Көптік, септік жалғаулар



Дата11.04.2022
өлшемі60.48 Kb.
#219767
Байланысты:
Көптік, септік жалғаулар
2020 referat 6842314 (1), ГС 2 жазықтық Материал, Бағдалхан.Ж, лаб-3, vv, 12 Механика ДЗ, -39961932, Документ Microsoft Word, Өмірзақ.A АІ-21 ғылыми жұмыс, 2 сро, сро ПК, sciPaper167478, brending-kak-instrument-sozdaniya-i-ukrepleniya-dolgosrochnyh-otnosheniya-mezhdu-potrebitelem-i-brendom-predpriyatiy-industrii-gostepriimstva, Мектептегі жарғы

Көптік, септік жалғаулар

алдвь

Көптік жалғау


Қазақ тілінде көптік ұғымды білдіретін үш түрлі морфологиялық форма бар

Олардың бірі – -ыз/-із, -з,

екіншісі – -қ/-к,

үшіншісі – -лар/-лер, -дар/-дер, -тар/-тер формасы


Көптік жалғаулары, негізінен, екі семантикалық-грамматикалық мағынада жұмсалған:

  • 1) белгілі бір заттың, нәрсенің дербес-дербес санап көрсетуге болатын бөлшектерден тұратындығын көрсетеді. Мысалы, ағачлар (ағаштар), бизлер (біздер), тағлар (таулар) т.б.
  • 2) белгілі бір адамдардың тобын, жиынтығын білдіреді. Мысалы, кішілер (кісілер), азамлар (адамдар), білмезлер (сауатсыздар) т.б. Егер сөйлемде бастауышқа көптік жалғауы жалғанса, баяндауышқа да көптік жалғауы жалғанып, бірбірімен қиысады. Мысалы, анлар сордулар (олар сұрады), билге тетик кишилер меним сөзим ешитиңлер (білікті, есті кісілер, менің сөзімді тыңдаңдар) т.б.

Түркологтардың қазіргі буыны *-з, *-к, *-қ, *-л, *-м, *-н, *-р, *-с, *-ч, *-ш, *-т, *-қ+*-н, *-қ+*-л, *-ғ+*-т, *-ғ+*-р, *-л+*-қ, *-лар форманттарын тұтасынан жинақтау мағынасын білдіретін көрсеткіштер деп таниды

«Ортақтық», «жинақтау», «мол болушылық» ұғымдары көптік ұғымынан шығады. Қарын+д+ас, жол+д+ас сөздері арқылы берілетін ортақтастық мән көне *ас көптік формасы негізінде беріліп тұр деп есептейміз.

Орхон-енисей, орта ғасыр ескерткіштері тілінде кездесетін тарқа+т (атақ, жекешесі – тарқа+н), теги+т (атақ, жекешесі – теги+н) сөздері құрамындағы т, теле+ут, турк+ут этнонимдері құрамындағы -ут көптік мағына береді.

Түркологияда осы кезге дейін л-ден басталатын көптік жалғауы -лар/-лер түпкітек



(архетип) саналып келді. Шындығында, бұл форма - түпкітек емес, позициялықкомбинаторлық өзгерістердің әсерінен пайда болған вариант қана. Тіліміздегі л, м, н сонорлары – сөз басындағы кез келген дыбысты ығыстырып шығарып, соның орнына өздері тұрып алатын қабілеті бар ерекше фонемалар.

Достарыңызбен бөлісу:




©melimde.com 2022
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет
Сабақтың тақырыбы
бойынша жиынтық
жиынтық бағалау
Сабақ тақырыбы
Сабақтың мақсаты
ғылым министрлігі
тоқсан бойынша
Сабақ жоспары
бағдарламасына сәйкес
бағалауға арналған
Реферат тақырыбы
жиынтық бағалауға
Қазақстан республикасы
рсетілетін қызмет
арналған тапсырмалар
сәйкес оқыту
Жалпы ережелер
білім беретін
бағалау тапсырмалары
бекіту туралы
республикасы білім
оқыту мақсаттары
жиынтық бағалаудың
қызмет стандарты
тоқсанға арналған
Қазақстан республикасының
мерзімді жоспар
Қазақстан тарихы
арналған жиынтық
болып табылады
бағалаудың тапсырмалары
арналған әдістемелік
жалпы білім
Әдістемелік кешені
нтізбелік тақырыптық
Қазақ әдебиеті
пәнінен тоқсанға
Мектепке дейінгі
Зертханалық жұмыс
республикасының білім
оқыту әдістемесі
Инклюзивті білім
туралы хабарландыру
білім берудің
Жұмыс бағдарламасы
туралы жалпы
қазақ тілінде
Қысқа мерзімді
тақырыптық жоспар
пайда болуы
пәнінен тоқсан