Кыргыз тилинин тарыхынан


кыштоо  «зимовка»,  кыштак



Pdf көрінісі
бет12/112
Дата06.08.2022
өлшемі1.73 Mb.
#278228
1   ...   8   9   10   11   12   13   14   15   ...   112
Байланысты:
Кыргыз тилинин тарыхынан

кыштоо 
«зимовка», 
кыштак 
«село»; өзбекче 
кишлов 
«зимовка», 
кишлок 
«село»; казакча 
кыстау, кыстак; 
каракалпакча 
кыслау 
ж. о. 
булар бир негизден пайда болгон, бирок байыркы тилде «кышлаг» кандай мааниде 
(кыштоо, же кыштак) экендигин так ажыратуу кыйын. Булар башында (кыш-ла-ыг) 
үч морфема болсо, азыр да кышта-оо, кыш-та-ык үч морфема, бирок байыркы -ыг 
деген куранды азыркы тилде эки формага айланды. Кыргызча -оо, -ык; өзбекче -ов, -
ык, казакча -ау, -ык. Ошентип, кыргызча кыштоо менен кыштак эки сөз экендиги 
кошумча морфемасынан таанылат. 
Махмуд Кашгариде багла «связать», үч морфема: ба-г-ла. Уңгусу «ба» орхон 
эскерткичинде «привязывать» маанисинде колдонулат. (Эң байыркыда ба 1. байла, 
2. байлоо) полисемия болушу ыктымал; мүчөсү -ыг зат атоочтун курандысы 
(ба+г=баг «боо»); -ла этиштин курандысы. Кыргыз тилинде 
байла 
«привязать» менен 
боола 
«связать» азыр эки башка сөз. Ошентип, башында үч морфемадан турган 
ба-г-
ла) бир
сөз азыркы кыргыз тилинде эки морфемага ажыратылат, (боо-ла, бай-ла). 
Мындай мисалдарга караганда, Н. 3. Гаджиеванын: «Сөздөрдүн бара-бара кыска боло 
баштай тургандыгын эң ар түрдүү тилдердин тарыхы апачык көрсөтүп турат. 
Сөздүн аягы кыйроого учурайт»
1
 – дегени чындыкка жакындашат. Демек сөздөрдүн 
турпат жактан кыскарты
лы
шы анын семантикалык маанисине, кээде морфемалык 
составына да таасир этет. Форма менен мазмундун байланышы ушунда.
5. Айрым сөздөрдүн морфемалары турпат жагынан өзгөрүп, башкача көрүнгөнү 
менен, алардын этимосу сакталат. Мисалы: кыргыз тилинде карма  эки морфема 
(кар-ма). Буга карыш, кары, кар жилик деген сөздөр уңгулаш. Бул «кар» деген 
сөздүн этимосу унутулган. Бирок монгол тилинде гар «рука», ушул уңгудан: гардах 
«делать что-л. руками» гардуулах «вручать», гарын «ручной», гаргуй «безрукий» ж. б. 
сөздөрдүн жасалганын көрөбүз. Ошентип, кар менен гар «рука» байыркыда бир 
негизден таралган азыр эки башкача айтылганы менен мааниси өзгөрүлгөн жок. 
Ушул сөздөргө (кар, гар) «кол» деген сөз төркүндөш келет. Булар г-к, р-л 
тыбыштарынын алмашуусунан пайда болгон. 
Кыргыз тилинде кочкор деген сөздө «коч-кор» эки морфема бар. Булардын 
этимосу унутулган. Бирок Махмуд Кашгариде коч «баран производитель», орхон 
эстелигинде кой «овца», коң «овца»; бирок кочкор деген сөз учуратылбайт. Монгол 
тилинде хонь «овца» хуц «баран производитель», түркмөн тилинде гоч, ойрот 
тилинде куча, тувин тилинде кужа, бмонг. тилинде хусе «баран производитель» ж. б. 
Кочкор деген сөздүн экинчи сыңары «кор» тыбыштардын алга карай ээрчишинен 
пайда болгон, мурдагы түрү – гыр «эркек» деген мааниде. Демек кочкор «эркек кой». 
Айгыр болсо (ад-гыр) «эркек ат» деген сөз. Башында ат, ад «жылкы» деген мааниде 
болгон. Монгол тилинде ад, адуу «лошадь», азарга, азраган «жеребец» үч 
1
Н. З. Г а д ж и е в а. Проблемы тюркской ареальной лингвистики. М., 1975, 267-бет. 
www.bizdin.kg электрондук китепканасы


морфемадан турат (аз-ар-га); түрк тилдеринде: айгыр, азгыр, адгыр (ад 
«лошадь»+гыр «эркек») эки морфема. Кыскасы сөздөрдүн эң башкы турпатын 
азыркы тилдерден көрүүгө болбойт, анткени сөз өзгөрүп отуруп, ушул абалга 
жеткен. 
6. Тилдер бири-биринен канчалык алыстаган сайын, тыбыштык жагы да 
ошончолук өзгөрүлүп, ал тилдердеги сөздөрдүн бир экендиги таанылбай калат. 
Мисалы: 


Достарыңызбен бөлісу:
1   ...   8   9   10   11   12   13   14   15   ...   112




©melimde.com 2022
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет
Сабақтың тақырыбы
бойынша жиынтық
жиынтық бағалау
Сабақ тақырыбы
Сабақтың мақсаты
ғылым министрлігі
тоқсан бойынша
бағдарламасына сәйкес
бағалауға арналған
Сабақ жоспары
Реферат тақырыбы
жиынтық бағалауға
сәйкес оқыту
арналған тапсырмалар
Қазақстан республикасы
білім беретін
оқыту мақсаттары
бағалау тапсырмалары
республикасы білім
Жалпы ережелер
жиынтық бағалаудың
рсетілетін қызмет
бекіту туралы
тоқсанға арналған
Қазақстан тарихы
мерзімді жоспар
Қазақстан республикасының
арналған жиынтық
қызмет стандарты
болып табылады
жалпы білім
арналған әдістемелік
Мектепке дейінгі
оқыту әдістемесі
бағалаудың тапсырмалары
Қазақ әдебиеті
пәнінен тоқсанға
Инклюзивті білім
нтізбелік тақырыптық
Зертханалық жұмыс
Әдістемелік кешені
білім берудің
республикасының білім
туралы жалпы
Қазақстанның қазіргі
Қысқа мерзімді
Жұмыс бағдарламасы
атындағы жалпы
қазақ тілінде
қазіргі заман
туралы хабарландыру