Жапбаров Амангелді Оқушылардың тыныс белгілерді дұрыс қою икемділігі мен дағдыларын

Loading...


Pdf көрінісі
бет26/136
Дата04.05.2021
өлшемі0.8 Mb.
1   ...   22   23   24   25   26   27   28   29   ...   136
Дағдының   қалыптасу   механизмі.   Дағды   сипаты
екінші   рет   автоматтандырылған   іс-әрекет   сияқты,
автоматтандырылатын   саналы   іс-әрекет   жүретін   қай   жол
мәселесін   және   бұл   үшін   саналы   іс-әрекеттің
автоматтандыруға   өтуге   қажетті   жағдай   мәселелерін
анықтайды.   Әрине,   саналы   іс-әрекет   болып,   саналы   түрде
меңгерілген мақсатқа жетуге бағытталған іс-әрекетті айтуға
болады.   Егер,   мысалы,   біз   қандай   да   бір   орфографиялық
жаттығуларды саналы түрде орындағымыз келсе, оқушылар
алдына,   тек   орфографиялық   мақсат   қояды   да   оны   саналы
орындауға ұмтылады. 
Егер   әдістер   тарихында   біз   осындай   қарпайым
шындықтың бұзылғанын көрмесек, бұл туралы атап өтуге де
болмас   еді.   Бұл   «мағыналық   пен   «Орфографиялық»
түсініктерді   айырмасыз   саналы   жазу   (мәтіннің   мағынасын
түсінуді   мақсат   етіп,   бірақ   орфография   туралы   мүлде
ойламай жазуға болады). 
Пунктуациялық   дағды   –   бұл   күрделі   дағды.   Ол   жазу
дағдысын, сөздің дыбыс құрамын талдауды, грамматикалық
білім   негізінде   орфограмманы   танып   білу,   оған   қажетті
ережені   қолдану   және   орфограмманы   дұрыс   жазуды
қамтиды.   Бұл   негізгі   шеберлік   пен   дағды,   орфограммалар
сипатына   тәуелді   жеке   амалдарға   негізделеді.   Оқу
барысында   ең   алдымен   барлық   осындай   жеке   амалдардың
игерілуі   (меңгерілуі)   қажет,   ол   үшін   олардың   әр   қайсысы
белгілі бір кезеңде оқушының іс-әрекетінің мақсаты болады.
Бірақ орфографиялық дағдының қалыптасуы үшін бұл жеке
амалдарды   орындай   білу   жеткіліксіз.   Дағды   табиғатына
көптеген жылдар бойы зерттеу жүргізген Е. В. Гурьянов бұл
туралы  былай  дейді:   «Жеке   іс-әрекеттерді   жеке   бөліктерге
бөлу жеке іс-әрекеттерді орындауда қандай да бір бөлшегін
жетілдіру     үшін   ғана   емес,     ең   алдымен   және   ең   бастысы
сәйкестендіру үшін одан кейін жеке іс-әрекеттердің барынша
күрделі   іс-әрекеттердің   орнын   басуға   қамтамасыз   ету   үшін
қажет», -деп есептейді [41, 31]. 
Педагогика үшін дағды табиғатын бұлай түсінуден келіп
аса   маңызды   нәтиже   келіп   шығады:   егер   оқу   барысында
күрделі   іс-әрекеттерді   дағдыға   айналдыру   қажет   болса,
жеке   іс-әрекеттерді   туындатып   жекелеген   жаттығулармен
қанағаттануға   болмайды.   Егер,   мысалы,   бастауыш   сынып
оқушыларына   жуан-жіңішке   дауыстыларды   үйрету   үшін,
57


