Лекция: 15 сағат Практикалық семинар: 45 сағат СӨЖ: 30 сағат обсөЖ: 60сағат Алматы 2019 Алғы сөз


Тақырыбы: Топтағы жеке адамның ролі

Loading...


бет3/6
Дата16.04.2020
өлшемі192.07 Kb.
түріЛекция
1   2   3   4   5   6

Тақырыбы: Топтағы жеке адамның ролі..

Жоспары.

1. Жеке адамның мінез – құлқы және түсінігі.

2. Топтағы адамдардың рольдік теориялары.

3.Қарым – қатынастың интерактивті психосоциологиялық концепциясы.Қарым – қатынас кезінде топтағы адамдарға топ мүшелерінің әсер ету механизимдері.

4.А.А.Налчадпсянның ролідік мінез – құлқы потенциясы.

5. Кіші топтағы өзара процестер құрылымы. Кіші топпен ұғым түсінігі.



Пайдаланылған әдебиеттер.

Негізгі:

1. Ярошевский М.Г. История психологии. 3-е изд. М., 1985, стр. 573

2.Ярошевский М.Г. Психология в XX столетин. М, 1971.стр. 367

Қосымша:

3.Анцыферова Л.И. Материалистические идеи в зарубежной психологии. М. Наука. 1974.

4.Большоков В.В. Очерки истории русской психологии Нижнии Новгород 1994

5.Будилова Е.А. Социално – психологические проблемы в русской науке М,1983

6.История зарубежной психологии МГУ1986

7.История советской психологии труда МГУ 1983

8.Кузьмен Е.С., Якунин В.А. Развитие психологии внутри естествознания ЛГУ 1985

9.Логинова Н.А. , Ананьев Б.Г. выдающиися ученый в истории отечественной психологии. А, 1999

10.Петровскии А.В. Вопроси истории и теории психологии М,1984

Лекция мәтіні.

Ќарама-ќарсылыќты ќатынастар негізінде толыќ ‰йлесім болмаѓанымен, оѓан ќатысќан адамдар, бір-бірініњ єрекеті мен ниетін т‰гелдей шектемейді. Бірде келіссе, бірде ќарсы т±рып, алѓа ќойѓан маќсатќа жетуі жолында ќажетті ќатынасын ‰збейді. Ќатынас т‰гелдей елемеу мен дау-дамайѓа бармайды.

Кейде екі адам бір ортада бола т±рып, бір-біріне деген ыстыќ та, суыќ та шырай сезінбейді, яѓни µзара ќатынас жасауѓа ешќандай ќажеттілікті таппайды, м±ндайда олар арасындаѓы ќатынас бейтараптыќ сипат алады.

Ќоѓамдыќ – єлеуметтік жаѓдайларѓа байланысты бір ортаѓа т‰сіп ќалѓан адамдардыњ бірі екіншісінен µзін алшаќ ±стау ќажеттігі де туындап ќалады. М±ндай кезде адамдар бір-біріне тікелей жек кµрушілік таба алмайды да, іздемейді де. М±ныњ бєрі ортадаѓы жан-жалды ќатынастыњ ушыѓуынан.

Адамдар арасындаѓы жєне бір ерекше ќатынастар т‰рі – б±л екі ±шты, амбивалентті ќатынастар. М±ндай ара байланыстыњ себебі бір адамдаѓы екіншіге деген µзара тікелей ќарсы екі бірдей эмоцияныњ: жек кµрушілік пен ќ±рметтіњ ќосарлана ж‰руі. Осыдан м±ндай ќатынастаѓы адамдар µздерініњ кµњіл тµркінінде жатќан ниеттерініњ нендей жаѓдайда екенін айырып алуында біраз ќиналады.

Адамдар аралыќ ќатынастар негізінде адамдардыњ бірімен – бірі µзара єрекетке, тілдесуге болѓан µмірлік ќажеттілігі жатыр. Т±рмыстыќ не ќоѓамдыќ ќажетсінуден бірін-бірі керексінген адамдар µзара ќатынасќа келіп, ал ол болмаса бір-бірінен бейтарап ќалады. ¤мірлік мањызды ќажеттіліктері бола т±рып, оларды ќанаѓаттандыруда кедергілік ететін ќалыптар да болады. Б±л жаѓдайда да ќатынастар ‰зілмейді, біраќ м±ндаѓы ќатынастар µшпенділік не жек кµрушілікпен ±штасады.

