Кыргыз тилинин тарыхынан


киши, баш – бас, түс – түш, түргеш



Pdf көрінісі
бет97/112
Дата06.08.2022
өлшемі1.73 Mb.
#278228
1   ...   93   94   95   96   97   98   99   100   ...   112
Байланысты:
Кыргыз тилинин тарыхынан

киши, баш – бас, түс – түш, түргеш – түргес ж. б. Бул үнсүздөрдүн артикуляциялык 
жакындыгына жараша адаштырылып жатат. Ошентип, диалектидеги с-чылдык 
менен ш-чылдык белги орхон-енисей доорунан башталат. 
Мындай фонетикалык кубулуштан пайда болгон фонетикалык дублеттин 
мазмуну өзгөртүлсө, алар өзүнчө сөзгө, бир сөз эки сөзгө айланат. Мисалы: 
байыркыда кышлаг бир сөз, азыр ушул еөздөн кыштак «село», кыштоо «зимовка», 
байыркыда багла, азыркыча боола «сноповать», байла «привязывать». Байыркы 
турпаты: кышлаг, багла кандай мааниде экенин азыр так ажыратуу кыйын. 
Сөз маанисинин кеңейиши, жаңы фонеманын пайда болушуна, бир эле 
фонеманын айтылыш вариантынын бөлүнүшүнө себеп болот. Демек «м» тыбышы 
«б» тыбышынын мурунчул варианты, «п» тыбышы «б» тыбышынын каткалац 
www.bizdin.kg электрондук китепканасы


варианты. Ушу сыяктуу т–д, с – з, ш – ч тыбыштары байыркы алтай доорундагы 
бир фонемадан ажырап бөлүнүшү ыктымал. 
Сингармониялык тилдерде тыбыштардын жайгашуу орду мепен айкалыш 
тизими өзгөртүлгөн сайын, андагы үнсүздөрдүн түгөйлөштүгү да жаңыланып турат. 
Алсак с – з азыркы тилдерде түгөйлөш болсо, р – з(с) тыбыштарынын түгөйлөштүгү 
(ротацизм) урал-алтай мезгилине туура келет. Ошентип, түрк тилдериндеги к-г, д-т, 
б-п тыбыштарынын фонем ага бөлүнүшү алтай доорунан башталат. Азыркы 
тилдердеги: й – ж, ж – ч – с, ш – с, ч – ж, ш – ж, с – з, н – д – т, л – д сыяктуу 
түгөйлөштүк түрк тилдеринин кийинки мезгилдерине туура келет. Түгөйлөштүгү 
жагынан ар бир тилдин өзүнчөлүгү бар. 
Сингармониясы 
Академик В. В. Радлов түрк тилдериндеги сингармонияны үчкө бөлүп караган: 1. 
Сөз мүчөлөрүндөгү сингармония; 2. Татаал сөздөгү сингармония; 3. Кабыл алынган 
чет сөздөгү сингармония. Мүчөдөгү сингармония сөздүн акыркы муунундагы 
үндүүлөргө жараша экендигин аныктаган. 
Сингармонияга туура келбеген дисгармониялык сөздөр, В. В. Радлов айткандай
араб, иран тилдеринин эсебинен пайда болгон. Кыргыз тилиндеги сингармония 
тыбыштардын өзүндө, муун көлөмүндө сакталат. 
Байыркы түрк тилиндеги сингармония кандай экенин андагы үндүүлөрдүн 
айкалыштарынан байкап көрөлү. Байыркы түрк тилиндеги үндүүлөрдүн айкалышы: 


Достарыңызбен бөлісу:
1   ...   93   94   95   96   97   98   99   100   ...   112




©melimde.com 2022
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет
Сабақтың тақырыбы
бойынша жиынтық
жиынтық бағалау
Сабақ тақырыбы
Сабақтың мақсаты
ғылым министрлігі
тоқсан бойынша
бағдарламасына сәйкес
бағалауға арналған
Сабақ жоспары
Реферат тақырыбы
жиынтық бағалауға
сәйкес оқыту
арналған тапсырмалар
Қазақстан республикасы
білім беретін
оқыту мақсаттары
бағалау тапсырмалары
республикасы білім
Жалпы ережелер
жиынтық бағалаудың
рсетілетін қызмет
бекіту туралы
тоқсанға арналған
Қазақстан тарихы
мерзімді жоспар
Қазақстан республикасының
арналған жиынтық
қызмет стандарты
болып табылады
жалпы білім
арналған әдістемелік
Мектепке дейінгі
оқыту әдістемесі
бағалаудың тапсырмалары
Қазақ әдебиеті
пәнінен тоқсанға
Инклюзивті білім
нтізбелік тақырыптық
Зертханалық жұмыс
Әдістемелік кешені
білім берудің
республикасының білім
туралы жалпы
Қазақстанның қазіргі
Қысқа мерзімді
Жұмыс бағдарламасы
атындағы жалпы
қазақ тілінде
қазіргі заман
туралы хабарландыру