Молекулааралық байланыстар



Дата22.10.2020
өлшемі16.42 Kb.
Молекулааралық байланыстар

Молекулалар — өз бетінше өмір сүре алатын электр нейтрал бөлшектер. Бірақ жеке молекуланың химиялық түрақтылығы жүйедегі молекулалардың арақашықтығы өте үлкен болған жағдайда ғана байқалады. Жүйедегі молекулалар бір-біріне бір немесе бірнеше нанометр жақындағанда олар бірін-бірі тартып молекулааралық әрекеттесу басталады. Көп жағдайда молекулалар бір-бірімен әрекеттескенде олардың атомдарының электрон бүлттары каптаспайды. Тек кейбір молекулалар бір-біріне өте жақын келгеңде олардағы атомдардың орбитальдары өзара каптасады. Мұның нәтижесінде түзілген химиялық байланыстардың беріктігі әр түрлі болады. Молекулааралық байланыстарга сутектік, донорлы-акцепторлы т.б. байланыстар жатады. Сутектік байланыс ковалентті байланыстан әлсіздеу болады.

Молекулалар арасындағы әрекеттесу электростатикалық жолмен немесе донорлы-акцепторлы жолмен іске асуы мүмкін.

Молекулалардың электростатикалық әрекеттесуі. Молекулалардың электростатикалық әрекеттесуі бағытталушы, индукциялы және дисперсті болып үшке бөлінеді.

Бағытталушы әрекеттесу полюсті молекулалардың арасында жүреді. Ретсіз қозғалып жүрген молекулалар бір-бірімен кездескенде олар ездерінің әр түрлі полюстері арқылы әрекеттесіп молекулааралық байланысының бағытталушы типін түзеді. Молекулалардың полюстігі неғүрлым басым болса, олардың арасындағы әрекеттесу де күшті болады.

Индукциялық әрекеттесу көбінесе полюсті және полюссіз молекулалардың арасында жүреді. Полюсті және полюссіз молекулалар кездескенде полюсті молекуланың әсер етуінен полюссіз молекула өзінің пішінін өзгертіп, онда индукцияланудың нәтижесінде оң және теріс полюстер пайда болады. Индукцияланган, яғни полюстері пайда болған молекула полюсті молекулалармен әрекеттесіп молекулааралық байланыстар түзеді. Полюсті молекуланың дипольдық моменті неғүрлым үлкен болса және полюссіз молекуланың индукциялануы неғүрлым жоғары болса, индукциялық әрекеттесу де жоғары соғурлым болады.

Молекулааралық әрекеттесудің көбірек тараған түріне дисперстік тип жатады. Дисперстік молекулааралық әрекеттесу молекулаларда лезде пайда болатын полюстерге байланысты. Молекулалар бір-біріне жақындасқанда олар қарама-қарсы жақтарымен әрекеттеседі. Сөй-тіп молекулаларда лезде болып және жойылып кетіп отыратын полюстер олардың арасында молекулааралық байланыстардың түзілуіне жағдай жасайды.

Осы қарастырылған молекулааралық әрекеттесудің түрлерін Ван-дер-Ваальс куштері деп атайды. Ван-дер-Ваальс күштері молекулалардың арасы қашықтаған сайын азаяды, ал жақындаған сайын күшейеді. Сондықтан Ван-дер-Ваальс күштерінің, яғни молекулааралық байланыстардың заттың газ күйінен сұйыққа, сұйықтан қатты күйге айналуын түсіндіруде маңызы зор.

Донорлы-акцепторлы байланыстар. Донорлы-акцеп-торлы байланыстар молекулалардың әрекеттесуі нәтижесінде түзіледі. Молекуланың біреуішң жүп электроны болады — ол донор, ал екінші молекуладағы атомның біреуінің бос орбиталы болады — ол акцептор. Осындай екі молекула жақындасқанда донор өзінің дайын жұп электронын береді, ал акцептор өзінің бос орбиталіне ол жұп электронды қабылдайды. Осындай әрекеттесудің нәтижесінде донор мен акцептордың арасында жүп элек-тронды байланыс түзіледі. Мүндай байланыстың түрін донорлы-акцепторлы байланыс дейді. Мысалы ретінде аммиак пен хлорсутектің әрекеттесуі нәтижесінде аммо-ний хлоридының түзілу реакциясын келтіруге болады:

гШ3 + НСІ = гШ4С1

Молекулалардағы байланыстарды сызықша арқылы керсетіп, ал донорлы-акцепторлы байланыс түзуге қаты-сатын жүп электронды тілшемен көрсету арқылы донор-лы-акцепторлы баыйланыстың түзілу сызба-нүскасын қарастырайлық.


