Ќ±мырсќалар ќ±діреті



бет11/14
Дата06.08.2022
өлшемі213 Kb.
#278232
1   ...   6   7   8   9   10   11   12   13   14
Байланысты:
кумырска гылыми жоба
8 сынып СОР 1-нұсқа
2. 3 Тәжірибелік бөлім

Құмырсқалар сонымен қатар арифметиканы меңгерген және ойлау қабілеті жоғары жәндік. Оған дәлел ретінде тәжірибе жасадым. Тәжірибенің барысын былай баяндайын: ол үшін жақын жердегі құмырсқа илеуін іздестіріп тауып, қолыма қағаздан жасаған үш қорап алдым. Оның екеуі кіші, біреуі үлкен болды. Өзіме бақылап тұру үшін қорап бетін ашық қылдым. Екі кішкене қорапшаны үлкен қорапшаның екі жағынан жалғастырдым. Құмырсқа илеуін аздап қопарыстырдым, одан құмырсқа жұмыртқаларын табу оңай, сол жұмыртқалардың он бірін санап алдым да сегізін бір қорапқа, үшеуін бір қорапқа ұстап алып, екі қорапқа жібердім. Құмырсқалар біраз арлы-берлі жүреді де бір-бірден жұмыртқа тістеп ұясына тартты. Аздан соң жаңағы құмырсқалар кейін қайтты, бірақ олар өздері ғана емес, қастарына ертіп алған нөкерлері бар. Барлығының саны қорапта қалған жұмыртқалардың саны мен бірдей болды. Сонда олар қораптың ішінде 9 жұмыртқа қалғанын қайдан біледі? Қанша көмекші керек екенін де ойлап алғандығына таң қалдым.


