Ii негізгі бөлім Қаржы құқығының түсінігі, пәні, әдісі, қайнар көздері

Loading...


бет1/5
Дата03.04.2020
өлшемі106.28 Kb.
  1   2   3   4   5
Жоспар:

 

I Кіріспе



II Негізгі бөлім

1. Қаржы құқығының түсінігі, пәні, әдісі, қайнар көздері.

2. Бюджет заңдары, бюджет  жүйесі.

3. Салық құқығының түсінігі.

III Қорытынды:

Қолданылған әдебиеттер тізімі.

Кіріспе.

Қаржылық құқығының: түсінігі, белгілері, құрлымы және түрлері, сондай-ақ мемлекеттің қаржылық қызметі, мемлекеттік басқару органдарының қаржылық қатынастарды реттеу саласындағы құзыреттері қарастырылады. Басқару қызметінің бағыт-бағдарлары және жаңаша сипатта дамуы мемлекетіміздегі әлеуметтік-экономикалық және саяси жүйедегі процестермен айқындалып отыр. Қаржылар мемлекеттің өсіп дамуының материалдық негізі және оның міндеттері мен функцияларын ақшалай қамтамасыз етудің қайнар көзі болып есептелінеді. Қаржылар қоғам және жекелеген азаматтардың өмірінен елеулі орын алады, сондай-ақ қаржылық құралдар арқылы мемлекет еліміздің экономикасының өсіп дамуына белсенді және қарқынды түрде ықпалын тигізеді. Сондықтан қаржылар мемлекеттің материалдық тірегі, базасы болып табылады және базистік құрамына жатады.

Қаржылық құқықтың маңызы әсіресе экономиканы нарықтық негізге көшіру, түрлендіруге байланысты өсіп отыр.

Бірінші кезеңде бұл түрлендірулердің салық жүйесіне тигізген ықпалына байланысты барлық шаруашылық субьектілерінің материалдық мүдделеріне тікелей әсер етеді. Нарықтық инфрақұрылымның күрделі элементі болып табылатын банкілік және сақтандыру істерінің де еліміздегі маңызы айтарлықтай өсіп отыр. 


Алайда, соңғы кездерде нарықтық қатынастарға кµшуімізге байланысты экономика, қаржылар аясындағы мемлекеттік басқаруды жоққа шығару және әлеуметтік-мәдени салалардағы мемлекет атқаратын қызметтердің рөлін төмендету сияқты келеңсіз кµзқарастар қоғамымызда орын алып отыр. Оған қоса Қазақстан Республикасының Конституциясында мемлекеттік басқару сияқты мемлекеттік-құқықтық категорияның орнына атқарушы органдар (атқарушы билік органдары) терминінің пайдаланылуы жаңағы кµзқарастарға негіз болып отыр. Ал осы атқарушы билікті жүзеге асыру мемлекеттік-басқарушы қызметті жүзеге асыру болып табылатынын білуге тиіспіз. Демек, мемлекеттік басқару атқарушы билікке қарағанда кең мағынада айтылады. Осыған орай жоғарыдағы мемлекеттік басқару жөніндегі көзқарастарға қарсы пікір айту қажет болар деп ойлаймыз:

Біріншіден, мемлекет бұрын да қазіргі кезеңде де өзінің табиғи құрылымына байланысты экономикалық және әлеуметтік-мәдени саясатты қаржылардың көмегімен жүзеге асыруға атсалысады. Бұл жерде олар алуан қоғам мүдделіктерін көздейтіндіктен осы аялардағы мемлекеттік басқаруды жоққа шығаруға болмайды;  


Екіншіден, мемлекеттің экономика, рөлі күшейе бермек;

үшіншіден, мемлекет ешқашан да нарықтық экономикаға қарсы тұрмайды, қайта біз оның қолында нарықтық қатынастардың тиімді дамуы мен жандануына себін тигізетін зор мүмкіншілік бар екенін ұмытпағанымыз жөн;

