Одағай сөздер дейді. Одағайға тән негізгі белгілер



бет7/9
Дата24.12.2021
өлшемі139.07 Kb.
#148094
1   2   3   4   5   6   7   8   9
Байланысты:
ҚАЗАҚ ТІЛІ ЕРЕЖЕ
ҚАЗАҚ ТІЛІ ЕРЕЖЕ
Етістік


Етістік заттын қимылын, іс-әрекетін білдіреді.

Сұрақтары: қайтті? Не істеді? Не қылды?




Мысалы, Ертең ат шабады (қайтеді?), балуан күресді (не істейді?).


Етістік түрлері



негізгі

дара

болымды

күрделі

туынды

болымсыз







ол

бұл

мынау

кім

өз

Менің

оным

бұным

мынауым

кімім

өзім

Сенің

оның

бұның

мынауың

кімің

өзің

Сіздің

оныңыз

бұныңыз

мынауыңыз

кімініз

өзініз

Оның

онысы

бұнысы

мынауы

кімі

өзі

Біздің

онымыз

бұнымыз

мынауымыз

кіміміз

өзіміз

Сендердің

оларың

бұларың

мынауларың

кімдерің

өздерің

Сіздердің

оларыңыз

бұларыңыз

мынауларыңыз

кімдеріңіз

өздеріңіз

Олардың

олары (онысы)

бұнысы

мынауы

кімдері

өздері



Есімдіктің тәуелденуі

Жіктеу, сілтеу есімдіктері септелгенде, мынадай ерекшеліктерді байқалады:

1) ілік, табыс, шығыс септіктері түбірдегі л, н дыбыстары түсіп қалады;

2) жатыс септікте түбірдегі л дыбысы н-ға айналады;

3) көмектес септікте түбір мен қосымшаның арасында -ы, -і дәнекері пайда болады;

4) барыс септік жуандалып, л, н түсіп калған түбірге жалғау -ған түрінде жалғанады.



А.с

І.с


Б.с

Т.с


Ж.с

Ш.с


К.с

мен

ме-нің


ма-ған

ме-ні


мен-де

ме-нен


мен-і-мен

Сен

се-нің


са-ған

се-ні


сен-де

се нен


сен-і-мен

ол

о-ның


о-ған

о-ны


он- да

о-дан


он-ы-мен

бұл

бұ-ның (мұ-ның)

бұ-ған

бұ-ны (мұ-ны)



бұн-да (мұн-да)

бұ-дан (мұ-дан)

бұн-ы-мен

(мұн-ы-мен)



сол

со-ның


со-ған

со-ны


сон-да

со-дан


со-ны-мен

Буын Тасымал

Сөзде қанша дауысты дыбыс болса, сонша буын болады: от, а-та, ме-ре-ке, бей-біт-ші-лік

Жазу жолына сыймаған сөз буынға бөлініп тасымалданады. Сөздің тасымалданбаған бөлігінен соң сызықша (дефис) қойылады


Мысалы, дәп-тер, кө-гершін, көгер-шін.

  • Дауысты дыбыстар буын құрайды.

  • Тасымалдауға болмайтын сөздер:

1) Бір буынды сөздер: от, өрт, қант.

2) Бір дыбысты буыны бар екі буынды сөздер.



Мысалы, о-рақ, ө-зен, а-ю, ұ-я, қи-я.

  • Й, ң, у екі дауыстының ортасында келсе, екінші буынның басында айтылады. Мысалы, қа-йық, жа-ңа, та-уық.

Мәтін


Мәтін дегеніміз -жазбаша немесе ауызша ойды жеткізу. Мәтін мағына жағынан өзара байланысты екі не оданда көп сөйлемнен құралады

Мәтін атауы тақырып деп аталады. Тақырып мәтінде не туралы айтылғанын көрсетеді.

Мәтін бірнеше бөлімнен құралады. Әрбір бөлім абзац деп аталады.
Оқиғаны ретімен баяндайтын мәтін әңгімелеу мәтіні деп аталады. Ол сөйлемдер іс-қимылды білдіреді. Сұрағы Не істеді?
Зат немесе құбылысты суреттеп, сипаттайтын мәтін сипаттау мәтіні деп аталады. Ол сөйлемдер заттың сынын білдіреді. Сұрағы: Қандай?
Оқиға, құбылыстардың себебін дәлелдейтін мәтін пайымдау мәтіні деп аталады. Сөйлемдер себебін ашып көрсетеді. Сұрағы: Неліктен?
Мәтінді қалай дұрыс көшіріп жазу керек?


  1. Сөйлемді оқы, мағынасын түсініп ал.

  2. Жазбас бұрын әр сөзді жазылуы бойынша айт.

  3. Жазу барысында сөзді іштей буынға бөл.

  4. Жазған әрбір сөзді үлгімен салыстыр.

  5. Мәтіндегі сөйлемдерді осылай жаз.


Есімдік


Зат есім, сын есім, сан есімдердің орнына қолданылатын сөздерді есімдік дейміз.

Есімдіктер мен, сен, біз, сіз, ол, бұл, сол, кім, қанша, қайда, ешкім, әркім, әрқашан, әрқайсысы.



