«Қоршаған орта мен еңбекті қорғау»


Қазақстан Республикасының Еңбек кодексінде белгіленген еңбек

Loading...


бет2/8
Дата26.03.2020
өлшемі485.86 Kb.
1   2   3   4   5   6   7   8

Қазақстан Республикасының Еңбек кодексінде белгіленген еңбек

қорғаудың талаптары.
Жұмыс уақыты. Жұмыс уақытының бірқалыпты ұзақтығы аптасына 40 сағаттан аспауы тиіс. Жеке еңбек шарттарында тараптардың келісімі бойынша жұмыс уақытының ұзақтығы азырақ көзделуі мүмкін.

Қысқартылған жұмыс уақытының ұзақтығы мынадай мөлшерде белгіленеді:



  1. 16 жастан 18 жасқа дейінгі жұмысшылар мен қызметшілер үшін аптасына 36 сағат, 14 жастан 16 жасқа дейінгі жасөспірімдер үшін аптасына 24 сағат;

  2. Ауыр дене жұмыстарында және еңбек жағдайы зиянды жұмыстарда істейтін жұмысшылар мен қызметшілер үшін аптасына 36 сағаттан аспайды.

Түнгі уақытта жұмыс істеген кезде жұмыстың белгіленген ұзақтығы бір сағатқа қысқартылады. Түнгі уақытта жұмыс істеуге мыналарға жол берілмейді:

  • жүкті әйелдерге, егер олардың келісімі болмаса;

  • 18 жасқа толмағандарға және түнгі уақытта жұмыс істеуге тыйым салатын медициналық қорытындысы болған жағдайда өзге де адамдарға.

Мүгедектер түнгі жұмысқа тек олардың өздерінің келісімі бойынша, егер оларға ондай жұмыс істеуге дәрігіерлік қорытынды бойынша тыйым салынбаған жағдайда тартылады.

Кешкі сағат 10-нан таңертеңгі сағат 6-ға дейінгі уақыт түнгі уақыт болып есептелінеді. Жүкті әйелдердің сегіз жасқа дейінгі баласы бар немесе семьясының ауру мүшесін күтіп-бағып жүрген әйелдердің өтініші бойынша медициналық қорытындыға сәйкес әкімшілік оған толық емес жұмыс белгілеуге міндетті. Мұндай реттерде еңбекақы жұмыс істеген уақытына қарай пропорциялы түрде немесе жұмыстың өніміне қарай төленеді.

Уақытынан артық жұмыс істеуге: жүкті әйелдерге, он сегізге жасы жетпеген жұмысшыларға, оқу күндері өндірістен қол үзбей білім беретін оқу орындарында оқып жүргендерге, заңға сәйкес басқа да санаттағы қызметкерлерге жол берілмейді.

Уақытынан артық жұмысқа мынадай ерекше реттерде ғана жол беріледі:



  1. Отан қорғау үшін қажетті жұмыстарды жасаған кезде, сондай-ақ қоғамдық немесе табиғи апатты, өндірістік апатты болдырмау және олардың зардаптарын дереу жою мақсатындағы жұмыстарды жүргізгін кезде;

  2. Сумен жабдықтау, газбен жабдықтау, жарық беру, канализация, транспорт, байланыс жөнінде қоғамдық қажетті жұмыстар жүргізген кезде олардың дұрыс қызмет істеуін бұзатын кездейсоқ немесе күтпеген жағдайларды жою үшін.

  3. Басталған жұмыс, бірақ өндірістегі кездейсоқ кідіріс салдарынан бітпей қалған жұмысты бітіру қажет болғанда, егер оның өзінде басталған жұмысты тоқтату мемлекеттік немесе қоғамдық мүліктің бүлінуіне, яки жойылуына әкеп соқтыратын болса;

  4. Механизмдер мен ғимараттарды жөндеу және қалпына келтіру жөніндегі уақытша жұмыстарды жүргізген реттерде, мұндайда олардың жұмысының тоқтап қалуына әкеп соқтыратын болса;

  5. Егер жұмысты үзіліспен істеуге жол берілмейтін болып, конвейер ауыстыруға келетін қызметкер келмеген кезде жұмысты жүргізе беру үшін;

9 дәріс



Өндірістік санитарияның маңызы мен міндеттері, еңбекшілердің жеке

гигиенасы.
Өндірістік санитария дегеніміз-еңбектің дұрыс гигиеналық жағдайын жасайтын, жұмыстың адам ағзасына зиянды әсерін жоятын, кәсіби сырқаттардың орын алуына жол бермейтін санитарлық-техникалық шаралардың жүйесі.

