Жапбаров Амангелді Оқушылардың тыныс белгілерді дұрыс қою икемділігі мен дағдыларын

Loading...


Pdf көрінісі
бет30/136
Дата04.05.2021
өлшемі0.8 Mb.
1   ...   26   27   28   29   30   31   32   33   ...   136
Мағыналық   ұстаным.  Мағыналық   ұстаным   дегеніміз   -   сөйлемнің
тыныс   белгісін   синтаксистік   категориялар   мен   синтаксистік   тұлғалардың
мағынасына негіздей қою. Қазақ тыныс белгілерінің ішінде нүкте (. ),  сұрақ
белгісі   (?),   леп   белгісі   (!)   және   тырнақша   сияқтылар   мағынаға   негізделе
қойылады.   Хабарлы,   сұраулы,   лепті   сөйлемдердің   қандай   мағынаны
білдіретінін білмеген оқушылар олардың соңына тыныс белгісін дұрыс қоя
алмайды. 
Салалас,   сабақтас   сөйлемдердің   әр   түрінің   мағынасын   (себеп,
қарсылық, талғаулы, мезгіл, шарт тағы басқа мағына білдіретінін) білмеген
оқушылар олардың қай компоненттерінен кейін қандай тыныс белгісін (үтір,
қос нүкте, сызықша т.б. ) қоятынын игере алмайды. Сол себепті де тыныс
белгісін үйретуде мағыналық ұстанымды басшылыққа алудың мәні зор. Егер
оқушы   кейбір   тыныс   белгісі   синтаксистік   тұлғаның   мағынасына   қарай
қойылатынын білсе ғана, сол синтаксистік тұлғаларды дұрыстап жаза алады.
Мәселен, оқушы жалғаулықсыз салалас себеп мағынаны білдіретінін аңғарса
ғана,   оның   арасына   қос   нүкте   қойып   жазады.   Сол   сияқты   жалғаулықсыз
салалас   қарсылықты   мағынаны   білдіргеніне   көзі   жеткенде   ғана,   оның
арасына сызықша қойып жазады. 
Сонымен,   белгілі   бір   синтаксистік   тұлғалардың   мағынасына   қарай
тыныс белгісін қою, яғни мағыналық ұстаным, кейбір синтаксистік тұлғамен
тыныс   белгі   мағынасының   бірлігін,   немесе   бір-бірімен   тығыз   байланыста
екенін  айқындайды  және  қазақ   тілінің  тыныс   белгісін   дұрыс  қоя  білуді  іс
жүзіне асырады. 
Интонациялық   ұстаным.  Интонациялық   ұстаным   дегеніміз   -
сөйлемнің   тыныс   белгісін   синтаксистік   категориялар   мен   синтаксистік
66


тұлғалардың сазына, нақышына келтіріліп айтылуына және естілуіне қарай
қою. 
Мектепте   сөйлемдерді   және   олардың   құрамындағы   әр   сөзді,   сөйлем
мүшелерін нақышына келтіріп өз интонациясымен айтуға үйретудің мәні зор.
Егер оқушылар әр сөйлемді сазына, нақышына келтіріп айта алмаса, олар өз
ойларын тыңдаушысына әдеби тілдің нормасына сай етіп жеткізе алмайды.
Сондай-ақ айтылған ойды, естіген сөйлемдерін өз мәнінде түсіне де алмайды,
әрі оларды сауатты жаза да алмайды. Сондықтан да сөйлегенде әр сөйлемді
өз   интонациясымен   айтып,   жазғанда   сол  интонацияны   аңғартатындай   етіп
тыныс   белгілерін   қойып   жаза   білу   керек.   Әйтпесе,   сөйлеушінің   ойы
бұрмаланып,   сөйлем   алғашқы   мағынасын   жойып,   жаңа   мағына   иеленуі
мүмкін. Мәселен,  «Бұл қаланың жылқысын бағып отырған жатақ»  деген
сөйлемді   осы   жазылған   күйінде   оқысақ,   «бұл»  сөзінен   кейін   пауза   жасап
оқимыз. Өйткені сөйлемдегі ой екпіні осы сөзге түскен, сонымен бірге ол сөз
сөйлемде   бастауыш   қызметін   атқарғандықтан,   өзінен   кейінгі   сөйлем
мүшесінен дауыс ырғағы арқылы ажырай айтылып тұр. Егер сол сөйлемнің
ой   екпінін  «отырған»  сөзіне   түсіріп   айтсақ,   ол  сөз  «отырған»  сөйлемнің
бастауышы болады да, «бұл» сөзі анықтауышқа айналады. Сөйтіп, сөйлемнің
алғашқы мағынасы бүтіндей өзгереді. Бірінші сөйлемде, яғни  «бұл»  сөзінен
соң   кідіріс   жасап   айтқан   сөйлемде,   ой   белгілі   бір   адамның   белгісіз   бір
қаланың жылқысын бағатын белгісіз адам жатақ екені жайында айтылады.
Сөйтіп,   кідірістің   (паузаның)   қай   сөзден   кейін   қойылғанын   дұрыс   аңғара
алмаған   адам   тыныс   белгісін   қоя   алмайды   да,   сөйлем   білдіретін   ойды
бұрмалап   жібереді.   Міне,   осы   бір   ғана   тілдік   дерек   тыныс   белгіні   дұрыс
қоюда,   ойды   дұрыс   түсіну,  сөйлем   мағынасын   бұрмаламай   дұрыс   айтуда
интонацияның   және   интонациялық   ұстанымның   рөлінің   зор   екенін
аңғартады. 


Достарыңызбен бөлісу:
1   ...   26   27   28   29   30   31   32   33   ...   136
Loading...




©melimde.com 2020
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет
Сабақтың тақырыбы
Сабақтың мақсаты
бойынша жиынтық
жиынтық бағалау
Сабақ тақырыбы
рсетілетін қызмет
ғылым министрлігі
Жалпы ережелер
қызмет стандарты
тоқсан бойынша
бекіту туралы
Әдістемелік кешені
бағалауға арналған
Сабақ жоспары
туралы хабарландыру
тоқсанға арналған
жиынтық бағалаудың
арналған жиынтық
Қазақстан республикасы
бағалау тапсырмалары
жиынтық бағалауға
арналған тапсырмалар
бағалаудың тапсырмалары
Қазақстан республикасының
республикасы білім
білім беретін
пәнінен тоқсанға
Жұмыс бағдарламасы
біліктілік талаптары
Қазақстан тарихы
арналған әдістемелік
әкімінің аппараты
туралы анықтама
мамандығына арналған
қойылатын жалпы
Конкурс туралы
жалпы біліктілік
мемлекеттік әкімшілік
Қазақ әдебиеті
мерзімді жоспар
Мектепке дейінгі
жалпы конкурс
қатысушыларға қойылатын
әдістемелік кешені
оқыту әдістемесі
Қазақстан облысы
ортақ біліктілік
қызмет регламенті
пәнінен тоқсан
мамандығы бойынша
болып табылады

Loading...