Л. С. Ахметова МӘдениеттану, Әлеуметтану және саясаттану


 Отбасы және неке әлеуметтануы



Pdf көрінісі
бет90/207
Дата22.09.2021
өлшемі1.54 Mb.
1   ...   86   87   88   89   90   91   92   93   ...   207
 
2.7 Отбасы және неке әлеуметтануы 
 
Сабақтың  мақсаты:  отбасын  кішігірім  әлеуметтік  топ  және  әлеуметтік 
институт  ретіндегі  атқаратың  қызметтерің  қарастыру;  оның  қалыптасуының 
тарихи себептерің анықтау; неке институтымен танысу.   
Негізгі    түсініктер:  отбасы,  неке,  моногамия,  ажырасу,  полигамия, 
полиандрия , экзогамия, эндогамия. 
 
Отбасы  әлеуметтануы—отбасын  әлеуметтік  институт  ретінде 
зерттейтін  социологиядағы  негізгі  бағыттардың  бірі.  Негізгі  мәселелері 
отбасылардың ӛз қызметін орындау сипатын, әр түрлі типтегі  отбасылардың 
ӛмірін, ажырасу себептері мен салдарын және т.б зерттеу болып табылады. 
Отбасы  сияқты  әлеуметтік  институттардың  табысты  қызмет  ӛтуін 
тарихтың қозғаушы күшіне жатқызуға болады. Отбасының дүниеге келу сәті 
бізге  белгісіз,  бірақ  оның  пайда  болуы  отбасылық  үй  шаруасы,  отбасының 
бірлескен  әлеуметтік  және  ӛндірістік  әрекеттері  негізінде  отбасын 
нығайтудағы әр түрлі қызметке байланысты. 
Социологтардың  отбасын  бірнеше  ондаған  жылдар  бойы  зерттегеніне 
қарамастан, қоғамның осы бӛлігін анықтауда келісім де, оны зерттеуде бір ізді 
әдіс те жоқ. Социологияның пайда болуымен есімі тығыз байланысты Огюст 
Конт  қоғамды  отбасы  арқылы  тану  керек,  ӛйткені  отбасы  —  адамзат  тегін 
жалғастырушы,  ондай  қоғам  антропологиялық  деңгейде  дами  алмайды,- 
дейді. Адамзаттың сақталуы - әлеуметтік ұйымдасу әрекетінің қорытындысы, 
әлеуметтік  жүйенің  табысты  нәтижесі.  Конт  отбасын  зерттеу  адамның 
ӛндірістік 
әрекетін 
түсіну 
мүмкін 
емес 
дейді. 
Оның 
отбасы 
тұжырымдамасында ажырасуды айыптайды. 
XX  ғасырдың ортасынан қазіргі кезге дейін социологиялық  әдістің  бес 
түрі  қалыптасты:  интеракционистік,  құрылымдық  –  функционалдық, 
жағдаяттық,  эволюциялық  және  институционалдық.  Отбасы  ұғымын 
анықтаудағы  әр  түрлі  пікірлерді  ескере  отырып,  тӛмендегі  дефиницияға 
келісуге  болады:"Отбасы  —  ортақ  тұрғын  үйімен,  экономикалық 