Ондай шараларға мыналарды жатқызуға болады:



  1. Жұмыс орнында қажетті микроклиматтың қамтамасыз етілуі;

  2. Шаңның, будың және газдың ағзаға зиянды әсерін жою;

  3. Жұмыс орнында шу мен дірілдің мөлшерін азайту немесе жою;

  4. Жұмыс орнының тиісті жарықтылығын қамтамасыз ету;

  5. Радоиактивтік заттардан сауықтыру жұмыстарын жүргізу;

  6. Температурасы нормадан жоғары немесе төмен жұмыс орындарында еңбектің аранйы жағдайын жасау;

  7. Санитарлық-тұрмыстық бөлмелердің болуы және оның қажетті заттармен жабдықталуы;

  8. Еңбекшілерді арнайы киімдермен және жеке қорғану құралдарымен қамтамасыз ету;

  9. Өндіріске жаңа техниканы, технологияны енгізу және автоматтандыру, еңбекті кешенді жарақтандыруға көшу;

Қорыта айтқанда, өндірістік санитария еңбек гигиенасының талаптарына сүйене отырып, еңбекте еңбекшіге дұрыс және зиянсыз жағдайларды қамтамасыз етуге бағытталған санитарлық-гигиеналық, емдеу-профилактикалық және ұйымдастыру-техникалық шараларынн жасайды. Сондай-ақ, әрбір адам өндірісте өзінің гигиенасын да сақтай білуі тиіс. Жұмысуақытының, тамақтанудың демалудың, тазалық сақтаудың, өзін-өзі күте білудің, т.с.с жеке гигиеналық шаралардың дұрыс орындалуы, өндірісте зақымдану мен сырқаттануды болдырмаудың өте қажетті шаралары. Өйткені, жеке гигиенаның бұзылуы тек қана сол адамның денсаулығына емес, басқа бірге жұмыс істейтін адамдардың денсаулығына зиян келтіруі, тіпті жұқпалы аурулардың тарауына себеп болуы мүмкін. Сондықтан, өндірістік гигиенамен қатар әр адамның өзінің жеке гигиенасын сақтауының маңызы зор.

Жалпы алғанда, өндірістік зиянды факторларды үш тоқа бөлуге болады:

-өндірістің жалпы жағдайынан туындайтын факторлар.

-технологиялық үдеріске байланысты факторлар.

-еңбек үдерісіне байланысты факторлар.

Осы факторлардың әрқайсысы адам ағзасына әр түрлі әсер еті, олардың жұмыс қабілетін төмендетуге немесе науқасқа шалдығуына әкеліп соқтырады.

Дәрігерлік алдын алу және санитарлық-гигиеналық шараларға оларды байқаудан өткізіп тұру, әр түрлі ауруларға қарсы егу мен өндірістік гимнастиканы жүргізу, еңбекшілердің тамақтануы мен демалуы, жеке гигиенасын қатаң сақтау жұмыстары жатады.

Техникалық шараларға техниканы және технологиялық үдерістерді жетілдіру, оларды зиянды өндірістік факторларды тудырмайтын әдістермен алмастыру, өндірістік үдерістерді механикаландыру, автоматтандыру және қашықтан басқаруды ұйымдастыру, қорғану құралдарын пайдалану, жұмыс орнында желдеткіш, жылу беретін қондырғыларды орнату, жеткілікті жарықпен басқа да қажетті жабдықтармен қамтамасыз ету жатады.


10 дәріс

Кәсіпорынның еңбек қорғау қызметі туралы үлгі ереже.

  1. Жалпы ережелер.




    1. Еңбек қорғау қызметі кәсіпорынның дербес құрылымдық бөлімшесі болып табылады және олардың ұйымдық –құқықтық түрлері мен меншік түрлеріне қарамастан кәсіпорында құрылады.




    1. Еңбек қорғау қызметі өз жұмысында Қазақстан Республикасының Еңбек кодексін, еңбек қауіпсіздігі және өндірістік ортаның гигиенасы жөніндегі заңдық және нормативтік актілерді, Қазақстан Республикасы Үкіметінің қаулылары мен Қазақстан Республикасы Президентінің Жарлықтарын, Қазақстан Республикасы Еңбек және әлеуметтік қорғау департаментінің басқарушы, директивалық, тәсілдемелік, нормативтік-техникалық құжаттарын , мемлекеттік қадағалау органдарының шешімдерін, кәсіпорынның бұйрықтары мен өкімдерін, сондай-ақ , осы Ережені басшылыққа алады.




    1. Еңбек қорғау қызметі өзінің мәртебесі жағынан негізгі өндірістік қызметтермен теңестіріледі, ал бұл қызметтің еңбек қорғау жөніндегі шешімдерін барлық дәрежедегі басшылар мен қызметкерлер міндетті түрде орындауы тиіс.




