Кыргыз тилинин тарыхынан



Pdf көрінісі
бет14/112
Дата06.08.2022
өлшемі1.73 Mb.
#278228
1   ...   10   11   12   13   14   15   16   17   ...   112
Байланысты:
Кыргыз тилинин тарыхынан

-
ай 
(моз-ай), 
-
аг 
(буз-аг), 
-
агу 
(буз-агу), 
-
аа 
(быз-аа), 
ос (му-ос), азыр кошумча морфема (мүчө) болгону менен байыркыда (-оо, -аа, -аг, -
агу, -ог-ул) «детеныш» деген маанидеги сөз болушу керек. Булар: ог-ул, ог-ла-н деген 
морфемалардын бир бөлөгү. Ошентип, семантикасына Караганда музоо «уйдун 
баласы», мүйүз «уй тукумуна тиешелүү зат». Булар жалпы түрк, монгол, тунгус 
тилдерине орток төл сөз экендиги айкындалат. 
Ушундай салыштыруу ыкмасын туура пайдалануу менен этимология 
жүргүзүлсө: кулун «жылкынын баласы», козу «койдун баласы», улак «эчкинин 
баласы», тайлак «төөнүн баласы» болуп чыгат
1

Х
.
Д. Данияров айткандай: «Түрк тилдеринин аффикстери кеңейүү жолу менен 
эмес, анын тетирисинче, кыскарып биригүү жолу менен түрүн өзгөртүп турат. Өз 
алдынча мааниге ээ болгон сөздөр бир канча убакыттан кийин жардамчы сөзгө, 
андан ары аффикске да айланат»
2

Монгол тилинде арбан «десят», кырг. тилинде арбын «много»; монгол тилинде 
атар «целина», кыргыз тилинде отор «пастбище» ж. б. сөз маанилери өзгөртүлдү. 
Кыргызча үрүң-бараң «предрассветная темнота», өзүнчө туруп үрүң менен бараң 
маани бербейт. Мах
муд Кашгариде өрүң 1 «белы
й», якут тилинде үрүң «бел
ый
», баран 
«темный». С. Е. Маловдо өрүң «белый, светлый» (өрүң күмүш). Булардын экинчи (өр-
үң, бар-аң) морфемалары: -үң, -аң «өң» деген сөзгө жакындайт. Биринчи бөлүгү бар 
(-аң) кыргыз тилиндеги «боз» (темно-серый) деген сөзгө жакындайт
3
 ж. б. Азыркы 
сөздөрдүн эң башкы тыбыштык турпатын, семантикалык мазмунун бүгүнкү 
тилдерден табууга болбойт. Анткени сөздөрдүн өзгөрүлүшү менен тилдин өзү да 
жаңырган. 
Кыргызча эчки «коза», түрк тилинде кежи «коза», түркмөн тилинде гечи (гечи 
1
Бул мисалдар Ю. Яншансиндин «Орус, кыргыз дунган тилдериндеги лексикалык параллелдер» деген кол жазмасынан 
алынды. 
2
Х. Д а н и я р о в. Опыт изучения джекающих диалектов в сравнении с узбекским литературным языком. Ташкент, 1975, 
48-бет.
3
Кыргыз тилиндеги: жаш-аң, боз-оң, күр-өң сыяктуулар да ушуга байланышат (ред.). 
www.bizdin.kg электрондук китепканасы


гуш «эчки маарак»), Кыргыз да эркеч «кострированый козел», мунун этимологиясы 
эр «муж»+кеч «коза», чыныгы мааниси (этимосу) эркек эчки; азыркы мааниси 
(этимону) бычылган эркек эчки «серке» (монголчо сэрх). 
Кыргыз тилиндеги төрт, түркмөн тилинде дөрт, монгол тилинде дөрбөн 
«четыре», дерев (төртөө) болуп айтылат. Ушул сөздөрдөн монголдо дөрбөлжүн, 
кыргызда төрткүл пайда болду. Бул эки сөз (төрт, дөрбөн) эки морфемадан турат: 
төр-т, дөр-бөн. Мындай түрк, монгол тилдерине орток сөздөрдүн этимологиясы 
алтай системасындагы тилдердин бир негизден таралып чыккандыгын ырастайт. 
Чынын айтканда, тектеш сөздөр бир негизден таралганы менен, алардын 
тыбыштык турпаты менен семантикалык мазмуну улам өзгөрүлүп, бөлүнүп отуруп 
алардын башында бир экендиги таанылбай калат. Тектеш тилдер мына, ошентип 
алыстайт. 


Достарыңызбен бөлісу:
1   ...   10   11   12   13   14   15   16   17   ...   112




©melimde.com 2022
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет
Сабақтың тақырыбы
бойынша жиынтық
жиынтық бағалау
Сабақ тақырыбы
Сабақтың мақсаты
ғылым министрлігі
тоқсан бойынша
бағдарламасына сәйкес
бағалауға арналған
Сабақ жоспары
Реферат тақырыбы
жиынтық бағалауға
сәйкес оқыту
арналған тапсырмалар
Қазақстан республикасы
білім беретін
оқыту мақсаттары
бағалау тапсырмалары
республикасы білім
Жалпы ережелер
жиынтық бағалаудың
рсетілетін қызмет
бекіту туралы
тоқсанға арналған
Қазақстан тарихы
мерзімді жоспар
Қазақстан республикасының
арналған жиынтық
қызмет стандарты
болып табылады
жалпы білім
арналған әдістемелік
Мектепке дейінгі
оқыту әдістемесі
бағалаудың тапсырмалары
Қазақ әдебиеті
пәнінен тоқсанға
Инклюзивті білім
нтізбелік тақырыптық
Зертханалық жұмыс
Әдістемелік кешені
білім берудің
республикасының білім
туралы жалпы
Қазақстанның қазіргі
Қысқа мерзімді
Жұмыс бағдарламасы
атындағы жалпы
қазақ тілінде
қазіргі заман
туралы хабарландыру