алдымен   сөздерді   теріп   жазуға   үйретеміз,   ондай   болмаған
жағдайда   оқушылар   бұдан   кейін   буын   үндестігі   ережесін
бірден   қолдануда,   олар   осы   екі   ептілік   немесе   шеберлікті
біріктіру   қажет   болғандықтан   қиналады.   Мектеп
тәжірибесінде, оқушы барлық назарын бір мәселені шешуге
жинақтап   (мысалы:   бір   текті   сөздерді   теріп   жазу),   екінші
тапсырма   туралы   ұмытып   кетеді.   Сөз   түбіріндегі   жуан
дауыстылары   бар   жуан   буынды   сөздерді   теріп   жазу
қажеттілігі   туралы   немесе   негізгі   сөзбен   тектес   емес,
жіңішке   буынды   сөз   формасын   теріп   жазудағы   буын
үндестігінің   қажеттілігі   жиі   кездеседі.   Мұндай   қателердің
болу себебі әр түрлі болып келеді, негізгісінің бірі – дағдының
осы   екі   элементін   бір   іс-әрекетке   сәйкестендіруге   арнайы
бағытталған жаттығулардың жоқтығы болып табылады. 
Нағыз   мықты(күшті)   дағдыға   ие   болу   үшін
А.Н.Леонтьевтің   ойы     бойынша   «Оқушының   алдына   мұндай
жаңа мақсатты қою, дәл мұндай нақты жағдайда ол әрекет
басқа   іс-әрекеттің     орындалу   әдісі   болып   келеді.   Басқаша
айтқанда, нақты осы   іс-әрекеттің мақсатты, жаңа мақсатқа
талап етілген іс-әрекет шартына  айналуы қажет» [42,19]. Ал
біздің   келтірген   мысалымызда   қосалқы   әрекет   түрін
орфография алса, ал бастапқы мақсат болып шығармашылық
жазу   болып   табылады.   Бастапқыда   барлық   ережелер   оның
барлық бөлшектерінде қолданылады. 
Дағды   қалыптасты   ма,   оның   беріктігі   қандай   екенін
қалай   білуге   болады?   Ол   үшін   мынадай   жағдай   жасалуы
қажет. Мұнда ереже бойынша барлық іс-әрекет қандай да бір
жаңа   мақсатқа   қол   жеткізу   үшін   тек   қосалқы   рөл   атқаруы
тиіс. Егер осындай жағдайларда дағды бұзылмайтын болса,
оның беріктігіне сенім арта беру қажет. Егер мұндай сынға
шыдай алмаса, онда соны қайта жұмыс істету қажет. Сондай-
ақ   жекелеген   орфографиялық  іс-әрекеттермен   жұмыс   істеу
арқылы білім алуды ары қарай жалғастырылады. 
Тұжырымдағанда   ойлау   үдерісінің   жүйеленуі   мен
жаттыға   беру   бірте-бірте   ұғынып   ойлау   амалы   дағдының
қалыптасуы нәтижесінде ойланбай жазу үдерісіне өтеді-яғни
екінші   сигналды   жүйеде   реттеу   жұмыстарының   төмендеуі
автоматты орындалуға ұласады. Бұл ереже бойынша жазып
жаттығып,   соңынан   оқушылардың   ереже   туралы   ойламай
жазуымызға алып келеді. 
Автоматтандырылған   жазуда   тілдің   семантикалық
жағының сақталуы омонимдік дыбыс формаларын ажыратуға
мүмкіндік береді. Мысалы, «ға» мен «ге» арасындағы қандай
да   бір   дыбыс   зат   есімнің   әр   түрлі   септіктерінде   кездесетін
58