    1. Еңбек қорғау қызметінің құрылымы мен адам құрамы осы Ережеде белгіленген міндеттер мен әрекеттерге сәйкес белгіленеді.




    1. Еңбек қорғау қызметі басшысы болып жоғары білімді, практикалық жұмыс тәжірбиесі бар және Еңбек қорғау департаменті бекіткен бағдарлама бойынша мамандығын арттырудан өткен маман тағайындалуы тиіс. Ол Еңбек қорғаудың аймақтық басқармасында белгіленген тәртіппен аттестатциядан өтеді.




    1. Министрліктер, ведомстволар, бірлестіктер, концерндер, холдингтер, кәсіпорындар осы үлгі Ереженің негізінде, өздерінің өндірістік ерекшеліктері мен айырмашылықтарын ескере отырып, еңбек қорғаудың аймақтық басқармасымен келісілген өз ережелерін жасай алады.




    1. Еңбек қорғау қызметі кәсіпорынның өндірістік қызметі тоқтатылған кезде ғана жойылады.

11 дәріс

Еңбек қорғау қызметінің міндеттері атқаратын әрекеттері.

Еңбек қорғау қызметінің негізгі міндеттері мыналар болып табылады:


1.Өндірісте еңбектің қауіпсіз және денсаулыққа зиянсыз болуын қамтамасыз ету жөніндегі әлеуметтік- экономикалық, ұйымдық –техникалық, санитарлық-гигиеналық және емдеу-профилактикалық шаралар кешенін жасау және жүзеге асыру.

2. Жұмыс істеушілердің Қазақстан Республикасының Еңбек кодексін, еңбек қорғау жөніндегі белгіленген ережелер мен нормалардың, техника қауіпсіздігі жөніндегі нұсқаулардың, сондай-ақ, мемлекеттік қадағалау органдары мен еңбек қорғау орындары нұсқауларының орындалуына бақылау жасау.

Еңбек қорғау қызметінің атқаратын әрекеттері.

Кәсіпорынның Еңбек қорғау қызметі белгіленген міндеттерге сай мынадай әрекеттерді жүзеге асырады:



  1. Кәсіпорындағы еңбек қорғау басқармасы жүйесінің жасалуын, өндіріске енгізілуін және тиімді пайдаланылуын қамтамасыз етеді.

  2. Еңбектің қауіпсіздігі мәселелеріне қатысты кәсіпорынның функционалдық және өндірістік бөлімшелерінің жұмысын үйлестіреді және кәсіподақ ұйымдарының еңбек қорғау жөніндегі өкілдерімен, сондай-ақ еңбек қорғаудың аймақтық басқармасының қызметкерлерімен бірлесе әрекет етеді.

  3. Кәсіпорынның еңбек қауіпсіздігі тұрақты жұмыс істейтін коммиссиясының қызметін ұйымдастырады.

  4. Тиісті бөлімдерімен және қызмет түрлерімен бірлесе отырып, еңбек қорғаудың жағдайына бақылау жасауды жүзеге асырады және әр қызметкерді жұмыс орнындағы еңбек жағдайымен және еңбек қорғаудың ахуалы жөніндегі нақты және толық ақпаратпен қамтамасыз етеді. Қызметкерлердің тиісті дербес қорғаныс құралдары, оларға жасалатын жеңілдіктер мен төлемдер туралы толық хабардар етеді.

  5. Жұмыс орындарын еңбек қорғаудың жағдайлары бойынша аттестатциядан өткізуді ұйымдастырып, оған тікелей басшылық жасайды.

  6. Өндірістік үдерістер мен жұмыстарды жүргізудің қауіпсіздігін, өндірістік жабдықтарды, ғимараттар мен құрылыстарды, тұрмыстық қызмет орындарын пайдаланудың техникалық ахуалын және дұрыстығын бақылайды.

  7. Жұмыс істеушілердің сүтпен, сабынмен , майлы күйені жуып кетіретін және зиянсыздандыратын құралдармен, сапалы мемлекеттік стандарттарға сай келетін, өндірістің техникалық жағдайлары мен ахуалына сәйкес аяқ киімдермен және басқа дербес қорғаныс құралдарымен қамтамасыз етілуін бақылайды, оларды қабылдаудың, сақтаудың, тазалаудың, жуудың жіне жөндеудің барысын тексереді.

  8. Жұмыс істеушілердің жұмыстың қауіпсіз тәсілдерін дер кезінде және терең оқып үйренуін, жұмысшылардың бұл саладағы білімін арттыру мақсатымен нұсқау берілуін және оны қалай меңгергенін тексеруді, нұсқау беру жөніндегі тіркеу журналын дұрыс жүргізуді бақылайды.

