктің мемлекеттік емес нысандарының пайда болуы, жеке кәсіпкерліктің дамуы, біздің республикамыздың өмірін демократияландыру қазіргі басқару органдарының жүйесін, өз қызметінің сипатын өзгертуге мәжбүр етуде. Қазіргі кезеңде, басқару процесін ұйымдастыра отырып, мемлекет мемлекеттік басқарудың саласында бола отырып, жаңа экономикалық құрылымға ықпал етудің нысандарын пайдалану керек, солай бола тұрса да, мемлекетгік нұсқауларға бағынуға міндетті болуға тиіс. Сондықтан бұл экология саласында ерекше реттелуге тиіс, онда азаматтар мен мемлекеттің экологиялық мүдделерінің басымдығы сол мемлекеттің, кәсіпорынның және жеке кәсіпкерлердің экономикалық мүдделерінен жоғары тұруға тиіс. Осының бәрі экология саласындағы мемлекеттік басқарудың құқықтық тетігінің республикадағы қазіргі ахуал айқындамасы тұрғысынан қаралуға тиіс екенін білдіреді. Сонымен, табиғат қорғау мен табиғи ресурстарды мемлекеттік басқару дегеннен нені түсінеміз. Осы мәселе бойынша ғалымдардың көзқарастарындағы айырмашылықка назар аудармай болмайды. О. С. Колбасов мемлекеттіктен нақты мемлекеттік органдардың ұйымдастырушылық қызметін түсінеді1. Басқа ғалымдар былай деп есептейді: мемлекеттік басқарудың мәнін сипаттау үшін алғы шарт "басқарушы жүйенің (басқару субъектісінің) басқару жүйесіне ықпалы ретінде басқару туралы ілім (басқару объектісі)"2. Г. В. Атаманчук мемлекеттік басқаруға анықтама бере келіп, билік ыкпалы қағидасын атап көрсетеді. Ол былай деп жазады: "мемлекеттік басқару — бұл ғылыми негіздеме, мемлекеттің қоғамдық жүйеге ықпалы жоспарлы, үздіксіз билік жүргізу ықпалы...". Бұл анықгама бәрінен бұрын басқарудың әкімшілік жүйесінің мәніне сәйкес келетінін аңғару қиын емес, ол бұрын біздің мемлекетімізде болған. Қоғамды қазіргі реформалау республиканың әлеуметтік және экономикалық өмірінің барлық салаларындағы демократиялық үрдістердің күшеюі "оның сипаттамасына "мемлекеттік органдардың аткарушы-өкімдік қызметін" қоса отырып, "басқару" ұғымын неғұрлым кеңінен түсіндіруге мәжбүр етеді". Бұл арада, біздің пікіріміз бойынша, осы заманғы айқындама Н. Б. Мұхитдиновтың айқындамасы болып табылады, ол бұл проблеманы тау-кен құқығына балап талдайды. Ол былай деп есептейді: мемлекеттің басқару пәрменділігін белгілеу үшін "ықпалдан" гөрі неғұрлым кең "атқарушылық-әкімшілік қызмет" терминін қолдану тиімдірек болар . Оның дәлелдері мынаған негізделген: "басқару тек қоғамдық қатынастарға қатысушыларға ықпалды ғана көздеп қоймай, сонымен бірге олардың арасындағы өзара іс-қимылды да реттейді"3. Мемлекетгік басқарудың уәкілетті органдарының бұл "атқарушылық-әкімшілік" қызметі қоғам мен табиғаттың экологиялық  тұрғыдан негізді өзара іс-қимылын ұйымдастыру негізінде қоршаған ортаның қолайлы сапасын қамтамасыз ету жөніндегі мемлекет қызметін іс жүзінде жүзеге асыруға бағытталған. Сөйтіп, жоғарыда аталған анықтамалардың негізінде мемлекеттік басқару ұғымын тұжырымдаймыз — бұл қоғамның өзара іс-қимылы жағдайында (қоршаған ортамен, экологиялық құқықтарды жүзеге асырумен және мемлекет субъектілерінің экологиялық міндеттерін сақтаумен) экологиялық тәртіпті қамтамасыз етуге бағытталған мемлекеттік органдардың атқарушылық-әкімшілік қызметі. Экология саласындағы мемлекеттік басқару органдарының қызметі белгілі бір басшылық бастаулары негізінде жүзеге асырылады, соған сәйкес мемлекеттің экологиялық саясаты қалыптасады. Бұл басшылық идеялары, олар жиынтығында белгілі бір мақсаттарға қол жеткізуде мемлекеттің мәнін, негізгі қасиеттерін, ішкі бірлігін