Төртіншіден, нарықтық зіндік реттеу стихиялық процестер туындатады және ол процестер нарықтың бір қыры ретінде қаржылар және әлеуметтік-мәдени салаларындағы дәрежесі ұзақ жылдар бойындағы тарихи тәжірибелермен белгіленген. Әсіресе қазіргідей, қысылтаяң реформа кезеңінде мемлекеттің, мемлекеттік басқарудың ауыздықталмаған қара күштермен сипатталады. Оны тежеу, реттеу тек мемлекеттің ғана қолынан келеді;  
Бесіншіден, жоғарыда айтқанымыздай нарықтық зіндік реттеу анархия мен хаосқа әкеліп соғатынын байқадық. Сондықтан нарықтық зіндік реттеу мен мемлекеттік реттеуді теңестіру қажет.

Қазіргі кезде осыған байланысты сонымен бірге µтпелі кезең, мемлекет, ғылым талаптарына сай болатындай аса ұтымды мемлекеттік басқару жолдарын қалыптастыру мәселелері мына келесі сұрақтарды шешуді алға қойып отыр: қаржылар саласындағы басқаруды экономика аясындағы түрлендірулерді және меншік құқығымен зара байланыстырып талдау; есептеу және ұйымдастыру техникасының, қаржы жүйесін тиімді басқаруға мүмкіндік беретін экономикалық және әкімшілік әдістердің жиынтығын, яғни қаржыларды басқарудың автоматтандырылған жүйесін жетілдіру; нарықтық экономика аясында жүзеге асырылып жатқан қаржылық қызметтің-мемлекеттің басқарушы қызметтің бір түрі екенін және оның құқықтық негіздері әкімшілік және қаржылық заңдар болып табылатынын теориялық тұрғыдан негіздеу; мемлекеттік басқару және атқарушы билік органдардың қызметтері нарық талаптарына сай заңдар негізде, жаңаша бағытта жүзеге асырылатыны жµнінде теориялық негіздеме бере отырып осы аяға ықпал ететін факторларды зерттеп, талдау: қаржылар саласындағы мемлекеттік басқару, қаржылық қызметті жүзеге асыру процестерінің ерекшеліктерін, айырмашылықтарын зерделеп зерттеу және мемлекеттік реттеудің (мемлекеттік бағдарламалар, мемлекеттік контракті, тіркеу, лицензиялау нысанындағы) мемлекеттік басқару функциясы ретінде жүзеге асырылу маңызы мен мәнін және механизмін жалпы мемлекеттік басқарушы-атқарушы органдар жүйесімен байланыстырып, ұйымдастырып кµрсету: мемлекеттің бюджет және салық жүйесіне, олардың нарықтық қатынстар жағдайындағы құқықтық режиміне назар аудару және олардың экономикалық табиғаты мен құқықтық маңызын қарастырып зерттеу арқылы жетілдіру жµнінде ұсыныстар енгізу: Қазақстан Республикасы Президентінің "Қазақстан-2030” стратегиялық бағдарламасында айқындалған мемлекеттік басқарушы-атқарушы билік жүйесін орталық, жергілікті атқарушы билік органдарын қайта құру жµніндегі қағидаттар мен ережелерді және осыған байланысты мемлекеттің қаржылық-фискальдық саясатының жетілдіруін кµздейтін жолдарды басшылыққа ала отырып, құқықтық тұрғыдан негіздеу.

 1.Қаржы құқығының түсінігі, пәні, әдісі, қайнар көздері

Қаржы құқығы мемлекеттің дамуының әрбір нақты кезеңінде оның міндеттері мен қызметтерінің үздіксіз атқарылуын қамтамасыз ету үшін мемлекеттің қаржылық қызметінің барысында пайда болатын қоғамдық қатынастарды реттейтін құқықтық нормалардың жиынтығы.