  9. Кәсіпорынның белгілі бөлімдері үшін алдын ала белгіленген стандарттарға, ережелерге және басқа да номативтік құжаттарға сай еңбек қорғау мәселелері жөніндегі техникалық құжаттардың болуын және оның дұрыс жүргізілуін бақылайды.

  10. Жұмысшылар мен инженер-техник қызметкерлердің алғаш кірер кездегі нұсқау алуының бағдарламасын жасайды, кәсіпорынға келген қызметкерлерді сол бағдарламамен жете таныстырады.

12 дәріс



Қайғылы оқиғалар мен кәсіби науқастануларды зерттеу және есепке алу.

1.Қайғылы оқиғаларды зерттеу.

Қайғылы оқиғалардың қайталанбауы мақсатында мекеме кәсіподақ ұйымымен бірлесе отырып оның себептерін зерттейді және оны келешекте болдырмаудың шараларын жасайды. Егер оқиғаның салдарынан жұмысшының жұмысқа жарамсыздығы бір күннен артық болса, Н-1 –нысанды акт джасалады және ол 24 сағаттың ішінде зерттеліп бітуге тиіс.

Акт төрт дана етіп жасалады, ол цехтың бастығына, еңбек қорғаудың инженеріне, кәсіподақ ұйымына және еңбектің техникалық инспекторларына таратылады. Акт мекеменің архивінде 45 жылға дейін сақталуы тиіс.

Жарақат алған адамның талабы бойынша оған актының куәландырылған көшірмесі беріледі. Емдеу парағы жабылғаннан кейін актіге қайғылы травматологиялық және материалдық қорытындысы жазылады.

Травмотологиялық қорытынды –диагноз, емдеу парағы бойынша жұмысқа жарамсыз күні, мүгедектігі, басқа жұмысқа ауыстырылуы , әйтпесе қаза болуы.

Материалдық қорытынды-емдеу парағы бойынша жарақаттанушының алған ақшасы, машинаның, яки материалдың бүлінген құны.

Бұл қорытындылар мекеме бастығының және бас бухгалтердің қолдарымен куәландырылады.

Автомобиль жүргізушілері мен жолаушылардың қайғылы оқиғаларын ГАИ инспекторлары мекеменің әкімшілігімен бірге зерттеп, К-1 немесе БТ нысандағы акт жасайды.

Ауыр оқиғаларды, адам қаза болғанда немсе бірнеше адам жарақат алғанда кәсіподақтардың техникалық инспекторлары зерттеу жүргізеді. Егер қайғылы оқиға басқа да мемлекеттік бақылау органдарының аумақтарында болған болса, оларды зерттеуге тиісті органдар қатысуы тиіс.Мұндай оқығалар міндетті түрде аудандық прокуратураға хабарлануы тиіс.

Қайғылы оқиғалардың дер кезінде зерттеліп, актіде көрсетілген шаралардың іске асырылуына мекеме әкімшілігі тікелей жауапты.

Егер қайғылы оқиға жұмысқа барар жолда, яки қайтқанда және жұмыста болса, кәсіподақ ұйымы мекеменің әкімшілігімен бірге үш күн ішіндее зерттеп бітіруі тиіс. Ол үшін олар емдеу мекемелерінің, полицейлердің анықтамаларын, куәлардың және жәбірленушінің өзінің көрсетулерін пайдаланады. Бұл кезде БТ нысандағы акт жасалып дәрігіерлік парағымен бірге сақталады. Барлық қаңғылы оқиғалар мекемеде есепке алынып отырады және 9-Т нысаны бойынша есеп жасалады. Есеп жарты жылға, яки жыл аяғында жасалады.

Егер қайғылы оқиға өндірісте болған немесе жұмысқа байланысты деп табылса, онда оағн жәрдем ақша 100% төленеді, зейнетақы көтеріңкі мөлшерде белгіленеді. Ал қайғылы оқиға өндірісте деп табылмаса, онда ақша жалпы ережеге сай төленеді.


  1. Кәсіби науқастануды зерттеу.

Өндірісте әрбір кәсіби науқастану мен улану зерттеледі. Жергілікті дәрігер 24 сағаттың ішінде адамның уланғандығы , яки науқастанғандығы жайлы санитарлық- эпидемиологиялық станция дәрігері мекеменің әкімшілігімен және кәсіподақ ұйымымен бірге отырып зерттеу жасайды және № 164 нысандағы акт толтырады.

13 дәріс



Еңбекті қорғаудың өндірістік орындар мен аумақтарға қоятын талаптары.
Өндірісте еңбекшілерге қолайлы еңбек жағдайын жасауды әр түрлі санитарлық нормаларды сақтаудың мәні зор. Ең алдымен құрылыстарды жобалау мен тұрғызу сатысында оларға белгіленген санитарлық нормалардың сақталуы ескерілуі тиіс.