Адамдар ќажетсінулерініњ арасында µз мєні бойынша ізгі адамгершілік сипатты байланыстар да болады. М±ндайды психологияда альтруистік ќатынас деп атайды. Альтруис адамдардыњ барша, ойы, іс-єрекеті єрдайым тек жаќсылыќќа, ќай жаѓдайда да жєрдем етуге баѓышталады. Адамдар аралыќ ќатынастар сипатына ыќпал етуші факторлардыњ бірі психологиялыќ ‰йлестік (‰йлесімсіздік). Кµп жаѓдайда адамдар µз ќажеттіліктерін ќанаѓаттандыру ‰шін бірін-бірі керек етеді, біраќ кµзќарас, ниеттеріндегі болмашы айырмашылыќтардан µзара ќатынастарын ќалыпќа т‰сіре алмайды. М±ндай толыќ психологиялыќ ‰йлесім таба алмаѓан жандар арасында біршама ±намды ќызметтік ќатынас болѓанымен, уаќыт µтумен бірте-бірте µрім т‰скен араќатынастаѓы жеке психологиялыќ ‰йлеспеушілік олардыњ ресми байланыстарыныњ кедергісіне айналады.

Адамдар арасындаѓы ќатынастарыныњ µзгеруіне м‰мкін болар себеп-б±л наќты адамдар ќатынастарыныњ туындап, дамитын єлеуметтік-психологиялыќ орта сипатыныњ ауысуы. Екі немесе одан да кµп адамдар бірін-бірі µте ќажетсінеді, орталарында толыќ психологиялыќ ‰йлестік болѓан, біраќ кенеттен µзгерген єлеуметтік саяси жаѓдай оларды єрт‰рлі партиялар мен аѓымдарѓа енуінен екі жаќќа бµліп тастайды. М±ндай жаѓдай жастарда кездесіп т±рады: µзара келісімді жас ж±байлардыњ µмірі кенет олармен психологиялыќ ‰йлесім таппаѓан жаќын туысќандарыныњ ыќпалынан ќ±рдымѓа кетеді. Мейлі, б±л жас ж±байлар арасындаѓы ќатынас кейін ресми бекігенімен, тату-тєтті туысќандыќ ќатынастар арасындаѓыдай шапаѓатты жалѓасын табуы ќиын. Керісінше, кім де кіммен ±намсыз ќатынаста болса, адам ондайда ќарсыласын т‰бін т‰сіре жамандауѓа ниеттенеді де т±рады.

Єрќилы адамдардыњ µзара ќатынастарын тануда кµптеген жеке дара ерекшеліктер бар. Кейбір ой-сезімі толысќан, парасатты адамдар µзара ќатынастарды жан-жаќты пайымдаумен, д±рыс ќабылдауѓа ќабілетті, екінші біреулердіњ жалпы оњ пікір айтуѓа тіпті µрісі жетпейді, ал ‰шіншілер тµњірегіндегілердіњ µзіне деген баѓасын бірде д±рыс т‰сінсе, бірде оѓан сана-сезімі жетпей ќалады. Адам аралыќ ќатынастар толыќ ќалыптасып, орныќќаннан былай біркелкі т±раќты ќалыпќа келеді. Егер де ќатынастарѓа тєн осы ќасиет болмаѓанда, адамзаттыќ ќауымдар: мемлекет, мекеме жєне топтар т‰зілмес еді. Себебі ќауымдыќ бірлестіктердіњ негізі жалпы адамдардыњ µзара ќатынасыныњ т±раќтылыѓымен біртекті болжамѓа келуінде. Ал жеке т±лѓалар арасындаѓы µзара байланыстар т±раќтылыќ дєрежесініњ біршама кемдігімен ерекшелінеді.

‡лкен єлеуметтік топтардаѓы ќызметтік, ресми ќатынастар µзініњ к‰шті мазѓымастыѓымен байќалады, кіші топтаѓы байланыстар да біршама осылай. Ірілі-кішілі ќауымдастыќтардаѓы ќарым-ќатынастар кµптеген µмірлік мањызы зор факторларѓа тєуелді, сондыќтан адамдар м±ндай жаѓдайдаѓы ќатынастарды µзгерте бергенді онша ќ±птамайды. Егер к‰нара субъектердіњ ниетіне орай тµњкерістер бола берсе, ќоѓам аласапыраны таусылмай кетері баршаѓа аян.