дыбысты «а» немесе  «е» арқылы жазу қажет (оның септелу
мағынасы сәйкес). Бірақ сауатты адам оны жазу барысында
сәйкесінше   ережелерді   есіне   түсірмейді.   Септіктің
грамматикалық категориялары туралы ойламайды да, бірақ
ол   оны     жазуда   сөздерді   байланыстыруда   орындай   береді.
Мұндай қатынастар септік қызметімен түсіндіріледі. 
Енді   біз   дағдының   қалыптасуы   үшін   қажет   жалпы
жағдайларға   тоқталып   өтейік.   Бұл   шарттардың   негізгілері
қайталау   және   тәсілдерді   игеру   немесе   әрекеттердің
орындау әдістері мәселелерімен байланысты. 
Кез-келген   дағдының   қалыптасуы   үшін     сол   белгілі   бір
әрекетті қайталау санына байланысты екені жалпыға белгілі.
Мұндағы мәселе олар қандай рөл ойнайтындығында. Мәселен,
Э.Торндайк   «Жаттығу   мен   дұрыс   түсінік   және
ұйымдастырылған  машықтану – бұл қандай да бір алғашында
келтірілген әрекет пен қозғалысты қайталау емес, ол қандай да
бір мәселені қайталап шешу. Бұл   үдеріс барысында бастапқы
іс-әрекет   жетілдіріледі   және   сапалық   түрі   өзгереді»,   -деп
көрсетеді [43,36]. 
Бұл   пікірден   орфографиялық   мәселелерді   қайталау
арқылы   шешу   –   оқушының   ойлау   қабілетінің   жетілуіне   және
бірте-бітре   қоюлануына   мүмкіндік   береді.   Сондықтан
психологиялық   жағынан   алғанда,   жаттығу   үдерісіндегі
қайталау   нақты   аударғандағы   қайталау   бола   алмайды.
Бастапқы   іс-әрекет   нәтижесін   білу,   қайталауды   бұрынғы   іс-
әрекетпен салыстыру, олардың дұрыстығын бағалау, мәселені
нақтылау – міне, осылардың барлығы нәтижені жетілдіру үшін
маңызға ие болады.
Дағдының қалыптасуы барысында қайталау негізгі ретінде
бағаланады,   өйткені,   қайталау   барысында   тілдің   дыбыстық
және   графикалық     түрлері   арасындағы   орфографиялық
байланыстардың   механикалық   емес   саналы   түрде
қалыптасатындығында.   Ал   бұл   байланыстар   жеке   емес
жалпылама сипатқа ие болмақ. 
Ережені қолданудағы жаттығулар адам санасында тек сөз
жазылу   үлгісін   сақтаумен   ғана   емес,   жалпылама   сипаттағы
орфографиялық дағдыны қалыптастыруда аса қажет болатын
есте   сақтау   әдістері   мен   ойлау   амалдарын   жетілдіреді.   Осы
жағдайда ескеретін оқу, үйрету оқушының білмей қалуына жол
бермейтін,   өзінің   механикалық   сипатын   жоғалтады   және
орфографияны   үйрену   оқушының   белсенді,   саналы
жұмыстарына   негізделген   ойлаудың   даму   деңгейін
жоғарылатады.   Сонымен   дағдының   қалыптасуының   аса
маңызды   шарттары   мыналар:   1)   ережені   білу;   2)   ережелерді
59


қолдану тәсілдерін және оларды шеберлікпен қолдана алу; 3)
осы шеберлікті қалыптастыратын жаттығулар орындау. 
Пунктуациялық   ережелерді   қолдану   әдістерін   үйрету.
Дағдының қалыптасуында көптеген психологиялық зерттеулер
көрсеткендей, іс-әрекеттің орындалуы үшін оның тәсілдері мен
әдістерін меңгеру үлкен мағынаға ие болады. Бұл жағдай бір
деңгейде   қозғалыс   дағдысы   және     ойлау   қабілеті   үшін   де
қажетті. 
Ойлау   әдістері,   әр   түрлі   мағынадағы   мәселелерді   шешу
үшін   қажетті   талдау,   топтау,   дерексіздендіру,   жалпылау,
нақтылау амалдарын жүйелеуден және жалпылаудың әр түрлі
кезеңінен   тұрмақ,   ал   оларды   қолдану   осы   білім   саласында
нақты   бір   ғана   мәселені   шешуге   арналған,   өте   «тар»
деңгейдегі   әдіс-тәсілдерден   бастап,   ғылыми   ойлау     жалпы
әдістерімен аяқталады. 
Орфографиялық   дағдыны   игеруде   қиындықтар   тек
ережелерді немесе грамматикалық түсініктерді білмеуден ғана
емес, оларды іс жүзінде жазуда қолдана алмаудан туындайды.
Бұл   көбінесе,   өз   білімін   іс   жүзінде   орындай   алмайтындардан
шығады. Педагог-әдіскерлер үшін жиі кездесетін жағдай болып
кейбір     оқушылар   орфографиялық   ережелерді   жақсы   біле
тұрып,   осы   ережелер   бойынша   қате   жібереді.   Ережені   іс
жүзінде   пайдалану   –   бұл     берілген   нақты   жағдайда   ортақ
ережені   қолдану   қажет,   қажет   еместігі   туралы   ойлану,
орфограмманы тану және оны пунктуациялық талдау. Мұның
барлығы   мидың   күрделі   талдау-топтау   жұмыстарын   талап
етеді. 
Пунктуацияны меңгеруде ойлау жұмысының қандай әдіс-
тәсілдері   туралы   айтуға   болады?   Ең   алдымен,   бұл
орфограммалардың   грамматикалық   таным   жолын   көрсететін,
осындай грамматикалық категорияларға тән белгілерді білуді
керек   ететін   әдіс-тәсілдер   болып   табылады.   Бұл   белгілер,
оқушыларға   оқулық   бойынша   оқытылатын   түсініктерді
анықтаудан   тұрады.   Мысалы:   оқулықтарда   «жұрнақ»   түсінігі
бойынша   мынадай   анықтама   берілген.   «Сөз   түбірінен   кейін
жалғанатын және жаңа сөз түрін жасауға көмектесетін сөздің
негізгі   бөлігі   жұрнақ   деп   аталады».   Бұл   анықтама   бойынша
жұрнақтың мынадай белгілері  белгіленген:
- жұрнақ сөз негізінде кездеседі;
- жұрнақ түбірден кейін жалғанады;
- жұрнақ арқылы жаңа сөз жасалады. 
Сөздің     құрамындағы   жұрнақты   анықтау   үшін   оқушыға
анықтамада айтылып өтілген белгілері бар, жоқ екендігіне көз
60