128 
 
кооперациямен, ұдайы ӛндірумен сипатталатын әлеуметтік топ. Отбасына ең 
болмағанда екеуі әлеуметтік бағытталған жыныстық қатынас жасайтын және 
бір  немесе  одан  да  кӛп  ӛз  балалары,  сондай-ақ  тәрбиелеуге  алған  балалары 
бар ересек жыныс ӛкілі кіреді". 
Билік  формасына  қарай  отбасы  патриархалды(күйеуі  отбасының 
басшысы),матриархалды(әйелі 
басшы), 
құрамына 
қарай 
— 
отбасы нуклеарды(ата-анасы мен балалары), кеңейтілген(нуклеарды отбасы 
және  бірнеше  ұрпақтан  тұратын  туыстары)  болып  бӛлінеді.  Отбасы  пайда 
болуы  үшін  экономика  мен  жеке  меншіктің  болуы,  билік  қатынасы  мен 
бағыну, яғни отбасында, бүтіндей қоғамдағы сияқты, билікті бӛлу тӛртібі бар, 
онда  кімнің  материалдық  игілігі  кӛп,  сол  басқарады.  Отбасында  билікті 
бӛлуге  жұбайлар  арасындағы  маххабат  әсер  етеді,  мұнда  сүйетін  жұбай  аз 
билікке ие, яғни психологиялық бағыныштылық болады. Егер жұбайлар бір-
бірін бірдей мӛлшерде сүйсе, онда отбасында бірдей билікке ие. 
Отбасын,  қоғамның  бір  бӛлігі  ретінде,  социологтар  оның  қызметін 
орындауға қатысты қарастырады. Отбасының қызметі дегеніміз отбасы мен 
оның  мүшелерінің  белсенділігі,  тіршілік  әрекеті.  Қоғамның  отбасына 
қатысты,  отбасының  тұлғаға  қатысты  және  тұлғаның  отбасына  қатысты 
қызметтерін  анықтауға  болады.  Осыған  байланысты  отбасының  қызметін 
әлеуметтік (қоғамға қатысты) және жеке (тұлғаға қатысты) деп бӛлуге болады. 
Отбасы  қызметі  отбасы  институтындағы  қоғам  қажеттіліктері  мен  отбасы 
тобына жоятын жеке тұлғаның қажеттіліктерімен тығыз байланысты. Отбасы 
қызметінің  тарихы  тереңде  жатыр,  қоғамның  әлеуметтік-экономикалық 
жағдайымен  тығыз  байланысты,  сондықтан  уақыт  ӛте  келе  қызмет  сипаты 
қалай  ӛзгерсе,  иерархия  да  солай  ӛзгереді.  Отбасының  негізгі қызметтері 
ретінде тӛмендегілерді атауға болады: репродуктивті, тәрбиелік, шаруашылық 
-  тұрмыстық,  экономикалық,  алғашқы  әлеуметтік  бақылау  (әлеуметтену), 
әлеуметтік-мәртебелік, демалыс және т.б. 
"Отбасы"  ұғымы  "неке"  ұғымымен  тығыз  байланысты.  Социологияда 
неке  дегеніміз  —  отбасын  қалыптастыру  мен  оған  қоғамдық  бақылау 
жасаудың  дәстүрлі  тәсілі,  жыныстардың  еркек  пен  әйелдің,  арасындағы  бір-
біріне және ӛз балаларына, ата-анасына қатысты құқықтары мен міндеттерін 
белгілейтін қатынас формасы. 
Некенің  тӛмендегідей  формалары  бар:  моногамия(бір  еркек  пен  бір 
әйелдің  арасындағы  неке,  бұл  бүгінгі  күнде  ТМД,  АҚШ  Еуропа  елдеріндегі 
бірден-бір  форма)  және полигамия(бір  индивид  пен  бірнеше  индивидтің 
арасындағы неке). 
ҚР  Парламентінде  неке  мен  отбасы  туралы  жаңа  Заңды  талқылау 
кезінде  кӛп  әйел  алу  (полигиния)  пікірталас  болды,  бірақ  БАҚ-тың 
хабарлағанындай,  әйелдер  де  кӛп  еркекке  шығу  (полиандрия)  туралы  мәселе 
кӛтергеннен кейін, кӛп әйел алу мәселесі күн тәртібінен алынып тасталды. 
Некелік  серік  таңдаудың  екі  түрі  бар: эндогомия(серіктер  бір  топтың 
ішінде)  және экзогомия(  неке  мен  белгілі  бір  топтан  тыс,  мысалы,  рулар 
арасында болады). 


129 
 
Нормативті актілерде некеге анықтама берілмейді және оның құқықтық 
табиғаты  жӛніндегі  мәселе  осы  күнге  дейін  заңдылықтарда  да, 
құқықтық  доктринада  да  шешілген  жоқ.  Неке  туралы  үш  түрлі  кӛзқарас 
айтылып жүр:неке - келісім шарт, неке - мәртебе, неке - сыбайластық
Соңғы  уақыттарға  дейін  алыс  шетелдерде  неғұрлым  кең  тараған 
тұжырымдама  келісімшарт  негізінде  болды,  олнекеге  отыру  тәртібін,  оның 
әрекет  шарттарын,  некені  бұзу  кезінде  жұбайында  болатын  шығындарды 
заңда отыратын шарттарға, яғни келісімшартты заңдылықтармен қарастыруға 
негізделеді.  Неке  келісімшартында  жұбайлар  мүлкінің  келісімшарт  режимін 
белгілеу мүмкіндігі жазылады. 
Келісімшарт  тұжырымдамасына  қарсылар  неке  келісімшарт  болуы 
мүмкін  емес,  ӛйткені  жұбайларда  заңда  қарастырылған  құқықтар  мен 
міндеттер болуы мүмкін және тараптар оны ӛз еркімен ӛзгерте алмайды дейді. 
Жұбайлардың мүлік режимін белгілейтін неке келісімшартына отыру жағдайы 
келісімшарт  тұжырымдамасының  пайдасы  үшін  жеткілікті  дәлел  бола 
алмайды,  ӛйткені  некенің мақсаты  –  отбасын  құру,  бала  туу  және 


Достарыңызбен бөлісу:
1   ...   86   87   88   89   90   91   92   93   ...   207




©melimde.com 2020
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет
Сабақтың тақырыбы
Сабақтың мақсаты
бойынша жиынтық
Сабақ тақырыбы
жиынтық бағалау
ғылым министрлігі
рсетілетін қызмет
Жалпы ережелер
тоқсан бойынша
қызмет стандарты
бекіту туралы
бағалауға арналған
Сабақ жоспары
Әдістемелік кешені
Қазақстан республикасы
тоқсанға арналған
жиынтық бағалаудың
туралы хабарландыру
жиынтық бағалауға
арналған жиынтық
бағалау тапсырмалары
арналған тапсырмалар
білім беретін
республикасы білім
Қазақстан республикасының
бағалаудың тапсырмалары
мерзімді жоспар
Қазақстан тарихы
пәнінен тоқсанға
Жұмыс бағдарламасы
арналған әдістемелік
біліктілік талаптары
әкімінің аппараты
Қазақ әдебиеті
туралы анықтама
Мектепке дейінгі
мамандығына арналған
нтізбелік тақырыптық
қойылатын жалпы
жалпы біліктілік
Конкурс туралы
мемлекеттік әкімшілік
болып табылады
оқыту әдістемесі
жалпы конкурс
Реферат тақырыбы
қатысушыларға қойылатын
Қазақстан облысы
әдістемелік ұсыныстар
әдістемелік кешені
тақырыптық жоспар