Кыргыз тилинин тарыхынан


молодош разг. молодёжь; нагирет



Pdf көрінісі
бет62/112
Дата06.08.2022
өлшемі1.73 Mb.
#278228
1   ...   58   59   60   61   62   63   64   65   ...   112
Байланысты:
Кыргыз тилинин тарыхынан

молодош разг. молодёжь; нагирет разг. награда; сомке разг. сумкадвойно разг. 
вдвойне; назначыт разг. назначить; падумат разг. подумать; ничево разг. ничего 
ж. б. 
Мындай мисалдарга караганда К. К. Юдахиндин «Кыргызча-орусча сөздүгү» 
адабий тилдин үлгүсү болбой эле, жарым-жартылай диалектилик сөздүк болуп 
калган. Орус адабий тилинин сөздүгү жөнүндө 1920-жылы В. И. Ленин А. В. 
Луначарскийге жазган катында: «Жолдош Луначарский! Жакында мага өзүм үчүн 
өкүнүчтүү, уят болсо да айтайын, биринчи жолу – Дальдын атактуу сөздүгү менен 
таанышууга туура келди. 
Абдан сонун нерсе, бирок бул областнический сөздүк экен жана эскирип да 
калыптыр. Чыныгы орус тилинин сөздүгүн, айталык, ушул кезде колдонулуп жүргөн 
жана Пушкинден Горькийге чейинки классиктер колдонуп келген сөздүктөрдүн 
сөздүгүн түзүүгө убакыт жетти го деймин» (В. И. Ленин. Чыгармалар, 35 том, 424 
бет) – деп, орус адабий тилинин сөздүгүн түзүү зарылдыгын белгилейт; орус 
тилинин лексикасы мына ошентип тазартылган. 
Адабий тил – жалпы элдик тилдин жогорку баскычы, аны ушул тилде 
эмгектенип жаткан акын-жазуучулар, эл массасына сөз маданияты жагынан үлгү 
боло турган эмгекчи адамдар гана өнүктүрө алат. Адабий тилдин сөздүгүн 
жасаганда биз мына ушул алдыңкы катарга теңелүүбүз керек. Тилде төл сөздөр 
турса, ага арзыбай жогоркудай жаргондорду сүйлөмгө аралаштырып сүйлөө 
маданияттуулук эмес, ал өзүнүн ким экенин гана билдирет. Тил – акылыңдын 
күзгүсү. Өз оюн жакшылап айтып түшүндүрө албаган жаштар жөнүндө В. Бонч-
Бруевич мындай деген: «Пикириңиз бардыкка жеңил-желпи түшүнүктүү болсун 
үчүн, кантип эле Сиз өз пикир-оюңузду орусча баяндап бере албайсыз. Орус тили эң 
бай тил, эгер сиз муну иштебесеңиз, анда буга сиз жазып отурган тил күнөөлүү эмес, 
сиз күнөөлүүсүз» (В. Бонч-Бруевич. Как работал Владимир Ильич, «Читатель и 
писатель», 1928, № 2, 1-бет). Ушул насыят сөздү ар ким өзүнө алып, эне тилине 
жыйынтык чыгарса болот. Сөздөрдү чыныгы өз маанисинде туура пайдалана билүү 
– жогорку искусство, жаштар мына ушундай искусствого ээ болуш керек. 
Сөздөрдүн мааниси коомдук мамилеге жараша бөксөрүп, же жогорулап отурат. 
Мисалы: коргон деген сөздүн мурдагы мааниси 1. крепость (жоокерлер бекинип, 
коргоно турган чеп), кийинки мааниси: 2. ограда у могилы; 3. развалина (эски, 
ураган коргон); 4. (жаңы мааниси) загон для овец. Орусча курган 1. крепость; 2. 
могильный холм; 3. холм (дөбө)
1
. Азыр кыргызда бул сөздүн эски мааниси 
колдонулбай калды. Ошондой эле: сарай казакча «дворец» (Маданиет сарайы 
«Дворец культуры», Советтер Сарайы «Дворец Советов»); орусча сарай «холодное 
крытое хозяйствеиное помещение»; Радловдун сөздүгүндө сарай «дворец» (сар 
«верхний, главный»), -ай (үй «дом»)„ этимосу «башкы чон үй», этимону «дворец»; ак 


Достарыңызбен бөлісу:
1   ...   58   59   60   61   62   63   64   65   ...   112




©melimde.com 2022
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет
Сабақтың тақырыбы
бойынша жиынтық
жиынтық бағалау
Сабақ тақырыбы
Сабақтың мақсаты
ғылым министрлігі
тоқсан бойынша
бағдарламасына сәйкес
бағалауға арналған
Сабақ жоспары
Реферат тақырыбы
жиынтық бағалауға
сәйкес оқыту
арналған тапсырмалар
Қазақстан республикасы
білім беретін
оқыту мақсаттары
бағалау тапсырмалары
республикасы білім
Жалпы ережелер
жиынтық бағалаудың
рсетілетін қызмет
бекіту туралы
тоқсанға арналған
Қазақстан тарихы
мерзімді жоспар
Қазақстан республикасының
арналған жиынтық
қызмет стандарты
болып табылады
жалпы білім
арналған әдістемелік
Мектепке дейінгі
оқыту әдістемесі
бағалаудың тапсырмалары
Қазақ әдебиеті
пәнінен тоқсанға
Инклюзивті білім
нтізбелік тақырыптық
Зертханалық жұмыс
Әдістемелік кешені
білім берудің
республикасының білім
туралы жалпы
Қазақстанның қазіргі
Қысқа мерзімді
Жұмыс бағдарламасы
атындағы жалпы
қазақ тілінде
қазіргі заман
туралы хабарландыру