білдіруі мемлекеттік басқарудың қағидалары деп аталады. Мемлекетгік басқарудың қағидалары белгілі бір қоғам дамуының экономикалық және әлеуметтік заңдарымен анықталады, және, әдетте, қолданыстағы заңда көрінісін тапқан. Экологиялық кодексті және өзге де актілерді талдай келіп, экология саласындағы мемлекеттік басқарудың қағидалары жүйесін анықтауға болады: — адамның өмірі мен денсаулығын қорғаудың басымдығы, халықгың өмірі үшін қолайлы қоршаған ортаны сақтау мен қалпына келтіру; — табиғи ресурстарға мемлекеттік меншік, мемлекет бақылайтын жерге жеке меншік; —  мемлекеттің әлеуметтік-экономикалық міндеттерін шешу кезінде қоғам дамуының экологаялық міндеттерін теңгерімді шешу; — экологиялық тәртіпті қамтамасыз ету үшін экономикалық ынталандыруды енгізу арқылы басқарудың экономикалық әдістерін қоддану; — экономикалық проблемаларды шешуге азаматтарды, халықты, қоғамдық бірлестіктер мен жергілікті өзін-өзі басқару органдарын кеңінен тарту және белсенді түрде қатысу. Бұл экологиялық құқық саласындағы мемлекеттік басқарудың неғұрлым айрықша қағидалары. Алайда мынаны ескеру керек: табиғат пайдалану саласында басқарудың жалпы қағидалары да: заңдылық, жоспарлылық, бағыныштылық және т.б. қолданылады. Басқару қызметін жүзеге асырудың әдістері заң әдебиетінде көпшілік қабылдаған әдістер, олар басқарудың нысандары мен әдістерін белгілейді. Мемлекеттік басқарудың нысандары үш негізгі түрде көрініс табады: 1) заң шығарушылық нысаны — мемлекетгік органдардың басқару қатынастарын реттеуге бағытталған нормативтік актілерін әзірлеу мен қабылдау; 2 ) кұқық қолданушылық — бұл нақты іс-қимылдарды қабылдау мен жүзеге асыру арқылы басқару нормативтік актілерін жүзеге асыруға бағытталған мемлекеттің қызметі; 3) кұқыққорғаушылық — бұл мемлекеттік нормативтік актілерде көзделген талаптарды бұзатын немесе орындамайтын адамдарға жазалау шараларын қолдану жөніндегі ммлекеттің қызметі. Мемлекеттік басқару әдістері қазіргі уақытта меншіктің көптеген нысандарының болуы ерекшелігін ескереді және осының салдары ретінде, суьектілердің көп екенін де ескереді. Сондықтан қазіргі кезеңде мемлекетгік басқару органдары аманатты әдісті де (міндетті нұсқамалар әдісін, мемлекеттік органдардың бұйрықтарын дәлме-дәл орындауды), ұсынымдар әдісін де (қандай да бір шарттарды ескере отырып, мемлекеттік шешімдерді бірнеше нұсқада орындау кезіндегі әдісін де) пайдаланады. Экологиялық тәжірибеде мемлекеттік санкциялау әдісі кеңінен таралған, бұл әдіс жағдайында мемлекеттік емес органның шешімі оны мемлекет бекіткеннен кейін заңдық күшіне ие болады. Мұның мысалы ретінде қоғамдық экологиялык сараптаманың қорытындысын атауға болады, ол оны мемлекет бекіткеннен кейін міндетті сипатқа ие болады. Рұқсат ету әдісі мемлекеттік емес орган дербес болған жағдайда қолданылады. Барлығы үшін міндетті шешім өздерінің "ішкі" субъектілері үшін қабылданады. Мысалы, ПМК баскармасының су пайдалану мәселелері бойынша шешімі осы кооператив біріктіретін тұрғындарға міндетті болады. Басқару процесінің сипаттамасындағы орталық буындардың бірі "қызмет" ұғымы болып табылады. Қызметтік көзқарас басқару қызметінің ерекшелігі мен мазмұнына тереңірек үңілуге көмектеседі. Мемлекеттік басқару қызметі дегеннен бір-бірінен нысаны, мазмұны және басқарылатын объектілердің немесе өзінің басқару компоненттерінің сақталуы мен қайта кұрылу әдісі жағынан өзгеше мемлекеттің билік етуінің жоспарлау-ұйымдастыру және реттеу ықпалдарының объективті түрдегі шартты түрлері үғынылады.
43 дәріс