Жеке адамдар арасындаѓы ќарым-ќатынастар µте нєзік те ‰зілгіш келеді, себебі наќты т±лѓалар арасындаѓы ќатынастар сол ќатынас иелерініњ ќ±былмалы кµњіл-к‰йіне тєуелді. Уаќыттыњ µтуімен, жастыњ егде тартуымен аралыќ ќатынастар т±раќтала т‰седі, балалыќ пен жас µспірім шаќтаѓы адамдар арасындаѓы б±рќасын жол тањдау б±л кезде сабасына келе бастайды, адамныњ ішкі д‰ниесі сабыр тауып, кездейсоќ ќатынас, байланыстарѓа ќ±лай т‰спей, µз ќалауын тањдай алу ќабілетіне жетеді. Қатынастардың тұрақталуының және бір жөні адамдар бірін бірі жете танып, бірінің қылығына екіншісі көнігіп, өзара үйлесімге бейімделуі. Адамдардың алғашқы танысуынан олар арасындағы бұдан былайғы қатынастардың қай сипатта боларын аңғара салу өте қиын. Көп жағдайда, тым жақсы басталған таныстық қапелімде үзіледі, ал кейде тіпті басқаша да болады: алғашқысында әйтеуір бірдеңеден ұнатпай жүрген адамына бара-бара үлкен құрметпен қатынас көрсеткендер де аз емес. Мұндай жағдайлар адамдардың бір біріне алғашқы танысуда берген бағалары мен қабылдауына байланысты психологиялық заңдылықтарға орай туындайды.

Нақты мезеттегі адамдар арасында болатын қатынастардың сипаты көптеген шарттарға тәуелді, мысалы, адамның денсаулығы мен психологиялық кейпі. Ден сау, көңіл көтеріңкі болса, төңірегілермен қатынас та әп-әдемі, үйлесе түседі. Көңіл-күйге жайлы жағдай болса, қатынасың одан әрі беки түседі, ал қандай да әбігер күйде түзілген қатынас көбіне баянды болмайды.
12- лекция.

Тақырыбы: Топтық динамика.

Жоспары.

1. Шағын топ және ұжым.

2. Кіші топтың түрлері.

3. Топтар іс - әрекетінің эффектісі.

4.Топтың өзара конфликтісі және оны топтастыру

5.Кіші топтың ұжым болып құрылуы.

6.Топпен ұжымның арасындағы қарым қатынас.

Пайдаланылған әдебиеттер.

Негізгі:

1. Ярошевский М.Г. История психологии. 3-е изд. М., 1985, стр. 573

2.Ярошевский М.Г. Психология в XX столетин. М, 1971.стр. 367

Қосымша:

3.Анцыферова Л.И. Материалистические идеи в зарубежной психологии. М. Наука. 1974.

4.Большоков В.В. Очерки истории русской психологии Нижнии Новгород 1994

5.Будилова Е.А. Социално – психологические проблемы в русской науке М,1983

6.История зарубежной психологии МГУ1986

7.История советской психологии труда МГУ 1983

8.Кузьмен Е.С., Якунин В.А. Развитие психологии внутри естествознания ЛГУ 1985

9.Логинова Н.А. , Ананьев Б.Г. выдающиися ученый в истории отечественной психологии. А, 1999

10.Петровскии А.В. Вопроси истории и теории психологии М,1984

Лекция мәтіні.

Әлеуметтік психологияда “топ” термині жан – жақты және көп мағыналы болып табылады. Адамдар бір – бірімен көптеген, әртүрлі тұрақты бірлестіктерге біріккен, өте күрделі ұйымдасқан қоғамды “топтар ” деп атайды. Топтар үлкен және шағын топтар деп бөлінеді.

Үлкен топ дегеніміз – мемлекеттің, ұлттың, партиялардың, әлеуметтік бірлестіктердің тарапынан ұсынылған, кәсіптік экономикалық, жас, жыныстық, мәдени белгілері бойынша бөлінеді.

Шағын топ дегеніміз- бұл адамның бірігуі оның мүшелерінің жалпы мақсаты бір және бір – бірімен тікелей жеке байланыста болатын құрам жағынан көп емес адамдардың бірлестігі. Шетелдің әлеуметтік психологиясында шағын топ термині қолданылады. Шағын топтарды зерттеуде АҚШ және Батыс Европа ғалымдары, психологтары М:Аргайл., Р.Бейл., М.Шериф., Л.Фестингер т.б. еңбектері зор. Шағын топтар шартты және наминалды шағын топ болып бөлінеді. Шартты топтарға сынып оқушылары жатады.