Санитарлық нормаларға сәйкес ауыл шаруашылығы өндірісіндегі құрылыстар тегіс жерге және су ағып кететіндей азғана еңкіш орналастырылады. Жер астының суы үй астындағы бөлмеден төмен болуы тиіс және ауыз су, жол, электр жарығы келтірілуіне ыңғайлы жерге салынуы тиіс. Сондай-ақ, өндірістік құрылыстың санитарлық сақтану аймағы оның қандай өнім шығаратынына және жұмыс түріне байланысты анықталады.

Кәсіпорынның ішіндегі үйлердің арасы да оларды желдетіп, табиғи жарықтандыру мақсатында белгілі бір қашықтықта орналастырылады. Ауланың 15-20 пайызы көгалдандырылуы тиіс.

Өндірістік құрылыстардың ауданы онда жұмыс жасайтын адамдардың санына байланысты болады. Мысалы бір адамға 4,5 м2 жер болуы тиіс. Одан басқа өндірісте шешінетін бөлме, жуынатын бөлме, т.с.с болуы тиіс.

Жұмысшылардыңденсаулығы олардың жұмыс орнының дұрыс ұйымдастырылуына байланысты. Сондықтан, жұмыс орындары жұмысшыға ыңғайлы, жүк көтергіш крандармен жабдықталған болуы тиіс. Жұмыс орны желдеткішпен, жарықпен қамтамасыз етілуі тиіс. Бөлменің іші мен онда орналасқан жабдықтардың түсі ашық, әдемі бояулармен әрленгені дұрыс.

Өндірістік құрылыстар желдеткіштермен қамтамасыз етілуі тиіс. Ол табиғи немесе жасанды болады. Табиғи желдеткіш ретінде форточкалар, есік, терезелер пайдалынады. Олардың жалпы ауданы еденнің ауданының 2 пайызынан кем болмауы тиіс.

Еңбекшілердің санитарлық –тұрмыстық қажеттерін қанағаттандыру мақсатында кәсіпорындар қосымша бөлмелермен және құрылғылармен жабдықталады. Олар бес топқа бөлінеді: қоғамдық тамақтандыру бөлмелері, дәрігерлік бөлмелер, санитарлық-тұрмыстық бөлмелер мен құрылғылар және қоғамдық ұйымдар орналасатын бөлмелер. Бұл бөлмелер бір ғимараттың ішіне, шу мен дірілдің және басқа зиянды факторлардың әсері төмен орындарға орналастырылады. Тұрмыстық бөлмелер өндірістік бөлмелердің жылу жүйесіне қосылады.

Қосымша құрылыстардың орналасатын орнына , өлшеміне және жабдықтарына қойылатын талаптар 11-92-76 құрылыс нормалары мен ережелерінде көрсетілген.

Санитарлық –тұрмыстық бөлмелер мен құрылғыларға жұмысшылардың сырт киімін сақтайтын орын, қол жуғыштар , әжетхана . душ бөлмесі, әйелдердің жеке гигиеналық бөлмелері , сауықтыру пункті, тамақтандыру пункті, шылым шегетін орын, арнайы киімдерді тазарту, жуу және кептіру бөлмелері , жылынатын бөлме, т.с.с. бөлмелер жатады. Санитарлық-тұрмыстық бөлмелер мен құрылғыларды таңдау өндірістік үдерістің санитарлық талаптарына сәйкес жүргізіледі. Санитарлық талаптардың негізінде құрылыстың қабат саны мен әрбір қабаттың биіктігі , еденнің жерден жоғары орналасуы деңгейі, шкафтар мен гардеробтардың құрылымдары , санитарлық –тұрмыстық бөлмелердің өңделуі, душ бөлмесінің орналастырылуы, т.с.с. жатады.

Тынығу бөлмесінің ауданы 18м2 –ден кем болмау тиіс немесе әрбір адамға 0,2м.

14 дәріс

Жұмыс орнының микроклиматы және оның көрсеткіштерін тұрақтандыру.

Адамның денсаулығы мен жұмысқа қабілетіне метеорогиялық жағдайдың (өндірістік ортаның микроклиматы) яғни ауаның температурасының, ылғалдылығы мен қозғалу жылдамдылығының үлкен әсері бар. Сыртқы ауаның өзгеруіне қарамастан адам денесінің температурасы 36,7-37 0 аралығында тұрақты сақталады. Ауаның ылғалдылығы 70-75% -ға жетіп, температурасы жоғарылай бастаған кезде адамның денесі қыза бастайды. Өйткені бұл жағдайда дененің жылу алмасуы қиындайды.

Керісінше, адамның температурасы төмендеген кезде денеден бөлінетін жылудың мөлшері көбейіп, адамның денесі тоңази бастайды.