Қоршаған ортаны қорғау және табиғи қорларды тиімді пайдалану
Табиғи ресурстар оларды тиімді пайдалану тұрақты дамудың негізгі аспектісі ретінде. Қоршаған ортаның оптимизациясы табиғатты тиімді пайдаланудың теориялық негізі. Жердің табиғи ресурстарының сипаттамасы: литосфера, гидросфера, атмосфера. Табиғат ресурстарының классификациясы: сарқылатын, сарқылмайтын, қалпына келетін, қалпына келмейтін. Биологиялық ресурстар және өнім қауіпсіздігі. Табиғатты тиімді пайдалану, азқалдықты және қалдықсыз технология. Экожүйе мен қоғамның тұрақты дамуының компоненті ретінде энергияның альтернативті экологиялық таза көзін пайдалану мүмкіндіктері

1.Табиғи ресурстар және оларды топтау.
Адамзаттың күн көрісі мен тіршілік етуіне қажетті заттар және табиғатты кездесетін жаратылыс дүниелері табиғи қорлар деп атайды.
Табиғи ресурстарды қолдану салаларына қарай бөлінеді:

  1. өндірістік;

  2. денсаулыққа сақтауға қажетті;

  3. ғылыми;

  4. экстетикалық;

Табиғаттың құрамына қарай да жіктейді:

  1. жер.

  2. су.

  3. орман.

  4. кен қазбалары.

Табиғи ресурстарды мөлшеріне қарай 3 топқа бөлінеді:

  1. Қайта жаңғырмайтын.

  2. Қайта жаңғыратын.

  3. Таусылмайтын.

2.Табиғи ресурстар және оларды тиімді пайдалану.
Қазіргі заманғы жағдайда пайдалы қазбалар қорының тозуы, тұщы сулардың азаюы, өсімдік және жануарлар әлемінің ресуртарының азаюы, табиғи ортаның үлкен масштабта ластануы өзекті проблемаларға айналып отыр.
Табиғи ресурстардың сапасы мен санына және санына әрбір елдің экономика деңгейі мен дамуы көптен-көп тәуелді. Сондықтан табиғи ресурстарды қорғау және оларды тиімді пайдалану қоршаған ортаны қорғау жүйесінде маңызды орын алып отыр. Табиғи ресурстар әртүрлі 3 топқа бөлінеді.
Сарқылмайтын қорларға-ғарыш, ауа, су қорлары жатады.
Ғарыш қорларына-күн сәулесінің радияциясы, теңіз тартылуы мен тасуы жатады.
Ауа-райы қорларына-атмосферадағы ауа, жел энергиясы, жауын-шашын жатады.
Су қорларына-жер бетіндегі су көздері жатады.
а) Жер беті қорларының ең басты бөлігіне топырақ жатады. Топырақ құрамы өте күрделі. Онда минералдық заттар, түрлі организмді заттар, микроорганизмдер кездеседі. Жер бетінің толық ауданы 510 млн. км2, құрлыққа тиесілі үлесі-149 млн. км2 (29,2 %).
б) Орман қорлары сарқылатын және салыстырмалы жаңғыратын қорлар жатады. Орман ағаштарының қоршаған ортаның жақсаруына, су мен жер қорларының жақсы сақталуына тигізетін әсер мол. Жер бетіндегі ағаштар 100 млрд. тонна фитомасса түзсе, оның ішінде құрлық бетіндегі көк жамылғы 64 млрд. тонна, ал орман ағаштары 38 млрд. тонна (60%) құрайды.
в) Минералдық қорлар-мұнай, газ, тас көмір, кен көздері және жер асты сулары жатады. Бұлардың барлығы сарқылатын қор түрінде жатады. Сонымен, минералдық қорларды:
1) металл қорлары.
2) металл емес қорлар деп бөлеміз.
Кейбір минералдық заттар адам тіршілігіне ауа мен судай қажет. Мысалы, ас тұзы, ізбес, құм, фосфори, калий тұздары т. б. Бұларға қарағанда, металл және мұнай-газ кен көндерінен шикі зат өндіру қарқыны жыл сайын арта түседі. Мысалы: соңғы 100 жыл ішінде-көмір, темір, марганец және никельді пайдалану мен өндіру 200-1000 есе артты.
Бұл қорлар литосфераның 17 км. тереңдікке дейінгі қабатын алып жатыр.
г) Энергетикалық қорлардың жаңғырмайтын қатарына-көмір, мұнай-газ, торф, сутегі, гелий , литийлер, ал жаңғыратын түрлеріне-фотосинтез өнімдерінің энергиясы, гидроэнергия, булану және жауын-шашын энергиясы, жел энергиясы, жылу энергиясының түрлері жатады.
Су қорлары. Су қоры деген ұғымды, тұщы су мөлшерінің қоры деп түсінген дұрыс. Адамзат тіршілігінде көп пайдаланатыны-өзен-сулар.
Су жүйелеріндегі су мөлшерінің толық қалпына келуі немесе жаңғыру мерзімі әртүрлі.
3. Табиғи қорларды пайдаланудың жалпы инженерлік шаралары.