Н

Н

ы;-;н^ сі

г

н

I . - Г

Н - N «* + Н С1 - [Н



I

н

Сызба-нұсқадан көрініп түрғанындай, аммиактағы азот пен сутегі ионының арасындағы төртінші байланыс тек азоттың дайын жүп электронының есебінен түзіледі. Бүл жүп электронды түзуге сутегі ионы қатыспайды, ол өзінің бос орбиталына оны қабылдайды. Сонымен өзінің дайын жұп электронын ортақ пайдалануға берген азот донор, ал ол жұп электронды қабылдаған сутегі катионы акцептор, ал азот пен сутегі ионының арасыңда түзілген



байланыс донорлы-акцепторлы деп аталады. Құрамында донорлы-акцепторлы байланыстары бар қосылыстарды кешенді қосылыстар дейді.

Сутектік байланыс. Сутектік байланыстар молекулааралық байланысқа да, молекула ішіндегі байланысқа да жатуы мүмкін. Молекулааралық сутектік байланыс көбінесе қүрамында сутегі бар полюсті молекулалар әрекеттескенде түзіледі. Сутегі электр терістігі басым элементтермен (фтор, хлор, оттегі, азот т. б.) әрекеттесіп полюсті молекулалар түзеді. Бұл молекулалардағы молекулалық электрон бүлты электр терістігі басым элементке қарай ауысады да, ол элемент біршама теріс зарядталады, ал сутегі оң зарядталады. Осындай полюсті бір молекуладағы оң зарядты сутегінің екішпі молекуладағы теріс зарядты элементке тартылуы нәтижесінде түзілген байланысты сутектік байланыс дейді. Мысал ретінде су молекулаларының арасында түзілетін сутекті байланыстарды қарастырайық. Су молекуласындағы сутегінің электр терістігі аз, ал оттегінің электр терістігі көбірек болғандықтаи, олардың арасында түзілетін молекулалық электрон бүлты оттегіне қарай ауысып, оны біршама теріс зарядтайды, ал сутегі біршама оң заряд-талады:

О

+ н"чн+

Судың осындай полюсті молекулалары бір-бірімен әрекеттескенде бір молекуладагы оң зарядты сутегі атомы екінші молекуладагы теріс зарядталған оттегінің дайын жұп электрондарына тартылып сутекті байланыс түзеді:

+ - + + - + -

Н 0... Н О... Н О... Н О

I I I I

н н н н

+ + +


Сутекті байланыстар кеп нүктелер арқылы көр-сетілген. Сонымен сутекті байланыс түзілгенде әрбір су-тегі атомы оттегінің екі атомымен байланысады — оның бірі молекуладағы ковалентті байланыс, екіншісі молекулааралық сутекті байланыс. Сутекті байланыстың түзілуі заттардың қасиеттеріне әсер етеді, олардың қайнау, балқу температуралары артады.

Достарыңызбен бөлісу:




©melimde.com 2020
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет
Сабақтың тақырыбы
бойынша жиынтық
Сабақтың мақсаты
жиынтық бағалау
Сабақ тақырыбы
ғылым министрлігі
тоқсан бойынша
рсетілетін қызмет
Жалпы ережелер
бағалауға арналған
қызмет стандарты
бекіту туралы
Сабақ жоспары
Қазақстан республикасы
жиынтық бағалаудың
жиынтық бағалауға
тоқсанға арналған
Әдістемелік кешені
республикасы білім
бағалау тапсырмалары
арналған жиынтық
арналған тапсырмалар
білім беретін
туралы хабарландыру
Қазақстан республикасының
бағалаудың тапсырмалары
арналған әдістемелік
мерзімді жоспар
пәнінен тоқсанға
Қазақстан тарихы
Реферат тақырыбы
Қазақ әдебиеті
Жұмыс бағдарламасы
бағдарламасына сәйкес
болып табылады
нтізбелік тақырыптық
Мектепке дейінгі
біліктілік талаптары
оқыту әдістемесі
республикасының білім
әдістемелік ұсыныстар
мамандығына арналған
әкімінің аппараты
туралы анықтама
жалпы білім
қойылатын жалпы
жалпы біліктілік
Конкурс туралы
қазақ тілінде
білім берудің
мемлекеттік әкімшілік