Кыргыз тилинин тарыхынан


байбиче «старшая жена (при наличии другой жены или жён), мунун биринчи  морфемасы бай



Pdf көрінісі
бет65/112
Дата06.08.2022
өлшемі1.73 Mb.
#278228
1   ...   61   62   63   64   65   66   67   68   ...   112
Байланысты:
Кыргыз тилинин тарыхынан

байбиче «старшая жена (при наличии другой жены или жён), мунун биринчи 
морфемасы бай «богач», экинчиси -би, үчүнчүсү -че, (-ча мүчө), ошентип, байбиче 
«байдын биринчи аялы» болуп чыгат. Мында сөздүн турпаты кыскартылды, бирок 
мазмуну кемиген жок. 
Кээде сөздүн айтылыш турпатына жараша анын семантикасы өзгөрүп отурат. 
Мисалы: байыркы тилде сөңүк «кость» бир сөз болсо, азыркы кыргыз тилинде сөөк 
«кость», сөңгөк «стебель» эки сөзгө айланды. Ошондой эле, байыркы тилде сүңүш 
«сражение», кыргыз тилинде согуш «война», сөгүш «выговор», сокку «удар» ж. б. 
Бул сөздөрдүн уңгусу сү «войско» деген байыркы тилге барат. Ошентип «сог, сөг, 
сок» деген сөздүн аягындагы -г, -к этиш жасай турган куранды. Салыштыр: үрк 
(дүр-к) «пугаться», уук (уу-к) «отравляться», жулк (жул-к), жык ж. б. сыяктуу: жак 
(жа-л-ын), бүк (бү-р, бүйрү), чык (чы-й-кан), бак (ба-йка) ж. б. деген сөздөрдүн 
аягындагы  куранды экени байкалып турат. М. Кашгариде сөгүк «ругательство» үч 
морфема: сө-г-үк болсо, азыр кыргыз тилинде согуу эки морфема (сок-уу) деп 
каралат. 
Даты мисал: кыргызча аштык, казакча астык. Булардын уңгусу: аш «азык», 
казакча ас «аукат» – экөө бир эле сөз; буга азык уңгулаш келет. Сөздүн экинчи 
морфемалары -тык (-лык мүчө) менен -ык (абалы -лык)дагы уңгулаш. Ошентип, 
азык менен аштык бир негизден пайда болгону менен турпатына жараша мазмуну 
да өзгөрүлүп кеткен. Азыр азык менен аштык бир эмес, экөө эки сөз. Кыргыз 
тилинде «аштык» менен «азык» бар, «астык» жок; казак тилинде «азык» менен 
«астык» бар, аштык жок (казакча аштык «ачарчылык» деген мааниде, уңгусу ач
«голод»), өзбек тилинде озик «пища, продукты», ошлик деген сөз жок ж. б. Ошентип, 
фонетикалык дублеттер акырындап жергиликтүү мүнөзгө айланып, сөз менен тил 
жаңыланып отурат. 
Эки бөлөк турпаттагы сөздөр мазмун жактан тутамдашып, бир бүтүнгө айланса, 
жаныча сөз жасалат
1
. Мисалы: өзүнчө турганда таш «камень», бака «лягушка», таш 
бака «черепаха», бул экөө мазмун жактан биригип жаңы сөзгө айланды. Мындай 
татаал сөздөр тыбыштык жактан кыскартылса, бир турпатка биригет. Мисалы: алып 
кел дегенди: апкел, акел десек мында эки бөлөк сөз бир турпатка бирикти. Ошентип 


Достарыңызбен бөлісу:
1   ...   61   62   63   64   65   66   67   68   ...   112




©melimde.com 2022
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет
Сабақтың тақырыбы
бойынша жиынтық
жиынтық бағалау
Сабақ тақырыбы
Сабақтың мақсаты
ғылым министрлігі
тоқсан бойынша
бағдарламасына сәйкес
бағалауға арналған
Сабақ жоспары
Реферат тақырыбы
жиынтық бағалауға
сәйкес оқыту
арналған тапсырмалар
Қазақстан республикасы
білім беретін
оқыту мақсаттары
бағалау тапсырмалары
республикасы білім
Жалпы ережелер
жиынтық бағалаудың
рсетілетін қызмет
бекіту туралы
тоқсанға арналған
Қазақстан тарихы
мерзімді жоспар
Қазақстан республикасының
арналған жиынтық
қызмет стандарты
болып табылады
жалпы білім
арналған әдістемелік
Мектепке дейінгі
оқыту әдістемесі
бағалаудың тапсырмалары
Қазақ әдебиеті
пәнінен тоқсанға
Инклюзивті білім
нтізбелік тақырыптық
Зертханалық жұмыс
Әдістемелік кешені
білім берудің
республикасының білім
туралы жалпы
Қазақстанның қазіргі
Қысқа мерзімді
Жұмыс бағдарламасы
атындағы жалпы
қазақ тілінде
қазіргі заман
туралы хабарландыру