Адамзат табиғи қорларды, олардағы шикізат көздерін зат айналым циклына қатыстырады. Табиғи қорларды пайдалану барысында тасымалдануы, өзгеріске ұшырауы- қордың айналымы немесе антропогенді айналым деп аталады.
Табиғаттағы зат айналымы тұйықталған тізбек бойымен іске асады. Ал қор айналымын немесе антропогенді тұйықталған тізбек бойымен іске асады деуге болмайды. Өйткені, теңізден буланған су қайтадан жауын-шашын түрінде қайта оралса, шахтада өндірілген көмір, қайтадан көмір түрінде шахтадағы кенге келіп қосылмайды.
Табиғи қорларды тиімді пайдалануда ғылым-техника саласындағы озық технологияны, инженерлік тиімді тәсілдерді пайдаланады.

Жалпы инженерлік шараларға төмендегілер жатады:

  1. Қоршаған ортаны жүйелі түрде пайдалану және сақтау.

Қоршаған ортаға зиян келтірмеу үшін, оларды жан-жақты талдап, жүйелі түрде іске асыру қажет.Жан-жақты талдау-математика, информатика, кибернетика және т. б. ғылым салалары арқылы жүзеге асады.

  1. Биосфераны оптимизациялау.

  2. Табиғатты пайдалануды оптимизациялау.
    Өнеркәсіп салалары мен шаруашылыққа шикізат өнімдерін жоспарлы түрде, белгілі мақсат үшінмемлекеттік дәрежеде шешу жолдары. 

  1. Шикізат өндіру қарқынынан алынатын өнім қарқынының өсуі.

  2. Жаратылыс дүниелері мен техника үндестігі. Табиғат-техникалық жүйелер немесе геотехникалық жүйелер құруы.

  3. Өндірісті шоғырландыру.

  4. Өндірісті экологиялық қауіпсіздендіру-қалдықсыз экологияны пайдалану жатады.


4. Қоршаған ортаны бағалаудың экономикалық көрсеткіштері.
Қоршаған ортаның табиғи қалпын сақтау, өнеркәсіп орындары шығаратын қоқыс қалдықтарды қайта өңдеу, зиянкес заттарды залалсыздандыру-бәрі де, белгілі бір дәрежеде қаржы бөлуді, еңбек күшін жұмсауды қажет етеді. 

 Табиғатты қорғау концепциясының  қалыптасу тарихында бірнеше  кезекті этаптарды бөлуге болады: түрлі және қорықтық табиғатты  қорғау – ресурсты қорғау –  табиғатты қорғау – табиғи ресурстарды тиімді пайдалану – адамның тіршілік ортасын қорғау – қоршаған табиғи ортаны қорғау.Соған сәйкес табиғат қорғау іс-шараларының түсінігі де кеңейді.

         Табиғатты қорғау – атмосфераны,  өсімдік және жануарлар әлемін,топырақты,суды жәнежер асты қойнауын сақтауға бағытталған мемлекеттік және қоғамдық іс-шаралардың жиынтығы.

         Табиғат байлықтарын қарқынды  пайдалану табиғат қорғау іс-әрекеттерінің  жаңа түрінің – табиғи ресурстарды  тиімді пайдаланудың қажеттілігіне  әкеліп соқтырды.Мұнда қорғауға қойылатын талаптар сол табиғи ресурстарды қорғау бойынша шаруашылық іс-әрекеттің процесіне кіреді.

        Шет елдерде 20ғ 50 жылдарында  қорғаудың тағы да бір формасы  – адамның тіршілік ортасын  қорғау пайда болды.Бұл ұғым  қоршаған ортаны қорғау түсінігіне жақын.Бұл адамның тіршілік үшін қолайлы табиғи жағдайларды, денсаулығын және қолайлы тіршілік ортасын қалыптастыру және сақтау.

        Қоршаған табиғи  ортаны қорғау – қазіргі кезеңде пайда болған адам мен табиғаттың өзара әрекеттесуіндегі жаңа форма. Ол қоғам мен табиғаттың гармониялық өзара әрекеттесуіне,экологиялық бірлестіктер және сақтауға бағытталған мемлекеттік және қоғамдық (технологиялық, экономикалық, әкімшіліктік-құықтық, оқу-ағарту, халықаралық) шаралардың жүйесінен тұрады.

        Соңғы жылдары «қоршаған табиғи ортаны қорғау» термині жиі қолданылады. Мазмұны мен көлемі бойынша осы ұғымға бірқатар авторлармен қабылданған «биосфераны қорғау» термині өте жақын. Биосфераны қорғау – ұлттық және халықаралық деңгейде жүргізілетін және биосфераның функционалды өзара байланысқан бөлігіне антропогендік немесе бейталды әсерлерді болдырмауға бағытталған (атмосфера, гидросфера, топырақ жабындысы, литосфераға, органикалық тіршілік ортасына) шаралардың жүйесі.