Мемлекеттің қаржылық қызметі түрлі әдістердің көмегімен іске  асырылады. Осындай әдістердің бірі ақщалай қаржы жинау, яғни, жеке және заңды тұлғалардың табысының, пайдасының бір бөлігі заңда көрсетілген мерзім мен мөлшерде мемлекеттің бюджетіне түседі. Бюджетке аталған түсімдердің уақытында төленуін мемлекеттің арнайы органдары бақылап отырады. Белгіленген мөлшерде, бюджеттік емес қорларға да міндетті жарналар жіберіледі, мысалы зейнетақы жинақтау қорларын айтуға болады. Мемлекеттік мекемелердің халыққа көрсеткен қызметтері үшін алынатын мемлекеттік баждар мен алымдар да міндетті түрде мемлекеттік бюджетке түседі.

  Ақшалай қаржыны бөлу  мен пайдаланудағы негізгі әдістердің  бірі қаржыландыру мен несие  беру әдістері. Қаржыландыру ол  жоспарлы, мақсатты, қайтарымсыз, ақысыз  мемлекеттік бюджеттен берілетін  ақшалай қаражат, яғни бюджет  қаражатын алушыларға осы қаражатты  бөлу.

Ал керісінше, несие беру банкілік қарыз түріндегі жоспарлары, мақсатты, ақылы және белгіленген мерзімде қайтарылатын, пайызбен берілетін ақшалай қаржы. Бүгінгі таңда несие берудің мемлекеттік, банктік және коммерциялық сияқты түрлері бар. Мемлекеттік несие  бір мемлекеттің басқа шет мемлекеттердің және олардың жеке және заңды тұлғаларының, инвесторлардың, халықаралық қаржылық ұйымдардың ақшалай қаржыларын уақытша пайдалануы. Мемлекет бұндай жағдайда қарыз алушының рөлінде болады. Банктік несие банктік қарауына уақытша айналысатын бос ақшалай қаржыларды жинақтау қатынастарын қамтиды.

Коммерциялық несие банктік қаржыландырудан түбірінен  өзгешеленеді. Коммерциялық несие кейде тауарлы деп те аталады. Оның мәні қаржыны қайтаруды кейінге қалдыруға рұқсат беріледі. Сонымен кәсіпорын несиеге алған материалдарды кейін өтеуге мүмкіншілік арқылы несие алады. Коммерциялық несие векселмен бекітіледі вексельді банктар есепке алады да, сөйтіп коммерциялық несие біртіндеп банктік несиеге ұласады. Сонда заңнамалар нормаларына сәйкес келетін вексель иесіне берілген жазбаша кепілдік болып табылады.

Мемлекеттік қаржылық іс әрекет және қаржылық бақылаумен айналысытын көптеген органдар бар. Оларға мемлекеттік биліктің жоғарғы өкілетті және атқару органдары – Мәжіліс пен Сенат, Үкімет, Қаржы министрлігі, Ұлттық банк, Санақ палатасы, қазыналық, салық комитеттері, салық плициясы, басқа да көптеген қаржылық бақылауды іске асыратын әр түрлі инспекциялар жатады.

Мемлекеттік емес кәсіпкерліктен басқа тірлікпен айналысатын субъектілердің қаржылық – шаруашлық жағдайын тексеруді мемлекеттік емес тексеру – бақылау органдары – аудиторлар жүзеге асырады.

Мемлекеттің қаржылық іс - әрекетінің барысында материалды және ұйымдастырушылық сияқты екі түрлі қаржылық қатынастар қалыптасады.

Материалды қаржылық қатынастар мемлекеттік ақша қорларын қалыптастыру және бөлу үрдісін, ақшалай қаржылардың қозғалысын қосымша реттейді. Бұл қатынастар нақты ақшаның төлеушілерден мемлекеттік қорға не болмаса, керсінше, мемлекеттік қордан оны алушыларға қарай бағытталуымен байланысты. Мысал ретінде мемлекеттік бюджетке түсетін салық, салық төлеушіден мемлекеттік бюджетке барса, керсінше мемлекеттік бюджеттен бөлінетін зейнеткерлерге төленетін зейнетақы, жетім балалараға төленетін көмек ақылар бюджеттен азаматттардың әлеуметтік мұқтаждықтарына бағытталады.

