Кыргыз тилинин тарыхынан


ОРУС ТИЛИНЕН АЛЫНГАН СӨЗДӨРДҮН СТАТИСТИКАСЫ



Pdf көрінісі
бет42/112
Дата06.08.2022
өлшемі1.73 Mb.
#278228
1   ...   38   39   40   41   42   43   44   45   ...   112
Байланысты:
Кыргыз тилинин тарыхынан

ОРУС ТИЛИНЕН АЛЫНГАН СӨЗДӨРДҮН СТАТИСТИКАСЫ 
Орус тили азыркы замандагы эң алдыңкы бай тилдерден болуп саналат. Анын 
лексикалык байлыгынан сөз албаган бир да тил калбаса керек. Бул тилдин 
лексикалык байлыгы, грамматикасынын тактыгы анын өзүнүн жаратылышынан 
эмес, аны адегенде ушундай абалга жеткирип, байланыш функциясын көтөрүп, 
пайдалана алган орус калкынын өзү болсо: азыр бул тилдин дагы өсүп-өркүндөшүнө 
ушул тилде сүйлөп, эмгектенип жаткан бүт тил коллективинин үлүшү бар. Орус 
1
Д. А. М а г а з а н и к. Турецко-русский словарь. М., 1945. 
2
Татарско-русский словарь. М., 1966. 
www.bizdin.kg электрондук китепканасы


тилинин функциясы жана келечеги ушунда.
К. К. Ю
дахиндин 1965-жылы басылган «Орусча-кыргызча сөз
дүгүндө» орус тилинин 
эсебинен пайда болгон сөздөрдүн саны – 3935; жалпы сөздүктүн 10,52%ин түзөт. 
1940-жылы басылган сөздүктө орус сөздөрүнүн саны – 1540 болгон, бул сөздүктүн 
6,16%ин түзөт. Кыскасы 25 жылдын ичинде орус тилинен алынган сөздөрдүн саны 
2,6 эсе көбөйдү (№ 5–6 таблицаны караңыз). 
Орус тилинен кирген сөздөр күн санап сан жагынан көбөйүп жаткандыгы 
кыргыз эли менен орус элинин социалдык турмушу, экономикалык маданий абалы 
тыгыз байланышта болгондугу жана булардын чогуу жашап тургандыгы менен 
түшүндүрүлөт. 
Ушул азырда орус тилинен кыргыз адабий тилине кирип, лексикада активдүү 
колдонулуп жаткан терминдердин көпчүлүгү интернационалдык сөздөр экендигин 
айтуу керек. Маселен саясий коомдук терминдер: агитатор, агрессия, антагонизм, 
ассамблея, атеизм, базис, бюллетень, гегемония, график, гуманизм, демократия
директор, дискуссия, дотация, жюри идея, инспектор, инфекция, кандидат, 
капитализм, коллегия, комитет, коммунизм, конкурс, континент, концерн, кризис, 
лектор, овация, аппонент, паспорт, пионер, премьер, пропуск, социализм, съезд, 
тезис, фашизм, философ, фракция, шовинист, юбилей, экспорт, эмблема ж. б. 
Айыл чарбасына байланыштуу термин сөздөр орус тилинин эсебинен көбөйүп 
кыргыз лексикасын байытып жатат. Мисалы: абрикос, агроном, бригада, доярка, 
звено, картошка комбайн, рацион, сеялка, силос, сульфат, теплица, трактор, ферма 
ж. б. 
Ушулардай эле, илимий-техниканын өсүшү менен кыргыз тилине орус тилинен 
төмөнкүдөй техникалык терминдер кирип, лексиканы байытып жатат. Мисалы: 
автол, автопарк, арматура, батарея, бензин, генератор, домкрат, домна, забой, 
кабель, конвейер, мартен, маховик, машинист, монтер, мотор, самосвал, станок, 
экскаватор ж. б. 
Эл чарбасында транспорттун түрлөрүнүн өсүшү менен, ага тиешелүү жаңы 
сөздөр кыргыз тилин байытып жатат. Мисалы: авиатор, авиация, автобус, 
автомобиль, автопарк, антенна, аэроплан, аэростат, вагон, вертолёт, гараж, грузовик, 
катер, корабль, легковой, локомотив, паром, поезд, пристань, радио, самолёт, 
скорый, такси, танкер, телевизор, телефон, тепловоз, теплоход, товарный, трамвай, 
транзит, троллейбус, шоссе ж. б. 
Медициналык тармактын кеңиши менен кыргыз тилинде медициналык 
терминдердин колдонулушу орус тили аркылуу болуп жатат. Буга төмөнкү сөздөрдү 
мисал кылып көрсөтүүгө болота акушер, ангина, аптека, больница, врач, гигиена, 
гинеколог, глюкоза, госпиталь, грелка, диагноз, диета, диспансер, донор, инфекция, 
клизма, клиника, кодеин, коклюш, массаж, медицина, медпункт, микроб, окулист, 
прививка, санаторий, санитар, сестра, терапия, укол, фельдшер, хирург, шприц, 
экзема ж. б. 
Ушул азыр да кыргыз тилин орус тилинин эсебинен өзүнүн лексикасын 
согуштук терминдер менен байытып жатат. Буга мисал келтирели: авиабомба, 
авианосец, автомат, агрессор, адмирал, адъютант, амбразура, армия, артиллерия, 
батарея, блиндаж, блокада, бомба, броневик, ветеран, гарнизон, гаубица, гвардия, 
гестапо, глобальный, граната, дезертир, десант, диверсия, дивизия, дозор, зенитчик, 
истребитель, кавалерия, казарма, капитуляция, каска, катюша, команда, командир, 
комбрит, комдив, комиссар, контузия, маузер, мина, оккупация, окөп , партизан, 
погоны, пулемёт, пушка, рота, снайпер, строй, танк, торпеда, траншея, трофей, 
фронт, фугас, шеренга, эвакуация, эскадрон ж. б. 
Ушундай эле элдин турмуш-тиричилигине байланыштуу сөздөр орус тилинен 
кирип жатат. Мисалы: абажур, диван, дорожка, квартира, кофе, кресло, люстра, 
www.bizdin.kg электрондук китепканасы