       Қоршаған табиғи  ортаны қорғау табиғатты пайдаланумен тығыз байланысты.

       Табиғатты пайдалану – түрлі  табиғи ресурстар мен табиғи  жағдайларды қолдану жолымен  қоғамның материалдық және мәдени  қажетін қанағаттандыруға бағытталған  қоғамдық-өндірістік іс-әрекеттер.  

  Н.Ф.Реймерс (1992) бойынша табиғатты пайдалану а)табиғи ресурстарды қайта өндіру, жаңғырту және қорғау, оларды бөліп алу және қайта өңдеуден;  б)адамның тіршілік ортасындағы табиғи шарттарды пайдалану және қорғаудан; в) табиғи жүйелердің тепе-теңдігін тиімді өзгерту,қайта қалпына келтіру және сақтаудан; г) адам саны мен адамның өнімділігін реттеуден тұрады.

     
 
 

   Табиғатты пайдалану тиімді және  тиімсіз болуы мүмкін.Тиімсіз  табиғатты пайдалану табиғи –  ресурсты потенциалдың сақталуын  қамтамасыз етпейді, табиғи ортаның сапасының нашарлауына және тозуына әкеліп соқтырады,табиғи жүйелердің азуы мен ластануы және экологиялық тепе-теңдік пен экожүйелердің бұзылуымен қатар жүретін.Тиімді табиғатты пайдалану табиғи байлықтарын кешенді ғылыми негізбен пайдалануды білдіреді.Бұл жағдайда табиғи – ресурсты потенциалдың сақталуының мүмкіндігі жоғары және экожүйелердің өзін-өзі реттеуі және өзін-өзі қалпына келтіруі қабілетінің бұзылуы аз.

      Ю.Одум (1975) бойынша тиімді табиғатты пайдалану екі жақты мақсатты қарастырады:


    • Эстетика және демалыс сұраныстарының материалдық қабілеттіліктерін қанағаттандыра алатын қоршаған ортаның жай-күйімен қамтамасыз ету;

    • Тұтыну мен жаңартудың балансты циклін анықтау жолымен пайдалы өсімдіктің, жануар және түрлі материалдар өндірісінің үздіксіз өнімін алу мүмкіндігімен қамтамасыз ету.

       Қазіргі таңда қоршаған табиғи  ортаны қорғау проблемасының  даму этапында экологиялық қауіпсіздік  деген жаңа түсінік туындап  отыр. Экологиялық қауіпсіздік дегеніміз  – бұл адамның өмірлік маңызды  экологиялық,мүддесінің біріншіден оның қолайлы табиғи ортаға құқығының қорғалу жағдайы.

       Тұрғындардың экологиялық қауіпсіздігін  және тиімді табиғатты пайдаланумен  қамтамасыз ету бойынша барлық  шаралардың ғылыми негізі болып,  маңызды принциптері экожүйенің  гомеостазын ұстауға бағытталған теориялық экология саналады

        Экожүйенің антропогендік әсер  кезінде есепке алынатын экзистенцияларының  шектеулі шекаралары бар:


    • Антропотолеранттық шегі – негативті антропогендік әсерге тұрақтылығы, мыс: орнитоорауна және сүтқоректілер үшін зиянды пестицидтің әсері;

    • Стохетолеранттық шегі – беталды құбылыстарға қарсы тұрақтылығы, мыс: ураганды жерлердің қаркөшкіннің орман экожүйелеріне әсері;

    • Гамеостаз шегі - өзін-өзі реттеуге қабілеттілігі;

    • Потенциалды регенеративтік шегі - өзін-өзі қалпына келтіруге қабілеттілігі;

Экологиялық реттелген табиғатты пайдалану  тек экоценоз және адам, орта арасындағы өзара байланыс және әсердің барлық түрін есепке алатын экожүйелік ықпалды  жасағанда ғана мүмкін.

       Тиімсіз табиғатты пайдалану  соңында экологиялық  дағдарысқа әкеліп соқтырды, ал экологиялық реттелген табиғатты пайдалану одан шығуға мүмкіндік туғызады.

       Глобальды экологиялық дағдарыстан  шығу – қазіргі кездің маңызды  ғылыми және практикалық проблемасы.Оны  шешу жолында мыңдаған ғалымдар, саясаткерлер және мамандар жұмыс істеуде.