Адамдар ќатынасыныњ орныѓуы немесе µзгеруіне жєне бір себепші фактор – б±л адамдардыњ жас дењгейі. ¤мір бойы топтаѓан т±рмыстыќ-єлеуметтік тєжірибе адамѓа, оныњ тµњірегіндегі жандарѓа, болып жатќан оќиѓаларѓа єсерін тигізбей ќоймайды. Жас дењгейі єрт‰рлі адамдардыњ бір оќиѓаѓа болѓан баѓасы бірінен-бірі алшаќ болуы єбден ыќтимал, жастыќ айырма неѓ±рлым ‰лкен болса, психологиялыќ келіспеушілікте сонша болады. Мысалы, жастардыњ киімі, µнер талѓамы ‰лкендерге ±най бермейтініне бєріміз куєміз. Б±л жаѓдай єулеттер арасындаѓы ќатынастардыњ мєн-маѓынасына µз єсерін білдірмей ќоймайды. Ал осы тµњірегіндегілермен болѓан µз ќатынасыныњ сипатын адам µзі сезе ала ма, не сезбей ме? Б±л с±раќќа жауап бірнеше жаѓдайларѓа тіреледі. Біріншіден, б±л наќты адамныњ ой-µріс (сана-сезімі) даму дењгейіне байланысты. Аќыл-есі біршама жетілген адамдар µздерініњ тµњірегіндегілермен ќатынасын жаќсы т‰сініп, д±рыс ќабылдайды. Адам аралыќ ќатынастарды орынды сезіну жєне баѓалау жоѓары рефлекстік ќабілетті керек етеді (ќоршаѓан ортадан келіп т‰скен аќпараттыќ сигналдарды жан-жаќты мєндік байланысымен ќабылдап, жауап бере алу).

Екіншіден, б±л адамныњ жасына тєуелді. Егделер балаларѓа ќараѓанда µзара ќатынасты дєлірек пайымдайды, ±намды не біржаќты келењсіз ќатынастарды оњай баѓалап, бейтарап ќатынасты да орынды сезінеді. ¤мірде екі±шты немесе амбиваленттік жєне µз ішіне ±намды да, жаѓымсызда сипаттарды бірдей ќамтыѓан ќарама-ќарсылыќты ќатынастарды баѓалау к‰рделірек келеді.

Адамдар арасындаѓы ќатынастардыњ наќты µміріндегі мањызына ќарай да баѓаланады. Ќарым-ќатынас адам ‰шін неѓ±рлым мањызды болса, оныњ баѓалануында соѓ±рлым дєлсіздіктер жіберілуі м‰мкін. ¤зініњ тµњірегіндегілермен байланысына аса ‰лкен мєн берген адамдар, араќатынастарыныњ ±намды тараптарын асыра маќтауѓа бейім келеді.
13- лекция.

Тақырыбы: Топтардың даму деңгейі.

Жоспары.

1. Бедел жетекшінің міндетті қасиеті.

2. Ассоциоция, корпороция.Жетекшілік іріктеу құралы.

3.Композициялық топ. Топтар арасындағы қарым – қатынас. Топтың жеке тұлғаға жағымсыз әсері.

4.Конфоризмнің пайда болуы. Оқушылар арасындағы әлеуметтік көзқарас.

5. Балалар топтарындағы өзара қатынастарын қалыптастырудың қоғамдық тарихи маңызы.



Пайдаланылған әдебиеттер.

Негізгі:

1. Ярошевский М.Г. История психологии. 3-е изд. М., 1985, стр. 573

2.Ярошевский М.Г. Психология в XX столетин. М, 1971.стр. 367

Қосымша:

3.Анцыферова Л.И. Материалистические идеи в зарубежной психологии. М. Наука. 1974.

4.Большоков В.В. Очерки истории русской психологии Нижнии Новгород 1994

5.Будилова Е.А. Социално – психологические проблемы в русской науке М,1983

6.История зарубежной психологии МГУ1986

7.История советской психологии труда МГУ 1983

8.Кузьмен Е.С., Якунин В.А. Развитие психологии внутри естествознания ЛГУ 1985

9.Логинова Н.А. , Ананьев Б.Г. выдающиися ученый в истории отечественной психологии. А, 1999

10.Петровскии А.В. Вопроси истории и теории психологии М,1984


Лекция мәтіні.