Ұйымдастырушылық қаржылық қатынастар мемлекеттің ақша, қаржы жүйелерінің, қаржыны мемлекеттік басқару жүйесінің, қаржылық жоспарлауды ұйымдастыруды, мемлекеттік қаржылық бақылауды ұйымдастыру барысында қалыптасады. Бұл қатынастар эканомикалық сипатта болмағандықтан ақша қаржыларының қозғалысын жанамалайды. Бірақ, олар материалды қаржылық қатынастардың қалыпты қызметін қамтамасыз етеді. Егер материалды қаржылық қатынастардың негізгі нысаны ақша болса, ұйымдастырушылық қаржылық қатынастардың нысаны мемлекеттік қаржылық құрылым болып табылады.

Қаржылық бақылау мемлекеттің қаржылық іс–әрекетінің ақша қаржы ағымын, бюджеттің қазынасынқатаң сақтау мен бақылауға юағытталған маңызды бір юөлігі.Қаржылық бақылау барынша күрделі жүйе және ол төмендегідей бірнеше бөліктерден тұрады: 1) бақылау субъектісі; 2) бақылау объектісі; 3)бақылау заты; 4) бақылаудың мақсаты; 5) бақылауды іске асырудың әдістері.

Қаржылық бақылауды субъектісі болып қаржылық бақылауды іске асыруға құзыреті бар арнайы мемлекеттік не мемлекеттік емес органдар, лауазмды адамдар табылады. Сондықтан, тікелей тексеруші қаржылық бақылаудың субъектісі, ал тексерілуші объектісі болады. Мемлекеттік қаржылық бақылаудың объектісіне осы бақылаудың шеңберіне ілінген тұлғалар, нақты айтсақ: 1) мемлекеттік органдар; 2) мемлекеттік заңды тұлғалар; 3) мемлекеттік емес заңды тұлғалар; 4) азаматтар жатады.

Қаржы құқығының қайнар көздеріне Қазақтан Республикасының Конституциясы, сонымен қатар, төмендегі нормативтік құқықтық актілер жатады: Қазақстан Республикасының бюджет кодексі. 24 сәуір, 2004 ж;» Салық және бюджетке төленетін басқа міндетті төлемдер туралы» Қазақстан Республикасының Кодексі (Салық кодексі) 2001 жылғы 12 маусым; «ҚР – дағы Банктер және Банк қызметі туралы» Қазақстан Республикасының 1995 жылғы 31 тамыздағы Заңы; «ҚР–дағы Ұлттық Банкі туралы» Қазақстан Республикасының 1995 жылғы 30 наурыздағы Заңы.

  Материалды мағынасында бюджет мемлекеттің ақша қоры. Бюджет – мемлекеттің міндеттері мен функцияларын іске асыруды қаржымен қамтамасыз етуге арналған орталықтандырылған ақша қоры.

2.Бюджет заңдары, бюджет жүйесі

Бюджет заңдары – бюджеттік және бюджетаралық қатынастарды реттейді және бюджет жүйесі жұмыс істеуінің, бюджет қаражатының құралуы мен пайдалануының негізгі ережелерін, принциптері мен тетіктерін белгілейді. Қазақстан Республикасының бюджет заңдары Қазақстан Республикасының Конституциясына негізделген. Сонымен қатар 2004 жылы 24 сәуірдегі «Қазақстан Республикасының Бюджет кодексінен» және өзге де нормативтік – құқықтық актілерден тұрады.

    Бюджет жүйесі  дегеніміз - бюджеттердің және Қазақстан  Республикасы Ұлттық қорының, сондай–ақ  бюджеттік процесстермен қатынастардың  жиынтығы.