     
 



44 дәріс
Көліктердің ластануынан және инженерлік ғимараттардың әсерінен қоршаған ортаны қорғау
Қоршаған ортаның экологиялық жағдайы кімді болса да толғандыратын проблемаға айналып отыр. Адамның қоршаған ортаға әсері қауіпті сипат алуда. Болашақ ұрпақтардың мүдделері үшін Қазақстанда жер мен оның қойнауларын, су ресурстарын, өсімдік пен жануарлар дүниесін қорғау және ұтымды пайдалану, ауа мен суды таза сақтау, табиғат байлықтарының молаюын қамтамасыз ету және қоршаған ортаны жақсарту үшін қажетті шаралар қолдану керектігі жөніндегі мәселелердің бір қатары бүгінгі күн тәртібіндегі ғаламдық проблемалар болып табылады.Аталмыш проблеманың пайда болуының басты алғышарты – қоршаған ортаға адамзат перзентінің антропогендік және техногендік ықпалдарының ұзақ жылдар бойы тигізіп келген әсері деп тұжырым жасауымызға болады.

ХХ ғасырдың аяғы мен ХХІ ғасырдың басында адамзаттың шаруашылық әрекеттері мен өндірістік қатынастарының ғылыми-техникалық жаңару биігіне көтерілуі – экономикалық реформалардың ерекше сипат алуына түрткі болды.Экономикалық дамудың кешенді стратегиялық бағытын таңдауға мәжбүр болған көптеген мемлекеттердің жоспарлы әрекеттері – әсіресе табиғат ресурстарының байлықтарының ысырапсыз игеру үрдістерін қалыптастырады. Соңғы жылдары шаруашылық-өндірістік нысандарында экологиялық қауіпсіздік шараларын қамтамасыз етуге бағытталған әрекеттерге қарамастан, антропогендік- техногендік ықпалдар – глобальді масштабты қамтып, Жер планетасының табиғи балансының ауытқуына қауіп төндіруде.Еліміздің табиғаты мен оның байлықтары Қазақстан Республикасы халықтарының өмірі мен қызметінің, оларды тұрақты әлеуметтік – экономикалық дамуы мен әл-ауқатын арттыруды табиғи негізі болып табылады десек, бүгінгіге дейін адамзат баласы табиғатбайлықтарына таусылмайтын пайда көзі деп қарап келгені де рас.Экология-биологияға жақын немесе соның бір бөлігі болып саналғанымен оның, табиғатқа қарасты жұмыстары қазіргі кездері көбінесе инжененрлік техникалық, химиялық-технологиялық әдістермен шешіледі.Техника-биосфера үшін жат жағдай емес,ол оның сапалы даму этапы деп түсінуге болады.Осыған байланысты экология бір ғана табиғатты қорғау ғылыми базасын зерттеумен шектелмей,сонымен бірге басқа да пәндердің бөлінбейтін құрамы болып табылады,қайсы бір мемлекет болмасың,оның экономикалық және әлеуметтік дамуының негізгі бағыты «Табиғи және материалдық қорларды кешенді түрде пайдалану және олардың жойылуымен,сондай-ақ,тиімсіз қолдануын болдырмау».Қазақстан Республикасының аумағы-2724,9 мың шаршы шақырым жерді алып жатыр. Қазақстан екі құрлықтың-Еуропа мен Азияның тоғысында, Шығыс бойлығының 45 пен 87 градус арасында, орналасқан. Аумағы бойынша дуние жүзінде 9 орынға ие, Ресей, Канада, Бразилия, Үндістан елдерінде ғана жол береді. Экологиялық мәселелердің халықтың әлеуметтік экономикалық жағдайы мен денсаулығына әсері орасан зор. Қазір елімізде халық шаруашылықының әр салаларының тез даму нәтижесінде табиғатқа орны толмас зиян келіп отырғанда, жастарды экологиялық жағынан тәрбиелеудің зор маңызы бар. Себебі табиғатты ластанудың шегі бар-деп айтуға болмайды.Ауа да,су да мол мөлшерде ластануда. Ал олар бұдан бұлай да осы дәрежеде ластана беретін болса,болашак ұрпактардың өмір сүруіне үлкен нұқсан келетіні сөзсіз. Сондықтанда да, табиғатты қорғау жастардың тек міндетті ғана емес, абыройлы борышы. Осындай халық шаруашылығының дамытуға керекті жұмыстарды жүргізе отырып,экология жағдайды сақтауды ұмытпаулары керек.Тек осы жағдайда ғана еліміздің табиғатын байлығын сақтап қала аламыз. Бұл жерде тағы бір айта кететін жәй: табиғат қорғау мәселерін тар көлемде бір Республика, немесе ел тұрғысын қарауға болмайды.