Лидердің негізгі қызметі – біріккен іс - әрекетті өмірдің түрлі салаларында қолданып, топтың басқа топпен өзара қарым – қатынасын жақсарту, топтың іс - әрекет нәтижелерінің сапасын өз мойнына алу, топтағы жағымды әлеуметтік психологиялық қарым – қатынасты орнату мен қалыптастыру. Лидерліктің екі түрін бөліп көрсетуге болады:




лидер


Инструменталды лидер

Экспрессивті лидер



Іскерлік сферасында

Эмоциянальды сферада

Қазіргі кезеңде лидер болуға қажет бірқатар психологиялық қасиеттер көрсетіледі:



  1. Интеллект

  2. Білімге құштарлық

  3. Басымдылық

  4. Өз - өзіне сенімділік

  5. эмоциональды тұрақтылық

  6. Стресстік жағдайларға бейімділік

  7. Ақ жарқындылық.

Құлықтылық көзқарас тұрғысынан алғанда лидер болатын адам белгілі бір құлыққа ие болуы қажет. Осы тұрғыда лидерлердің классификациясымен стилдері жасалған. Олар К.Левин бойынша авторитарлы, демократиялы және либеральды болып бөлінген.

Конформизм латынша – конформик ұқсас- деген мағынаны білдіреді. Бұл адам пікірлерінің ұстанымдарының құлқының сыртқы орта әсерімен өзгеруі. Конформизм дегеніміз- топтық қысымның индивиттің пікірі мен құлқына ұстанымдары мен құндылықтарына әсер ету процесі. Конформ екіге бөлінеді – сыртқы конформ (бейімділік, кешірімшілдік), ішкі конформ (мақұлдау, келісу т.б.)

Адамдар арасындағы қатынастар олардың жеке мінез-құлығына да байланысты. Әрдайым ұнамды арақатынастардың орнығуына адамдағы қайырымдылық қасиеттер пайдалы. Ал сенімсіздік, күмәншілдік, өшпенділік, тұйықтық пен өзімшілдік-қалыпты қатынастар орнығуына кері әсерін тигізеді.

Ой-өрісі кең дамыған, тәжірибесі бар адамдар өз қатынастарын меңгере алады, бірақ бұл көптің қолынан келе бермейтін іс, себебі көп жағдайда аралық қатынастардың мәнін соларды түзуші адамдардың өздері де түсіне бермейді, ал түсінбеген затты саналы басқару мүмкін емес.

Жас ұлғайған сайын қатынастар тек тұрақталып қана қоймастан, адамның оларды басқару қабілеті де артады. Мұндайда адамға жәрдемге келетін оның даралық ерекшеліктеріне қосымша өмірлік тәжірибесі. Әрқашан адам аралық қатынастарды жеңіл де ұтымды реттейтін-адамдар арасында кәсіби қызмет бабымен жұмыс жүргізетін, сендіре әңгіме айта білетін, әлеуметтік жетекшілікке ыңғайлы мамандар болады, мысалы: саясаткер, мекеме және өндіріс басшылары, мұғалімдер, дәрігерлер мен актерлер. Адам аралық қатынастарға ықпал жасай білу қабілетін қатынастар психологиясын үздіксіз үйрену арқылы жетілдіре, дамытып баруға болады.

Адамдар арасындағы қатынастардың қалыптасуы, әдетте, олардың бірін-бірі қабылдай алуы, түсінуі және бағалуына байланысты, яғни тілдесу нәтижесінде бір адамның екіншісінің образы жөнінде топшылаған ой-пікірі. Екінші адамның тұлғалық образын оның сырт пішіні мен психологиясын және әрекет-қылығын байланыстыра, салыстырып тануға болады. Ал психологиялық бейне әр қажетсінуінен, қылық мотивтерінен, мінез-бітістерінен, әрқандай өмірлік жағдайлардағы көңіл –күй толғаныстары мен әрекеттерінен көрінеді. Бұлардың бәрі “Ат кісінесіп, адам сөйлесіп” дегендей әңгімелесу барысында назарға алынып, санада жіктеліп, бекиді де адамның жеке, нақты бағасын беруге негіз болады.

