Кыргыз тилинин тарыхынан


шатаагч  «поджигатель», кырг. чатакчы  «скандалист»; монг.  чөмөг



Pdf көрінісі
бет89/112
Дата06.08.2022
өлшемі1.73 Mb.
#278228
1   ...   85   86   87   88   89   90   91   92   ...   112
Байланысты:
Кыргыз тилинин тарыхынан

шатаагч 
«поджигатель», кырг. чатакчы 
«скандалист»; монг. 
чөмөг 
«трубчатые кости», кырг. шимек ж. б. 
ш-с-ч: 
монг. 
ширх 
«вошь скота», кырг. сирке «гнида»; монг. 
шир 
«натуральная краска», кырг. сыр 
I 
«краска»; монг. 
жимс 
«плоды, фрукты», кырг. жемиш: монг. тилинде 
бус 
(башка) «не, 
другой, прочий» ж. 
б. 
Мындай сөздөр 
с-ш 
тыбыштарынын алмашуусунан пайда 
болгон төл сөздөр. 
Айрым сөздөрдө 
ш 
менен с алмашылат: 
шар 
«желтый, рыжий, русый» сары; 
сулбайх 
«становиться слабым» шалпай; 
тусах 
«падать,попадать» түшүү; бяслах 
«сыр» быштак; дэвсэх «постилка» төшөк; 
хөсөг 
«подвода, тягло» көлүк; 
ис 
«копать» 
ыш; тэгш 
«гладко» текши. 
Айрым сөздөрдө 
с, ч 
тыбыштарынан алмашылат; 
сөг-сөг 
«междометия 
(возглас.)» чөк-чөк; 
сөгдөх 
«класть земной поклон» чөктүр; 
чирэх 
«тащить, 
волочить» сүйрө; 
өс 
«месть» өч ж. б. 
Түгөйлөш 
с, 
з тыбыштарынын алмашылып айтылышы: 
хиргис 
«кыргыз», 
хасаг 
«казак», бэс ж. б. 
Монгол тилинде «з» кыргыз тилинде «ж» тыбышына туура келет: 
монгол тилинде мааниси
кыргыз тилинде мааниси
зэс I, «медь, медный»
 
жез, «медь, латунь»
 
2
Б. X. Т о д а е в а . Грамматика современного монгольского языка. М., 1951, 28-бет. 
www.bizdin.kg электрондук китепканасы


зол «счастье, удача»
 
жол II жолу болду (удача)
 
зоо(н) «поясничная часть»
 
жон I «спииной хребет»
 
зос «земляные краски»
 
жошо «красная глина, сурик»
 
зарч «вестник, глашатай»
 
жарчы «глашатай»
 
зэлэ «протянутая веревка»
 
желе «привязь для жеребят»
 
зориг «смелость, желание»
 
жорук «ход, походка»
 
засал I «наряд, украшение»
 
жасалга «украшение»
 
зовлон(г) «мучение, горе»
 
жоболоң «суматоха»
 
болзол «условие, предполог.»
 
болжол «предположение»
 
Сөз башында, сөз ортосунда «ж» тыбышынын «з» тыбышына туура келиши: 
зуурах «месит» жууру; зүймэл «составной» жөргөм; зах I «воротник, край» жака; 
зайтай «обширный, просторный» жайлуу; хазах «кусать, кусаться» кажа; золтой 
«удачливый, удачный» жолтой; зарч «вестник, глашатай» жарчы. 
Н. К. Дмитриев чуваш тилиндеги «л» башка түрк тилдеринде «ш» тыбышына 
туура келишин В. Шот биринчи жолу байкаган дейт. Монгол тили да чуваш 
тилиндей «л» группасына жатарын айткан
1
. Мисалы: чуваш тилинде хел «зима», 
кырг. тилинде кыш «зима», чув. чул «камень», кырг. таш; чув. жул «год», кырг. жаш; 
чув. шал «зуб», кырг. тиш; чув. тул «наружный», кырг. тыш; чув. кемел «серебро», 
кырг. күмүш; чув. утмал «шестьдесят», кырг. алтымыш ж. б. 
Кыргыз тилинде ч, т тыбыштарынын алмашылып айтылышына: кушчу – кутчу 
деген уруунун аты; тирке – чирке (арабаны), батым – бачым («тез» маанисинде), 
тыпын – кыпын, тирен – чирен (ат үстүндө үзөңгүгө) деген сөздөр мисал болот. 
Ошондой эле, чуваш тилинде челхе «язык», кырг. тил «язык», чув. тилинде чул 
«камень», кырг. таш «камень»; чув. тилинде чере «живой», кырг. тири ж. б. т, к: 
тыпын – кыпын (чан, маанисинде), тарбыз, дарбыз, гарбыз, карбыз, арбуз ж. б. 
Ротацизм жөнүндө болсо, сөз башка. Мисалы: монг. бор «серый», кырг. боз; монг. 


Достарыңызбен бөлісу:
1   ...   85   86   87   88   89   90   91   92   ...   112




©melimde.com 2022
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет
Сабақтың тақырыбы
бойынша жиынтық
жиынтық бағалау
Сабақ тақырыбы
Сабақтың мақсаты
ғылым министрлігі
тоқсан бойынша
бағдарламасына сәйкес
бағалауға арналған
Сабақ жоспары
Реферат тақырыбы
жиынтық бағалауға
сәйкес оқыту
арналған тапсырмалар
Қазақстан республикасы
білім беретін
оқыту мақсаттары
бағалау тапсырмалары
республикасы білім
Жалпы ережелер
жиынтық бағалаудың
рсетілетін қызмет
бекіту туралы
тоқсанға арналған
Қазақстан тарихы
мерзімді жоспар
Қазақстан республикасының
арналған жиынтық
қызмет стандарты
болып табылады
жалпы білім
арналған әдістемелік
Мектепке дейінгі
оқыту әдістемесі
бағалаудың тапсырмалары
Қазақ әдебиеті
пәнінен тоқсанға
Инклюзивті білім
нтізбелік тақырыптық
Зертханалық жұмыс
Әдістемелік кешені
білім берудің
республикасының білім
туралы жалпы
Қазақстанның қазіргі
Қысқа мерзімді
Жұмыс бағдарламасы
атындағы жалпы
қазақ тілінде
қазіргі заман
туралы хабарландыру