жеткізу үшін талдау жүргізу   қажет. Оқушы сөзден жұрнақты
бөліп көрсету үшін:
- сөз жалғауын түбірден ажырату үшін сөзді өзгертеді;
- оның негізінде сөз түбірін табады;
-   түбір   мен   жалғау   арасындағы   бөлікті   жеке   алып
қарастырады;
- осындай  жұрнақтары бар басқа да сөз келтіреді. 
Мұндай талдауға мысал:
-
 
жұмыс+шы+лар,
 
жұмысшы+лар+ды,
жұмысшы+лар+ға;  жұмысшылар  –  жұмысшы-жұмыс-
түбірі. 
- Түбірден кейінгі дауыс немесе  дыбыс тіркесі – шы. Осы
тіркес арқылы сөз түбірі өзгереді. 
Егер оқушы –  шы  жұрнағымен   және оның мағынасымен
таныс болса, ол сөз құрастыру мысалдарын келтірумен бірге –


Достарыңызбен бөлісу:
1   ...   22   23   24   25   26   27   28   29   ...   136
Loading...




©melimde.com 2020
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет
Сабақтың тақырыбы
Сабақтың мақсаты
бойынша жиынтық
жиынтық бағалау
Сабақ тақырыбы
рсетілетін қызмет
ғылым министрлігі
Жалпы ережелер
қызмет стандарты
тоқсан бойынша
бекіту туралы
Әдістемелік кешені
бағалауға арналған
Сабақ жоспары
туралы хабарландыру
тоқсанға арналған
жиынтық бағалаудың
арналған жиынтық
Қазақстан республикасы
бағалау тапсырмалары
жиынтық бағалауға
арналған тапсырмалар
бағалаудың тапсырмалары
Қазақстан республикасының
республикасы білім
білім беретін
пәнінен тоқсанға
Жұмыс бағдарламасы
біліктілік талаптары
Қазақстан тарихы
арналған әдістемелік
әкімінің аппараты
туралы анықтама
мамандығына арналған
қойылатын жалпы
Конкурс туралы
жалпы біліктілік
мемлекеттік әкімшілік
Қазақ әдебиеті
мерзімді жоспар
Мектепке дейінгі
жалпы конкурс
қатысушыларға қойылатын
әдістемелік кешені
оқыту әдістемесі
Қазақстан облысы
ортақ біліктілік
қызмет регламенті
пәнінен тоқсан
мамандығы бойынша
болып табылады

Loading...