Егерде бір елдің эколологиялық жағдайы өзгерсе, оның зиянды әсері басқа елдерге де жететін болады, оларға көптеген шығын келтіреді. Дәлірек айтқанда табиғат байлығының бір елде, немесе бір континетте зардап шегуі,барлық жер жүзінде әсер етеді. Сол себепті табиғат қорғау мәселесі комплексті қаралып, әрбір мекемеде,мектепте,орта және жоғары оқу орнында қалыптасуы тиіс. Осы тұрғыдан қарағанда кәсіптік-техникалық колледждерінде бітіретін жастарды табиғат қорғау негіздерімен таныс болып қана қоймай,оны тәжірбиеде қалай жузеге асыру жолдарын қорғау негіздерімен таныс болып қана қоймай,оны тәжірбиеде қалай жүзеге асыру жолдарын үйренуі басты міндеттің бірі. Себебі табиғат қорының қазіргі жағдайы табиғат ресустары сарқылмайды деген психологияны және табиғатка деген көзқарастағы тұтынушылық тұрпайлықты түп-тамырымен жою бағытын табанды түрде жүргізуді қажет етеді. Сондықтанда ертең омірге жолдама алатын агроном,зоотехник,механизатор,инженер тағы басқа сол сияқты мамандар туған ел табиғатын бүгінгідей бай,берекелі қазынаға айналдыру жолында өз үлестерін қосқан болар еді. Соңғы жылдары «инженерлік экология», «өндірістік экология»,техникалық экология т.б көп жайылып кетті.Мысалы инженерлік экология дегеніміз, ол дамыған өндірістік өнімді жасау жағдайында қоршаған ортаның сапасын сақтауға арналған инженерлік-экология шаралардың жүйесі. Дегенмен іс жүзінде екі түрлі жұмыс тобы бар екені белгілі: экологиялық міндеттер және инженерлік жұмыстар,сондай-ақ,еске сала кететін жағдай біріншісі көмегімен шешіледі. Бұдан шығатын сөз экология дамуының жаңа бағытының пайда болғаны туралы сөз болып тұрған жоқ (экология техникалық ғылымға емес,биологиялык ғылымға жатады), ал сөз болса болса қоршаған ортаны инженерлік қорғау немесе табиғатты инженерлік қорғау туралы болып тұр. Дегенмен, экологиялық мәселелерді әдістермен толық шешуге болады,бірақ ол үшін маман өзінің шығаратын өнімін экологиялық позияциядан бағалай білуге тиіс. Қазіргі таңда бүкіл адамзат табиғатпен қалай болса,солай,немқұрлым қарым-қатынас жасау нәтижесінде тіршілік ортасының деградцияға қаупі төніп тұр. Экология проблемалардың жаһандық сипатта болуы, осы проблемаларды шешуге әр түрлі қоғамдық топтардың, әлеуметтік-экономикалық жүйелердің мүдделерінің бір-бірімен қарама-қайшылыққа,теке-теріске түсуіне алып келуіне байланысты. Сондықтан бұл мүдделер әлемге деген көзқарастардың қақтығысы, идеологиялық және күрестердің обьекті болып табылады. Экологиялық мәселелер айналасындағы болып жатқан тартыстар уақыт өткен сайын таза ғылыми шеңберден шығып әлемдік қауымдастықтың назарын аударуда.Халық шаруашылығының барлық салаларының негізінде іргелі экологиялық принциптер болуы керек. Бұл өз кезегінде барлық өндірістік күштердің дамуына және Жер бетінде тіршілік ететін бүкіл адамзат қоғамға жетерлік жоғары сапалы өнімдер алуды қамтамасыз етеді. Қазақстан халқының қауіпсіздігі үшін негізгі экологиялық проблемалар су ресустарын пайдалануға, радиация әсеріне және қалдықтарға байланысты. Экология (табиғат қорғау) заңды орындамағаны үшін кінәлілер экологиялык құқық бұзудың түріне байланысты жауапкершілікке тартылады. Экологиялық құқық бұзушылық-бұл табиғат қорғау заңының тигізетін құқыққа қарсы іс. Тұлғаның экологиялық зандарға кайшы келетін әрекеттері экологиялық құқық бұзудың белгілері болып табылады. Қоршаған ортаға тигізетін зардап деп,қоршаған ортаның сапасыны жағымсыз өзгерту алып келген әсерлердің жиынтығын айтады.

Зардаптың екі түрлі формасын ажыратады:

-залал (табиғи ортаның ресустардың,саңдық немесе сапалық кемуі,яғни экологиялық залал);

-шығын (табиғат пайдаланушы үшін экономикалық тиімсіз салдардар).