Бөгде адамның бейнесін қалыптастыру арқылы біз оған болған қатынасымыздың сипатын айқындаймыз, оның даралық ерекшеліктерін тануға мүмкіндік аламыз. Адамды жөнімен танып, дұрыс бағасын беріп, оның әрекет-қылығының мақсаттары мен түрткілерін айқындап, ол тарапынан болып қалар жауапты әрекеттерді күні бұрын болжастыра, біз бұлардың бәрін өз қажеттіліктеріміз және мүдделерімізбен салыстырамыз, әңгімелесудің қолайлы жолдарын болжастырамыз, осы арқылы екі тарапқа да ортақ ниеттерді табумен тұлғалар арасындағы қызметтік қатынастарға кірісеміз. Сонымен, қызықтырған адамның мінез бітістерін біліп алып, енді оған бағытталған өз әрекет-қылығымыздың формасын таңдастырамыз. Қайткенде де, біз таңдаған әрекет-қылық түрі ол адамның даралық қасиеттеріне сәйкес болғаны жөн. осының нәтижесінде екі адам ортасында толық өзара түсінік, жайлы да берік аралық қатынастар орнығады.

Адамның эмоционалдық жағдайын бағалай отырып, біз оның нақты көңіл-күйіне сәйкес қарым-қатынасты дамытып, тереңдете түсуге мүмкіндік аламыз және өзіміздің, оның және төңірегіндегілердің мүдделеріне орай ол адамға тиімді психологиялық ықпал етудің жолдарын іздестіріп, пайдаланамыз. Егер біз қатысқан адамдарымыздың әртүрлі тұрмыстық жағдайлардағы әрекет-қылығын күні бұрын болжастыра алсақ, оның мінез-құлығын қажетті бағытта басқаруға және онымен ұнамды адам аралық қатынастар алып баруға қосымша мүмкіндіктерге ие боламыз.

Бөгде адамның тұлғалық дәрежесі жөнінде біз оның дене құрылымы, психологиялық және қылық-әрекеттік белгілері бойынша топшылаймыз. Бұл белгілер адамның сырт көрінісінен, киімінен, әрекет-қылығынан, сөзінен, бет әлпеті мен ым-ишарасынан байқалады. Адамның сырт көрінісі мен психологиялық бейнесі арасында тікелей де толық байланыс болмағанымен, бұлардың екеуі қандай да өзара ықпалды қатынаста. Әрқандай адам жөніндегі біздің бірінші пайымдауымыз осы келбет пен сөз, қылық көрінісінен туындайды. Ғылым ежелден-ақ адам мінезі мен дене құрылысының өзара байланысты екенін дәлелдеген (Э. Кречмер, У. Шелдон т.б.). дене құрылымы ерекше бітіске ие болған адамдар, мінезі жағынан да өзара ұқсамас. Осы тұрғыдан барша адамдар үш типке жатады: астеник, пикник, атлетик. Пикник типтес адамдар-көңілді, үйіршең, әңгімешіл, әрқандай қиыншылыққа жасымайды: астеник адамдар – көбіне тұйық, оңашаланғанды ұнатады, ұдайы ойға шомып жүреді; ал атлетиктер – ұстамсыз, дүлей келеді.

Адамның ішкі жан дүниесі оның сөзі мен тілінен айқын көрінеді. Қандай сөздер мен тіркестерді қолдануына қарап, сөз ырғағы мен әуенін талдай отырып, сөйлеу процесіндегі тыныстары мен жеделдігіне орай жеке адамның ерекшеліктерін байқаймыз. Адамның сөйлеу мәнерінің біразы тума беріледі де, көбі оқу-тәрбие барысында пайда болады.

Кейбір қатынастарға байланысты адамдардың психологиялық бейнесі тұрақты келеді де, көбіне ауыспалы болады. Адамның сырт көрінісіне орай оның образы біршама өзгеріссіз сақталады. Осыдан біз адамды көпшілік ішінде ажырата білеміз. Және бір тұрақты сақталатын қасиеттер – адам мінезі, қылық-әрекеті мен әдеттері заманнан ажырасқан адамымызды танимыз.

Кейде кездейсоқ ұшырасқан адамымыз көптен таныс сияқты болып көрінеді. Ал тілдесе келе, оның әрекет-қылығына мән бере, тіпті басқа біреу екеніне көз жеткіземіз. Кейде, керісінше, алғашқыда танымасақ та, адамның мінез бітістерінен, әрекет-қылығынан бұрыннан бізге таныс белгілерді байқап, жақындасуға тырысамыз. Осыдан, біздің санамызда бекіген адам бейнесінде үлкен рөл ойнайтын – мінез бітістері, екінші орында – адамның сырт көріністері.