Сондықтан да, жыл мезгіліне, жұмыстың ауырлығына, жұмыс орнында бөлініп шығатын қосымша жылудың мөлшеріне қарай температураның, ылғалдылықтың және ауаның қозғалу жылдамдығының стандартты нормалары белгіленген.

Адам ағзасына ауаның қысымы да әсер етеді. Атмосфералық қысымның мөлшері сынап бағанасымен 760 мм-ге тең болғанда ағзаның ішкі және сыртқы қысымдары теңеседі. Ал қысым өзгергенде адамда әлсіздік пайда болып басын айналдырады, жүрегін алып мұрнынан қан ағуы мүмкін.

Жұмыс орнының микроклиматын анықтау үшін арнайы аспаптар қолданылады.

Мысалы, ауаның температурасы сынапты термометрмен анықталады, ылғалдылығы психрометрмен, ауаның қозғалу жылдамдығы анемометрмен немесе кататерметрмен, ал атмосфералық қысымы сынапты барометрмен немесе анеройдпен өлшенеді.

Август психрометрі екі термометрден тұрады. Біреуінің шаригі жұқа шүберекпен қапталған және ол үнемі сумен ылғалданып тұрады. Екі термометрдің көрсеткішіне сай арнайы формуламен ауаның ылғалдылығы анықталады немесе арнайы кесте арқылы анықтауға болады.

Ассман психрометрі де екі термометрден тұрады, біреуінің шаригі ылғалданып тұрады. Оған қоса аспаптың басына желдеткіш орнатылады, ол электромотормен немесе сағат механизмімен қозғалысқа келтіріледі. Желдеткіш айналғанда шариктер арқылы жылдамдығы 4 м/с ауа айналады. Бір термометрдің шаригі матамен оралып, өлшеу алдында дистилденген сумен ылғалданады, сосын желдеткішті іске қосады.3-5 минуттан кейін құрғақ және ылғал термометрден есеп алады. Олардың айырмашылықтарына қарай кестеден ауаның ылғалдылығын анықтайды.
15 дәріс

Өндірістік жарықтандыру және оны тұрақтандыру.

Жарық және адам ағзасы айналадағы ортамен тығыз байланыстырады. Адам миынасыртқы дүние туралы хабарлардың 90% онын көздері арқылы келеді.

Жарық көз арқылы орталық нерв жүйесіне әсер етіп, одан барлық ағзаға ықпалын тигізеді. Жұмыс орындарында қолайлы жасалған жарық еңбек ету жағдайын жақсартады, адамның тыныс алысын ұлғайтады, ағзада заттардың алмасу процессін жақсартады, көз талуын азайтады, айналадағы заттардың және істелетін бұйымдардың көрінісі жақсарады, еңбек өнімділігі мен сапасын арттырады. Жарық барлық ағзанын әрекетін күшейтеді, ал қараңғылық оны төмендетеді. Адамның көніл-күйі және белсеңділігі көтерінкі болу жұмыс орындарының жарықтылығына байланысты болады.Жұмыс орындарында жарық аз болған жағдайда көздін көргіштігі (жітілігі) кемиді, соқырлық пайда боланы, көз талып бас аурады, адамның жұмыс істеу қабылеті төмендейді, айналадағы заттардың көрнісі нашарлайды. Екінші жағынан өте үлкен жарықтын да пайдасы болмайды. Бұл жағдайда көз шығылысып аурады, көзді сығырайтып жұмуға мәжбүр етеді, ақырында сәтсіз оқиғаға әкеліп соғуы мүмкін. Сонымен, жұмыс орындарында жағамсыз жарық өндіріс травматизмінің басты себептерінің бірі болып есептеледі. Сонымен қатар сәтсіз оқиғалар және апаттар жарықтың жоқтығынан немесе жарық беретін аспаптар мен қондығылардың ақаулығынан пайда болады. Сол себепті өндірісте жұмыс орындарына қолайлы жарықтылықты үйымдастыру мәселесіне ерекше көніл бөлу керек.

Дұрыс жобаланып, қолайлы орнатылған өндіріс жарығынын мақсаты мынада: жұмыста қөру жағдайын жақсарту, көз талуын болдырмау, еңбектің өнімділігі мен сапасын арттыру, адамдарға жағымды психологиялық әсерін тигізу, еңбек қауіпсіздігін жоғарлатып, өндіріс травматизімді төмендету.Сонымен, өндірісте үтымды (қолайлы) орнатылған жарық травматизмен күресу маңызды фактор болып есептеліп, оған зор техникалы-экономикалық және гигиеналық талаптар қойылады.Адам көздері қабылдайтын электромагниттік сәулелерді керінетін сәулелер деп атайды. Көрінетін сәулелер толқындарының үзындығына байланысты 380 нм мен 780 нм арасында болады, 1нм (нанометр) 10-9 м тең болады. Көрінетін сәулелер зонасы бір жағынан ультракүлгін (380нм ден 10нм дейін) және гамма (10 нм кіші) сәулелерімен шектеседі, екінші жағынан инфрақызыл сәулесі (780 нм ден 340000 нм деін) және радио толқындарымен (340000 нм артық) шектеледі.1. Көрінетін сәуленің энергиясы оның адам көзінде туғызатын жарық сезім бойынша бағаланады, ол жарық сәулесі деп аталады. Мұндай жарық сәулесінің қуатың жарық ағыны (F) деп атайды. Жарық ағының өлшем бірлігі люмен (лм) болады.