пылесос, сервант, торшер, туалет, холодильник, шифоньер ж. б. Сөздөрдүн 
турпатына жараша жөнөкөй, татаал гана эмес, ушул азыр да сөздүн жаңы түрү, 
кыскартылган формасы пайда болду. Мисалы: исполком, комсомол, райсобес, 
райком, рабкор ж. б. 
Кыскартып айтканда илимдин, техниканын, чарбанын, искусствонун, 
маданияттын ж. б. эл турмушунун бардык тармагында болуп жаткан жаңылыктар 
орус тилинен кирген сөздөр менен белгилениши, ушул азырдагы орус калкынын 
жагымдуу таасирин бадндап турат. 
Кабыл алынган сөздөрдүн дээрлик бардыгы зат атооч, ошондой болсо да бирин-
серин сын атоочтор орус тилинен кирип жатат. Мисалы: авансовый, аварийный, 
военный, дежурный, легальный, массовый, накладной, оптический, партийный, 
пассивный, персональный, прикладной, реактивный, рентабельный, рядовой, 
сепаратный, стандартный, строевой, суверенный, транзитный, универсальный
частный ж. б. Мындай сөздөр сүйлөмдө аныктоочтук милдет аткарса, сын атооч 
катарында пайдаланып келе жатат. Ушул азыркыга чейин чет тилдерден алынган 
сын атоочтор субстантивация маанисинде колдонулса, орус тилинен кирген 
жогоркудай сөздөр кыргыз тилине сын атооч катары тааныла баштады, бул дагы 
кыргыз тилине орус тилинин жагымдуу таасирин баяндайт. 


Достарыңызбен бөлісу:
1   ...   38   39   40   41   42   43   44   45   ...   112




©melimde.com 2022
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет
Сабақтың тақырыбы
бойынша жиынтық
жиынтық бағалау
Сабақ тақырыбы
Сабақтың мақсаты
ғылым министрлігі
тоқсан бойынша
бағдарламасына сәйкес
бағалауға арналған
Сабақ жоспары
Реферат тақырыбы
жиынтық бағалауға
сәйкес оқыту
арналған тапсырмалар
Қазақстан республикасы
білім беретін
оқыту мақсаттары
бағалау тапсырмалары
республикасы білім
Жалпы ережелер
жиынтық бағалаудың
рсетілетін қызмет
бекіту туралы
тоқсанға арналған
Қазақстан тарихы
мерзімді жоспар
Қазақстан республикасының
арналған жиынтық
қызмет стандарты
болып табылады
жалпы білім
арналған әдістемелік
Мектепке дейінгі
оқыту әдістемесі
бағалаудың тапсырмалары
Қазақ әдебиеті
пәнінен тоқсанға
Инклюзивті білім
нтізбелік тақырыптық
Зертханалық жұмыс
Әдістемелік кешені
білім берудің
республикасының білім
туралы жалпы
Қазақстанның қазіргі
Қысқа мерзімді
Жұмыс бағдарламасы
атындағы жалпы
қазақ тілінде
қазіргі заман
туралы хабарландыру