Уақыт ағымына берілмей, ұзақ мерзім сақталатын белгілер – адамның қажетсінулері, әрекет-қылық мотивтері мен қызығулары. Бұлар бойынша біз адамды тануымыз мүмкін, бірақ бұл үшін аталған белгілер сол адамның сырт көрінісі мен мінезінен біраз байқалуы тиіс.

Жоғарыда бөгде адамды тану, білу мүмкіндігін әңгімеледік, ал енді адам өзін-өзі сарапқа сала ала ма,жоқ па деген сұраққа жауап ізделік. Бұған оң да, кері де жауап айту мүмкін. Егер адам өзін-өзі түк танымаса, онда оның қауым ортасындағы әрекет-қылықтары алдын ала өзіндік болжастыруға келмей, тұрақсыз кейіпке енер еді. Сонымен бірге, мұндай адамның қатынас қылығы мен іс-әрекетттері ақыл оралымынан алшақ, төңірегіндегілердің ісімен сәйкестік таппайды. Егер адам өз әрекетін сырт көзбен бағалай алмаса, оның іс-қадамдары кейбір жағдайларда оғаш көрінеді. Егде адам бала сияқты былдырласа немесе бала жасына келмей үлкеннің ұстамдығын танытса, төңірегіндегілер мұндайларды не жай күлкіге алады, не сайқы-мазаққа телиді.

Екінші тараптан, егер адам өзі жөнінде бәрін біле берсе, онда өмірге деген қызығушылықтың да қажеті болмай қалары сөзсіз, себебі саналы адамның бар өмірлік болмысы осы өзін тануға деген жоғары ынта-ықыластан нәр алады. Адамның қалыпты өмірі үшін өзін-өзі біле алмастық та, аса көп білу де сиыспайтын құбылыстар.

Адам өзінің шындыққа келетін сырт көрінісінен басқа өзінің мінез бітістері жөнінде де азды-көпті мәліметке ие, бірақ бұл мәліметтер көбіне адамның өзі жөніндегі ұнамды пайымдауларды қамтиды. Сонымен бірге, адам өзінің кейбір әлеуметтік талапқа сай қажетсінулері мен әрекет-қылығының түрткілерін тануға бейім. Ал өз санасының астарында жатқан немесе моральдық тыйымдарға байланысты санаға жат психологиялық бітістерін тіпті де білмейді.

Адам өзі жөніндегі шындықты басқалардың оның іс-әрекетіне болған қатынасынан байқауына болады. Өз әрекеттері мен сол әрекеттерге берген басқалар бағасын салыстыра, адам жанама түрде өзі қасиеттері мен сапаларын болжастыруына болады.

Іс-әрекеттері нәтижеге жетсе, мақтау алып, не сәтсіздікке ұшырап, сырттың жоғары немесе ұнамсыз бағасына кезігумен әр жеке адам өзінің қабілет деңгейін сезеді. Өмірде жетіскен ісіне қанағаттануын, болмаса қанағаттанбауын ішкі, ниеттегі психологиялық бейнемен салыстыра алса, адам өз қажетсінулері мен мотивтерінің оң не теріс бағытын дұрыс та толық тани алады.

Есте ұстайтын жәйт, өз бағаңды қорытындылауда толығымен басқалар пікіріне құлай түсуге болмайды. Себебі өзіңіз ұнамды қатынастағы адамдар сізді асыра мақтауға дайын тұрса, қалай да жек көретін адамдар сізде бірде-бір ұнамды қасиет көре алмауы мүмкін. Сонымен бірге, әр адам өзінің афферент жағдайындағы әрекетін тіпті де білмеуі мүмкін, себебі мұндай саналық басқарудан айрылған кезде, адам өзіне, басқалар реакциясына объектив баға беріп, әрекетін байқастыру қабілетінен айрылады.

Адамның өзін-өзі тануы төңірегіндегілердің қабылдауы мен бағасына тығыз байланысты, кеңірек айтар болсақ, барша адамдардың өзара түсінісуіне тәуелді. Күнделікті тұрмыстық қатынастар, тілдесу негізінде адамның психологиялық бейнесін түзу үшін келесі тәсілдер қолданылады: бітіс тану, алғашқы әсерлену, жаңалықты әсерлену, жеке адамның бітістерді біріктіре әсерленуі (Р. С. Немов).