2. Барлық жарық кездері кеністікке жарық сәулелерін бір келкі таратпайды. Сол себептен әр бағытта жарық ағанының қарқындылығын (үдемесін) сипаттау үшін оның кеңістік тығыздығы деген көрсеткіш қолданады. Ол көрсеткіш жарық күші (J) деп атанады, оның өлшем бірлігі кандела (кд) болады.Табиғи жарық күн сәулесінін энергиясынан пайда болады. Өндірісте жұмыс орындарында қолайлы жағдайлар жасау үшін табиғи жарықтың өте манызы зор. Ол жұмыс бөлмелерінде жақсы және біркелкі жарықтылық болуын қамтамасыз өтеду. Табиғи жарық адамға үйреншікті, биологиялық және гигиеналық құны жоғары, үлкен психологиялық әсері тигізеді. Сол себептен тибиғи жарықты өндіріс бөлмлерінде жұмыс орындарын жарықтандыруға кеңінен қолданған жөн.Бөлмелерді табиғи жарықпен жарықтандырудың үш түрі бар:1. Бүйір жарығы – қабырғалардығы терезелер немесе қабырғанын шыны бөліктері арқылы.2. Жоғарғы жарық – төбедегі терезелер (фонарлар) немесе тебенің шыны бөліктері арқылы.3. Аралас жарық – бүйір және жоғарғы жарықтың бірге пайдалану.Жарықтың қандай түрін қолдануы бөлменің көлеміне, оның пайдаларына арналғанына, қай жерде орналасқанына, жарыққа қоятын талаптарға тағы басқа факторларға сәйкес анықталады.

Табиғи жарықтың өзгешелігі сонда, оның бөлмелерде туғызатын жарықтылығы өте кең мөлшерде өзгереді. Бұл өзгерістер сөтке, жыл мерзімдері және метеорологиялық факторлармен байланысты болады. Сондықтан бөлмелерде табиғи жарықты абсолюттік мөлшермен нормалауға болмайды.Табиғи жарықты нормалау үшін салыстырмалы көрсеткіш қолданылады, ол табиғи жарықтылық коэффициенті (ТЖК) деп аталады. ТЖК сол мезгілдегі сыртқы жарықтылыққа қатынасын айтады.Бөлме ішінде табиғи жарықтылық әдетте сыртқы жарықтылықтан аз болады, ал ТЖК оның неше аз екендігін көрсетеді.

Көру ісінін сипаты мен дәлдегі, жарықтың түрі және үйлердін орналасу территориясына баланысты ТЖК нормаланған мөлшерін формулармен анықтайды.

Өндіріс бөлмелерінің табиғи жарықтылығын көру ісінің сипаты бойнша есептеу үшін арнайы методикаларды қолданады.Жасанды жарық бөлемлерде табиғи жарық аз болғанда немесе оның жоқ кезінде қолданылады. Ол орындалған конструкциясына қарай үш түрге бөлінеді:

1. Жалпы жарық – бөлменің барлық ауданын біркелкі жарықтандыруға арналған.

2. Жергілікті жарық - әр жұмыс орнын жеке дара жарықтандыруға арналған.

3. Қосынды жарық – жалпы және жергілікті жарықтын бірге қолданылған түрі болады. Жасанды жарықтың бұл түрі тиімді болғандықтан өндірісте кенінен пайдаланады.

Неге арналғанына байланысты жасанды жарықтың 5 түрі болады:

1. Жұмыс жарығы - өндіріс бөлмелерінде күнделікті жұмыстарды ойдағыдай жүргізу үшін қажетті жарықтылықты қамтамасыз етуге арналған.

2. Авариялық (апат) жарық – жұмыс жарығы кенеттен сеніп қалған жағдайда жұмысты әрі қарай жүргізе беру үшін қолданылады. Сондықтан бұл жарықтың өзінің бөлек электр тоғынын қөзі болуы керек.

3. Эвакуациялық жарық – жұмыс жарығы өшіп қалғанда бөлмелерден адамдарды аман-есен, қауіпсіз шығаруға арналған.