Экологиялық құқық бұзғандар әкімшілік, азаматтық-құқықтық, диспилинарлық, материалдық (мүліктік), жазаларға тартылады.Экология сапласы бойынша мамандар 1997жылы 15 маусымда қабылданған «Қоршаған табиғи оратаны қорғау» Заңның басшылыққа алады.Бұл заң бойынша мемлекеттік меншікке келтірген зиянды үшін әртүрлі мөлшердегі айыппұлдар төленеді. Қазақстандағы экологиялық жағдайға әсер ететін мәселердің бірі-радиоактивті жағдай болып отыр.Қазіргі таңда халық санының күрт өсуі мәселелері жеке мемлекеттерге ғана емес, жалпы халықаралық қатынастарға да әсері өсіп жатыр. Әлемде проблемалардың түрі коп – ядролық соғысты болдырмау,дамушы елдердің артта қалуын жою,азық-түлік және энергетикалық проблемалар,қатерлі ауруларды жою,қоршаган ортарның ластануы және басқа да көптеген мәселелердің ішінде демографиялық проблемалардың орны ерекше. Өйткені бұл мәселе басқа да ғаламдық проблемалардың пайда болуына тікелей әсер етеді.БҰҰ-ның бағалауы бойынша 2015 жылы жер бетіндегі халықтың саны 8 миллиардқа жетеді. Өз кезегінде бұл ғаламдық экологиялық проблемаларға алып келуі мүмкін. Мысалы соңғы 50 жылда «планетаның өкпесі» жаңбырлы ормандардың жартысынан көбі құрыған. Нәтижесінде өсімдіктер мен жануарлардың жүздеген түрлері жойылып кетті. Сондықтан ғаламдық экологиялық проблемалар туралы айткан кезде демографиялық мәселелер туралы сөз қозғамау мүмкін емес.Әлемдегі халық санының тұрақтылығы-тұрақты экологиялық-экономикалық дамуға көшудің негізгі шарттарының бірі. Дүние жүзі бойынша халық санынң өсуі табиғи және әлеуметтік-экономикалық жағдайларға байланысты. Табиғи орта сапасының нашарлауы салдарынан жергілікті халықтың денсаулығына қауіпті төтенше экологиялық, әлеуметтік-экологиялық және санитарлық-эпидемиологиялық жағдайда қалыптасады. Арал ондағы тұргындардың экономикалық-әлеуметтік жағдайына тікелей әсер етуде. Экологиялық дағдарысты жергілікті аймақтың және ғаламдық деп бөлуге болады.Бір немесе жақын орналасқан бірнеше көздер әсерінен ластану денгейінің жоғарылауын (химиялық,жылу,шу электромагнитті және т.б)жергілікті экологиялық дағдарысқа жатқызуға болады. Біздің цивилизацияның шаруашылық кызметі-адамзат үшін аса қауіпті табиғи ортаның планеталық масштабта проблемалар-әлемді тұтас қамтитын табиғи немесе антропогендік құбылыстар.

Бұл бағытта еліміз келешекте экологиялық қауіпсіздік мүддесіне үміт артып, «Қазақстан-2030» даму стратегиясының басымдықтарын ескере отырып, Қазақстан Республикасы дамуының 2010 жылға дейінгі стратегиялық жоспарына сәйкес және ХХІ – ғасырдағы күн тәртібінің негізгі ережелері мен Қоршаған орта және даму жөніндегі 1992 жылғы Рио-де-Жанейро декларациясының қағидаларын, сондай-ақ Иоханнесбургте өткен (2002 жыл) тұрақты даму жөніндегі дүниежүзілік саммиттің шешімдерін ескере отырып, Қазақстан Республикасының 2004-2015 жылдарға арналған Экологиялық қауіпсіздігі Тұжырымдамасын бекітуі.

Достарыңызбен бөлісу:
1   2   3   4   5   6   7   8
Loading...


©melimde.com 2020
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет
рсетілетін ызмет
Жалпы ережелер
ызмет стандарты
дістемелік кешені
бекіту туралы
туралы хабарландыру
біліктілік талаптары
кіміні аппараты
Конкурс туралы
жалпы біліктілік
ойылатын жалпы
мемлекеттік кімшілік
жалпы конкурс
Барлы конкурс
білім беретін
ызмет регламенті
республикасы білім
ткізу туралы
конкурс атысушыларына
біліктілік талаптар
атысушыларына арнал
бойынша жиынты
Республикасы кіметіні
идаларын бекіту
облысы кімдігіні
рсетілетін ызметтер
мемлекеттік ызмет
стандарттарын бекіту
Конкурс ткізу
мемлекеттік мекемесі
дебиеті маманды
дістемелік материалдар
дістемелік сыныстар
Мектепке дейінгі
ауданы кіміні
конкурс туралы
жалпы білім
рметті студент
облысы бойынша
мыссыз азаматтар
Мемлекеттік кірістер
мектепке дейінгі
білім беруді
дарламасыны титулды
Конкурс жариялайды
мелетке толма
разрядты спортшы
ызметтер стандарттарын
дістемелік кешен
директоры бдиев
аласы кіміні

Loading...