Адам образын жасаудың ең көп тараған тәсілі бұл бітіс таңу. Оның мәні: адам төңірегіндегілерді өзіне тән қасиеттер мен сапалар тұрғысынан бағалайды, яғни өз мінез бітістерін екінші біреулерге таңады, оның қылық-әрекетін түсінгімсі келіп, өзін сол адамның орнына қоя салады. Мұндай тәсіл бір адамға біткен мінезді екінші адамға таңа салуда да көрінеді. Осылайша, басқалардың мінез, әрекет-қылық бітістерін өзімізді қызықтырған адамға таңу арқылы да нақты тұлға жөнінде бір жөнді психологиялық мәлімет топтастыруымызға болады.

Алғашқы әсер тәсілі бөгде адамды бірінші көргеннен қалыптасатын образды бекіту үшін қолданылады. Бұл құбылыстың болуы адамға байланысты алғашқы әсердің кейінгі әсерлерге қарағанда күштірек сезілуінен. Назарға алынған адам жөнінде көп әртүрлі ақпаратты бірінен кейін бірі бір ізді қабылдау кезінде біздің санамызда ең алғашқы мәлімет тұрақталып қалатыны ғылымда дәлелденген.

Ал енді жеткізіліп жатқан ақпараттағы адам қасиеттерінің тізімі молдау болып, мәлімет бөліктерін хабарлау барысында біршама уақыт үзілісі болса, алғашқы ақпарат соңына қарай ұмытылады. Бұл жағдайда алғашқы әсерленуге қарсы құбылыс – жаңалықты әсерлену тәсілі іске кіріседі, яғни талдауға түскен адамның образы ол жөніндегі ең соңғы мәліметке орай құрылады.



Ықтималды болжай әсерлену деп келесі құбылысты түсінеміз: адам миы болашақ оқиғаларды алдын ала болжастыру қабілетіне ие. Осыдан тұлға басталған іс-әрекеттің бағдарын, қарқындылығы мен ақырғы нәтижесін күні бұрын жоспарлайды. Әлі қолда жоқ бүтін затты оның бөліктері бойынша ойда белгілі бір формаға келтіріп, жан-жақты сипаттамасын бере алады.

Оқиғалар мен құбылыстарды дәл болжастыру қажеттілігі адамдардың өзара түсінуі мен бірін-бірі қабылдауына өте қажет. Мысалы, адамға тән белгілі бітістері бойынша оның әлі белгісіз, бірақ онда болуы тиіс қасиеттерін де анықтауымыз мүмкін: батыр адам әрқашан адал да аңғал болатынына ешбір күмәнданбаймыз, сондай-ақ, қорқақ-әрдайым өтірікші, мәдениетті-ой-өрісі кең, қайырымды-үйіршең, сенгіш, өшпенді адам-әрқашан тұйық, күмәншіл келеді. Егер өмір жағдайлары адамның әлі белгісіз қасиеттері жөніндегі біздің болжамымызды растайтын болса, онда болжастыруға деген біздің сенімімізді бекіте түседі не керісінше де болуы мүмкін. Адамның болжастыру қабілетіне өмірлік тәжірибе өзі түзетулер енгізіп, нақтылап барады.




Достарыңызбен бөлісу:
1   2   3   4   5   6
Loading...


©melimde.com 2020
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет
рсетілетін ызмет
Жалпы ережелер
ызмет стандарты
дістемелік кешені
бекіту туралы
туралы хабарландыру
бойынша жиынты
біліктілік талаптары
кіміні аппараты
жалпы біліктілік
Конкурс туралы
ойылатын жалпы
мемлекеттік кімшілік
білім беретін
жалпы конкурс
Барлы конкурс
республикасы білім
ызмет регламенті
ткізу туралы
конкурс атысушыларына
біліктілік талаптар
атысушыларына арнал
дістемелік сыныстар
идаларын бекіту
Республикасы кіметіні
облысы кімдігіні
рсетілетін ызметтер
мемлекеттік ызмет
мемлекеттік мекемесі
Мектепке дейінгі
стандарттарын бекіту
Конкурс ткізу
дебиеті маманды
мерзімді жоспар
білім беруді
дістемелік материалдар
жалпы білім
ауданы кіміні
мектепке дейінгі
конкурс туралы
облысы бойынша
рметті студент
мыссыз азаматтар
Мемлекеттік кірістер
дарламасыны титулды
Конкурс жариялайды
дістемелік кешен
ызметтер стандарттарын
разрядты спортшы
мелетке толма
директоры бдиев

Loading...