Бір жолы құмырсқаның илеуіне үңіліскен бастауыш оқушыларының ту сыртынан, құрбыларыммен кеп мен де қызықтай бастадым. Қара бунақтар жасағы бұл жолы бидай тасумен әлек. Қарасақ, үш адымдай жерде бір уыс бидай төгіліп қалған екен.
- Мәссаға-а-н, жаңа ғана төккен едік, әп-сәтте тасып әкетіпті мына­лар!
- Мынаны қара, мынаны. Өзінен дәу бидайды арқалап барады.
- Ал ана біреуісі сүйрелеп келеді. Давай, мынаны құлатайық, - деді де тентек балалардың бірі әлгі құмырсқаны жіңішке таяқшамен түртіп, бір бүйріне аунатып жіберді. Өзі құлап жатса да әлгі еңбекқор байқұс сүйреп келе жатқан бидайы­нан айырылар емес. Әлде аяқ­тары­мен барынша қармап алғаны, әлде тісімен кенеше тістеп жабысқаны белгісіз. Әйтеуір айырылғысы жоқ.
Осы құмырсқалар өмірін зерттеп жүрген американдық бір ғалым күтпеген жерден, бір күні мынандай «тәжірибе» жасапты. Жүйткіп келе жатқан құмырсқаның жолында көлденең олжа - бір түйір ет жатқан екен. Құмырсқалық түйсігіне бағып, әлгі азықты сүйреп әкетпекші болады. Алайда өз денесінен он шақты есе­ге үлкен олжаны көтеріп те, сүйретіп те әкете алмасын білген ол дереу қауымдастығына барып, бірнеше серіктерін ертіп келеді. Ол екі арада әлгі зерттеуші түйір етті жасырып қойған екен. Құмырсқалар шыркөбелек айналып, әрі іздейді, бері іздейді, азықты таппайды. Қасындағылары көп бөгелместен кетіп қалады да, әлі де болса үміт жібін үзбеген бастап-қы құмырсқа біраз бөгеледі. Зерттеуші азамат дәл сол кез­­де түйір етті бастапқы жеріне қайта қойған екен. Қуанған құмырсқа шапқылап барып, серіктестерін қайта ертіп келеді. Олжа тағы жоқ. Осылайша зерттеушіміз құмырсқалардың басын төрт мәрте қатыр-ған екен. Ең соңғы келістерінде серіктестері мұндай «жалған ақпармен алдаусыратқан» тұқымдастарын табанда парша-парша етіп тастаған екен. Өкінішті оқиға! Алай­­да тағылымы мол көрініс... «Өтірік айтқан құмырсқа сазайын осылай тартуы керек!» - деп отыр олар. Ғұлама әл-Қайымның сөзіне қарағанда, азық жинау және оны шірітпей сақтаудағы құмырсқалардың ұқыптылығы кісі қызығарлық дәрежеде екен. Жоғарыда баяндағанымыздай, олар әуелі бар тапқан-таянғандарын қауымдастықтарына ортақ «қамбаға» жинайды. Және мұндайда ешкім де жеке басын күйттемейтін көрінеді. Яғни қауымдастықтан жырылып, жеке басына азық қамдамайды. Оның үстіне «ортақ қазан ғой, кімнің қанша үлес қосқанын кім біліп жатыр, азырақ еңбектенейін», - деп ешкім қосақ арасында бос жүрмейтін көрінеді. Барынша адал еңбек етіседі. Осыларға қосымша баса айтқымыз келетіні, бір қауымдастықтың құмырсқалары келесі қауымдастықтың азық-түлігіне тиіспек түгіл маңайынан жүрмейтін көрінеді. Құмырсқалар әлемі тұнып тұрған еңбекқорлық, әділдік, тазалық сияқты. «Тазалық» демекші, олар жинаған азықтарын жиі-жиі аударыстырып, «өніп, не көгеріп кетеді-ау» дегендерін ерінбестен екіге бөліп, дегдітеді. Ол бөлікте бүлінуге бе­йім болса, оны тағы да екіге бөліседі. Оған да шыдамағандарын, жауынсыз ашық күндері ұяларының шыға берісіне жайып, кептіріп алады екен. Кейде құмырсқа илеуінің айналасынан шашылған дақылдарды көріп қалатынымыз бар ғой. Оның түпкі сыры осында екен. Құмырсқалар қауымдастығының жоғарыда баяндалған қасиеттері Омар Сүлейман әл-Ашкар деген ғұламаның «Алла» атты еңбегінде баяндалған. Тағы бір қызығы: құмырсқаның бір жылдық азығын бидайдың үш-ақ дәні құрайтын көрінеді. Егер қыс ұзап кетіп, не болмаса ұяла­рының шығар аузы бітеліп қалып, тағы да басқа жағдай туындап, әлгі азықтарын үнемдеу керек болса, олар үш түйір дәнді екі жыл азық етуге пейілді көрінеді. [6, 25].




Достарыңызбен бөлісу:
1   ...   6   7   8   9   10   11   12   13   14




©melimde.com 2022
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет
Сабақтың тақырыбы
бойынша жиынтық
жиынтық бағалау
Сабақ тақырыбы
Сабақтың мақсаты
ғылым министрлігі
тоқсан бойынша
бағдарламасына сәйкес
бағалауға арналған
Сабақ жоспары
Реферат тақырыбы
жиынтық бағалауға
сәйкес оқыту
арналған тапсырмалар
Қазақстан республикасы
білім беретін
оқыту мақсаттары
бағалау тапсырмалары
республикасы білім
Жалпы ережелер
жиынтық бағалаудың
рсетілетін қызмет
бекіту туралы
тоқсанға арналған
Қазақстан тарихы
мерзімді жоспар
Қазақстан республикасының
арналған жиынтық
қызмет стандарты
болып табылады
жалпы білім
арналған әдістемелік
Мектепке дейінгі
оқыту әдістемесі
бағалаудың тапсырмалары
Қазақ әдебиеті
пәнінен тоқсанға
Инклюзивті білім
нтізбелік тақырыптық
Зертханалық жұмыс
Әдістемелік кешені
білім берудің
республикасының білім
туралы жалпы
Қазақстанның қазіргі
Қысқа мерзімді
Жұмыс бағдарламасы
атындағы жалпы
қазақ тілінде
қазіргі заман
туралы хабарландыру