Кыргыз тилинин тарыхынан



Pdf көрінісі
бет4/112
Дата06.08.2022
өлшемі1.73 Mb.
#278228
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   112
Байланысты:
Кыргыз тилинин тарыхынан

ЭТИМОЛОГИЯ МАСЕЛЕЛЕРИ 
Академик Константин Кузьмич Юдахин «Кыргызча-орусча сөздүктө» башка 
тилдерден алынган чет сөздөрдү атайын белги менен көрсөткөн. Иран тилдеринен 
1
«Советтик Кыргызстан» газетасы, 7 апрель, 1972, 1-бетте. 
www.bizdin.kg электрондук китепканасы


алынган сөздөргө ир., араб тилинен алынган сөздөргө ар., дагы ушу сыяктуу 
белгилерди койгон. Сөздүктө жол башынан берилген сөздөрдүн жалпы саны – 
37511. Бул сан сөздүктүн 100% болсо, анын 6,56%и ир. тилинен; 5,75%и ар. тилинен; 
10,52%и орус тилинен кирген. Кыскасы, сөздүктүн 22,8%и башка тилдерден 
алынган чет сөздөр
1
. Бул сандар, сөздүк боюнча чыгарылса да, кыргыз 
лексикасындагы чет сөздөрдүн орточо процентин туура көрсөтөт. Анткени сөздүккө 
кирбей калган сөздөрдүн катарында төл сөздөр да, чет сөздөр да бар. Сөздүккө 
коюлган белгилер негизинен В. В. Радловдун «Опыт словаря тюркских наречий» 
деген китебине шайкеш келет. 
Тыбыштык түспөлү ошол чет тилдегисиндей турган сөздү төл сөздөн ажыратуу 
оңой, алардын төмөнкүдөй белгилери бар: 
1. Сөздөрдүн тыбыштык составында тилде башкача сезилген жаңы 
тыбыштардын (в, ф, х) болушу: (вагон, афиша, хор, ахлак ж. б.) 
2. Тилдин үндөштүгүнө ылайык келбеген дисгармониялык кубулуш: бечара
адеп, совет ж. б. 
3. Сөздөгү үнсүздөрдүн айкалышы же үнсүздөрдүн жайгашуу орундарынын 
башкача болушу: трубка, автор, юбка, зонд ж. б. 
4. Сөз башында жана сөз аягында 2–3 үнсүз, же сөз ортосунда кош үнс
үз 
(гемин
аттар), же бир сөз ичинде эки башка үндүү тыбыштардын жанаша келиши: 
справка, оркестр, тонна, металл, электрон, поэма, сумма ж. б. 
5. Муун түзүлүшү жагынан төл сөздөргө окшобогон тыбыштык айкалыштар: 
нефть, текствзвод, ста-нок, спорт ж. б. 
Тыбыштык турпаты жагынан эне тилге туура келген, кыргызча өздөштүрүлгөн 
сөздөр болсо, аларды этимологиялык жол менен ажыратабыз. Мисалы: 
дилгир 
деген 
сөздүн турпаты (түспөлү) 
кы
ргыз тилине дал келет. Этимологиясы: тажик тилинде 
дил «сердце», -гир (гирифтан) «захватывать», ошентип дилгир ир. тилинен алынган 
чет сөз экени ачык болот. 
1. Татаал сөздөр менен туунду сөздөрдүн этимологиясы жеңил. Мисалы: 
жубалдыз 
ир. «темене», иран тилинде жуба «мешок», уз (духтан) «шить» (кап 
тиккич); булар жердигинде татаал 
бол
со, кыргыз тилинде жөнөкөй. Ошондой эле 
дамбал 
деген сөз 
кы
ргыз тилинде уңгу катарында эсептелет; тажик тилинде дум 
«хвост», – бал (мал) «мануфактура» эки морфемадан турат. Ошентип, «уңгу» 
салыштырмалуу түшүнүк, ар бир тилдин өз мезгилине жараша уңгусу бар. Мисалы: 
кыргыз тилинде 


Достарыңызбен бөлісу:
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   112




©melimde.com 2022
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет
Сабақтың тақырыбы
бойынша жиынтық
жиынтық бағалау
Сабақ тақырыбы
Сабақтың мақсаты
ғылым министрлігі
тоқсан бойынша
бағдарламасына сәйкес
бағалауға арналған
Сабақ жоспары
Реферат тақырыбы
жиынтық бағалауға
сәйкес оқыту
арналған тапсырмалар
Қазақстан республикасы
білім беретін
оқыту мақсаттары
бағалау тапсырмалары
республикасы білім
Жалпы ережелер
жиынтық бағалаудың
рсетілетін қызмет
бекіту туралы
тоқсанға арналған
Қазақстан тарихы
мерзімді жоспар
Қазақстан республикасының
арналған жиынтық
қызмет стандарты
болып табылады
жалпы білім
арналған әдістемелік
Мектепке дейінгі
оқыту әдістемесі
бағалаудың тапсырмалары
Қазақ әдебиеті
пәнінен тоқсанға
Инклюзивті білім
нтізбелік тақырыптық
Зертханалық жұмыс
Әдістемелік кешені
білім берудің
республикасының білім
туралы жалпы
Қазақстанның қазіргі
Қысқа мерзімді
Жұмыс бағдарламасы
атындағы жалпы
қазақ тілінде
қазіргі заман
туралы хабарландыру