4. Кезекші жарық – бөлмелерді жұмыс істелмейтін мезгілде жарықтандыруға қолданылады.

5. Күзетші жарық – түнде жарық территориясыны (аланды) жарықтандыруға қолданылады.

Өндіріс бөлемелерінде қолданылатын жасанды жарықтың негізгі көздері болып қызу және газоразрядтық шамдар пайдаланылады. Бұл шамдардың өзіндік артықшылығы мен көмшіліктері болады. Қызу шамдардың артықшылығы: жасалуы оңай, пайдалануда ыңғайлы, электр желісіне қосылуы қиын емес т.с.с. Кемшілігі мында: пайдалы әсер коэффициенті (ПӘК) өте аз (0,05-0,1), жұмыс істеу мерзімі кіші (≤1000 сағат), жарық берілісі кем (7-20 лм/Вт), өте қатты ысиды, көзді шағылыстырады т.с.с. Кейінгі жылдары галогенді қызу шамдары шығарып жүр, олардың жұмыс уақыты 3000 сағатқа дейін болады, жарық берілісі 40 лм/Вт дейін жетеді. Қызу шамдары кемшіліктеріне қарамай әліде болса көп жағдайларда кең қолданылып жүр.

Қазірігі кезде газоразрядтық шамдар өндірісте кеңінен пайдаланады. Олардың ішінде люминесценттік шамдар көбірек қолданылады. Бұл шамдардың артықшылығы: үнемділігі, жұмыс істеу мерзімі үлкен (8000-12000 сағат), жарық берілісі 50-100 лм/Вт, жарық спекторы табиғи жарық спекторына жақын, жарықтығы аз болғандықтан көзді шағылыстрмайды, жарық түсін өзгертуге болады т.с.с. Кемшілігі мында: стробоскопиялық эффект – көрініс түйсігінің бұрмалануы, шамның жыпықтауы, электр желісіне қосылу жүйесінің күрделілігі төмен температураларда жұмыс істеуінің нашарлау және т.б.

Газоразрядтық шамдардың жаңа түрлері қоланылып жүр: натрий, галоид тағы басқа шамдар, олардың жарық берілісі 110-130 лм/Вт дейін болады.

Жасанды жарық электр шырақтарын пайдалану арқылы орындалады. Шырақ деп жарық беретін электр аспабын айтады. Ол шам және арматурадан тұрады. Арматураның қажеттілігі:

1.Жарық арналған көректі бағытта үнеммен тарату.

2.Адамның көздерін шамның шағылыстыру әсерінен қорғау.

3.Шамды кірлену және сынудан сақтау.

4.Шамды орнату және электр желісіне қосу.

Шырақтардың негізгі сипаттамалары мыналар болады: кеністікте жарық ағынынын таралу түрі, қорғаныш бұрышының шамасы, пайдалы әсер коэффициенті.

Жарық ағынын таралу өзгешелігіне қарай шырақтар мынандай болады:

1. Тура жарық беретін – олар жарық ағынының 90% арттығын тікелей жұмыс істейтін жердің бетіне түсіреді.

2. Шағылған жарық беретін – олар жарық ағынының 90% арттығын төбеге түсіріп, одан шағылған жарық ағынын жұмыс істейтін жерге түсіреді.

3. Аралас жарық беретін – олар тура және шағылған жарық ағынын жұмыс орындарына түсіреді.

16 дәріс



Достарыңызбен бөлісу:
1   2   3   4   5   6   7   8
Loading...


©melimde.com 2020
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет
рсетілетін ызмет
Жалпы ережелер
ызмет стандарты
дістемелік кешені
бекіту туралы
туралы хабарландыру
біліктілік талаптары
кіміні аппараты
Конкурс туралы
жалпы біліктілік
ойылатын жалпы
мемлекеттік кімшілік
жалпы конкурс
Барлы конкурс
білім беретін
ызмет регламенті
республикасы білім
ткізу туралы
конкурс атысушыларына
біліктілік талаптар
атысушыларына арнал
бойынша жиынты
Республикасы кіметіні
идаларын бекіту
облысы кімдігіні
рсетілетін ызметтер
мемлекеттік ызмет
стандарттарын бекіту
Конкурс ткізу
мемлекеттік мекемесі
дебиеті маманды
дістемелік материалдар
дістемелік сыныстар
Мектепке дейінгі
ауданы кіміні
конкурс туралы
жалпы білім
рметті студент
облысы бойынша
мыссыз азаматтар
Мемлекеттік кірістер
мектепке дейінгі
білім беруді
дарламасыны титулды
Конкурс жариялайды
мелетке толма
разрядты спортшы
ызметтер стандарттарын
дістемелік кешен
директоры бдиев
аласы кіміні

Loading...