Жіктеу есімдіктері

Мен, сен, біз, сіз, ол сөздері жіктеу есімдіктері дейміз.

Есімдік есім сөздердің:зат есім, сын есім, сан есімнің,

орнына қолданылып, соларды нұсқап, меңзеп, сілтеп көрсетеді. Есімдіктер орынбасар сөздер деп те аталады. Есімдіктер мағынасына қарай жеті топқа бөлінеді:



1) жіктеу есімдігі;

2) сілтеу есімдігі;

3) сұрау есімдігі;

1. Жіктеу есімдігі заттық ұғыммен байланысты қолданылады. Олар: мен, сен, сіз, біз, (біздер), сендер, сіздер, олар. Жіктеу есімдіктері үш жақта, жекеше және көпше түрде қолданылады.

2. Сілтеу есімдігі нұсқау, мегзеу, көрсету мағыналарын білдіретін бұл, сол, ол, осы, осынау, сонау, анау, ана, мына, әне, міне, мынау, деген сөздер.

3. Сұрау есімдігіне жауап алу мақсатымен қойылған сұрау мәнді сөздер жатады. Олар кім? не? қандай? қай? қанша? неше? нешеу? нешінші? қайда? қайдан? қалай? қашан? қайдағы? т.б.

Сан есім құрамына қарай екіге бөлінеді:

1) дара сан есім

2) күрделі сан есім

1. Дара сан есім - бір түбірден құралған негізгі және туынды сан есімдер. Мысалы: үш, оныншы, елудей, ондаған, жүз, алтау, оннан, миллионыншы, алпыстап, жүздеп, т.б.

2. Күрделі сан есім:

а) екі немесе оданда көп түбірдің тіркесуінен: жиырма бес, қырық шақты, сексен алты, тоғыз бүтін алтыдан үш, үш ширек,жүз мыңдай, т.б.

ә) сөздердің қосарлануы мен қайталануынан: екі-екіден, жеті-сегіз, бес-алты, тоғыз-тоғыздан, жиырма-отыздай, бір-бірден жасалады.

б) сөздердің дыбыстық өзгеріске ұшырап кірігуінен жасалған күрделі сан есімдер: сексен - сегіз он, тоқсан - тоғыз он.

Сан есімдер мағынасына қарай 2 түрге бөлінеді:



1. Есептік сан есім заттың нақты санын, есебін білдіреді. Сұрағы: қанша, неше? Есептік сан есім дара: төрт, жетпіс, мың, сегіз, бес, тоғыз; күрделі: алпыс үш, жетпіс тоғыз, он бес, отыз жеті, қырық тоғыз болып келеді. Есептік сан есім сан есімнің басқа түрлерін жасауға негіз болады.

2. Реттік сан есім заттың саналу ретін білдіріп, нешінші? деген сұраққа жауап береді.

Есептік сан есімге төмендегі жұрнақтар жалғану арқылы реттік сан есім жасалады:

-ыншы-қырық тоғызыншы, алпысыншы, оныншы, т.б.

-інші - отыз бесінші, үшінші, елуінші, жүзінші, т.б.

-ншы - алпыс алтыншы, алтыншы, т.б.

-нші - қырық екінші, жетінші, т.б.



Есте сақтап жазуға дайындық.


  1. Мәтінді оқы. Не туралы оқығаныңды көзіңе елестет.

  2. Мәтіннен жазылуы қиын сөздері тап. Бұл сөздердің жазылуын есте сақта.

  3. Мәтінді жаттап ал.

  4. Жаттаған мәтінді іштей қайтала. Сөздерді және тыныс белгілерін ойша «оқы».

  5. Жазу барысында сөздердің мағынасын ғана емес, олардың жазылуын да есте сақтауға тырыс.




Достарыңызбен бөлісу:
1   2   3   4   5   6   7   8   9




©melimde.com 2022
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет
Сабақтың тақырыбы
бойынша жиынтық
жиынтық бағалау
Сабақ тақырыбы
Сабақтың мақсаты
ғылым министрлігі
тоқсан бойынша
рсетілетін қызмет
бағалауға арналған
Сабақ жоспары
Жалпы ережелер
Қазақстан республикасы
қызмет стандарты
бекіту туралы
жиынтық бағалауға
жиынтық бағалаудың
республикасы білім
тоқсанға арналған
бағалау тапсырмалары
Қазақстан республикасының
арналған тапсырмалар
Реферат тақырыбы
білім беретін
арналған жиынтық
бағдарламасына сәйкес
Әдістемелік кешені
болып табылады
мерзімді жоспар
бағалаудың тапсырмалары
туралы хабарландыру
Қазақстан тарихы
сәйкес оқыту
пәнінен тоқсанға
арналған әдістемелік
республикасының білім
Қазақ әдебиеті
оқыту мақсаттары
Мектепке дейінгі
нтізбелік тақырыптық
қазақ тілінде
Жұмыс бағдарламасы
жалпы білім
оқыту әдістемесі
білім берудің
Республикасы білім
әдістемелік ұсыныстар
Инклюзивті білім
пәнінен тоқсан
туралы анықтама
тақырыптық жоспар
Қысқа мерзімді