Кыргыз тилинин тарыхынан



Pdf көрінісі
бет106/112
Дата06.08.2022
өлшемі1.73 Mb.
#278228
1   ...   102   103   104   105   106   107   108   109   ...   112
Байланысты:
Кыргыз тилинин тарыхынан

Адабий тил – улуттук маданияттын көрүнүшү. Улут тил аркылуу гана өзүн 
көрсөтө алат. Вильгельм Гумбольдт: «Тил дегенибиз элдин духунун тышкы 
көрүнүшү сыяктанат; элдин тили дегенибиз анын духу, ошондуктан элдин духу 
анын тили болуп саналат – мындан артык окшош нерсени элестетүү кыйын»
2
– деп, 
тил менен адамдардын акыл оюнун терең байланышы бар экендигин ырастайт. Ушу 
жагынан караганда, сүйлөм менен сөз – адам оюнун тышкы гана көрүнүшү 
сыяктанат. 
Сөздүн колдонуш мааниси мазмун болсо, тыбыштык курулушу турпат болуп 
саналат. Сөздүн бул эки жагы тең өзгөрмөлүү. Тил табигый жаратылыш эмес, ал 
коомдук тарыхый кубулуш, адамдан адамга өтүп отурат. Ошон үчүн, сүйлөмдөгү 
сөздөрдүн лексикалык мааниси ошол тилде сүйлөгөн коллективдин түшүнүгүндөй 
таанылат. Алсак, өзбек тилинде бахши «певец, сказитель» ырчы деген мааниде; 
кыргыз тилинде бакшы «шаман, знахарь» деген мааниде. Ушундай эле кыргызча 
шайыр «весёлый, веселчак», өзбек тилинде шоир «поэт». Турпатына Караганда 
бакшы менен бахши, шайыр менен шоир бир сөз, бирок колдонушта айырмасы бар. 
Мындай айырмачылык кээде бир тилдин өзүндө да кездешет. Мисалы: түштүк-
чыгыш диалектиде «жүгөрү» башына дан ала турган өсүмдүк (кытай конок), 
жүгөрүнү макье дейт. Өзбек тилинде макка, кыргыз адабий тилинде жүгөрү, түрк 
тилинде жүгөрүнү мысыр дейт. Ошентип, бир эле омоним сөздүн ар жерде ар башка 
мааниде (поэт, шаман) колдонулушу, же бир эле маанинин (кукуруза) түрдүү жерде 
түрдүүчө (жүгөрү, макка, мысыр) айтылышы адамдардын сөзгө карата болгон 
мамилесин – тилдик айырманы пайда кылат. Түшүнүк менен сөз, же сөз менен 
түшүнүк дал келбесе, берилген маалымат туура баяндалбайт. Ушундан келип
тилдик айырма чыгат. 
Сөздөгү тыбыштык алмашуулар, же фонемалык жылышуулар көбүнчө сөздүн 
семантикалык жактан өзгөрүлүшүнө алып келет. Мисалы: байыркы түрк тилинде 


Достарыңызбен бөлісу:
1   ...   102   103   104   105   106   107   108   109   ...   112




©melimde.com 2022
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет
Сабақтың тақырыбы
бойынша жиынтық
жиынтық бағалау
Сабақ тақырыбы
Сабақтың мақсаты
ғылым министрлігі
тоқсан бойынша
бағдарламасына сәйкес
бағалауға арналған
Сабақ жоспары
Реферат тақырыбы
жиынтық бағалауға
сәйкес оқыту
арналған тапсырмалар
Қазақстан республикасы
білім беретін
оқыту мақсаттары
бағалау тапсырмалары
республикасы білім
Жалпы ережелер
жиынтық бағалаудың
рсетілетін қызмет
бекіту туралы
тоқсанға арналған
Қазақстан тарихы
мерзімді жоспар
Қазақстан республикасының
арналған жиынтық
қызмет стандарты
болып табылады
жалпы білім
арналған әдістемелік
Мектепке дейінгі
оқыту әдістемесі
бағалаудың тапсырмалары
Қазақ әдебиеті
пәнінен тоқсанға
Инклюзивті білім
нтізбелік тақырыптық
Зертханалық жұмыс
Әдістемелік кешені
білім берудің
республикасының білім
туралы жалпы
Қазақстанның қазіргі
Қысқа мерзімді
Жұмыс бағдарламасы
атындағы жалпы
қазақ тілінде
қазіргі заман
туралы хабарландыру