    Бюджет жүйесі  мынандай принциптерге негізделеді:

1) бірлік принципі –  Қазақстан Республикасының аумағында  Қазақстан Республикасының біріңғай  бюджеттік заңдарының қолданылуын, соның ішінде біріңғай бюджеттік  сыныптауды, бюджет процесін жүзеге  асырудың біріңғай рәсімдерін  пайдалануды қамтамасыз ету;

2) толық принципі –  Қазақстан Республикасының заңдарына  көзделген барлық түсімдер мен  шығыстарды бюджеттерде және  Қазақстан Республикасының Ұлттық  қорында көрсету, бюджет қаражатын  пайдалана отырып, өзара талаптарды  есепке алуға, сол сияқты бюджет  қаражаты бойынша талаптар құқықтарынан  шегінуге жол бермеу;

3) реалистік принципі  – бекітілген ( нақтыланған, түзетілген) бюджет көрсеткіштерінің орта  мерзімді фискалдық саясатқа  және Қазақстан Республикасы  мен аймақтарды әлеуметтік эканомикалық  дамытудың орта мерзімді жоспарының  бекітілген (түзетілген) өлшемдері  мен бағытттарына сәйкес келуі;

4) транспаренттілік принципі  – мемлекеттік немесе заңмен  қорғалатын өзге де құпия болып  табылатын мәліметтерді қоспағанда, Қазақстан Республикасының бюджет  заңдары саласындағы нормативтік–құқықтық  актілерді, бекітілген бюджетттерді  және олардың атқарылуы туралы  есептерді, мемлекеттің фискалдық  саясатына қатысты басқа да  ақпаратты міндетті түрде жариялау; бюджет процесінің ашықтығы, мемлекеттік  қаржы бақылауын жүргізуі;

5) дәйектілік принципі  – бюджеттік қатынастар аясында  бұрын қабылданған шешімдерді  мемлекеттік басқару органдарының  сақтауы;

6) тиімділік және нәтижелік  принципі – бюджеттерді бюджеттік 

бағдарламалар паспорттарымен көзделген белгілі бір нәтижелерге қол жеткізу қажеттілігін негізге алып, бюджет қаражатының осы нәтижелерге қол жеткізу үшін қажетті оңтайлы көлемін пайдалана отырып әзірлеу және атқару немесе бюджеттік қаражаттың бекітілген көлемін пайдалана отырып, ең үздік нәтижені қамтамасыз ету;

7) басымдық принцип –  бюджеттік процесті республиканың  немесе аймақтың әлеуметтік –  эканомикалық дамуының басым  бағыттарына сәйкес жүзеге асыру;

8) жауапкершілік принцип  – бюджет процесіне қатысушыларды 

Қазақстан Республикасының бюджеттік заңдарын бұзғаны үшін жауапқа тарту;

9) бюджеттердің дербестік  принципі – түрлі деңгейдегі  бюджеттер арасында түсімдердің  тұрақты түрде бөлініп тұруын  орнықтыру және олардың жұмсалу  бағыттарын анықтау, мемлекеттік  басқарудың барлық деңгейлерінің  сәйкес бюджет процесін дербес  жүзеге асыру құқығы, жергілікті  бюджнтттердің атқарылуы барысында  қосымша алынған кірістерді, жергілікті  бюджеттер қаражатының бос қалдықтарын  жоғары тұрған бюджетке алып  қоюға жол берілмейтіндігі, тиісті  өтемсіз төмен тұрған бюджеттерге  қосымша шағастар жүктеуге жол  берілмейтіндігі.

Қазақстан Республикасының Бюджет жүйесі төмендегідей түрлері мен деңгейлерге бөлінеді. Қазақстан Республикасында мынадай деңгейдегі бюджеттер бекітіледі, атқарылады және дербес болып табылады:

- Республикалық   бюджет;

- Обылыстық бюджет, республикалық  маңызы бар қала, астана бюджеті;

- Аудан(обылыстық маңызы  бар қала) бюджеті.

  3.Салық құқығының түсінігі

Салықтық және басқа да түсімдер есебінен қалыптастырылатын және орталық мемлекеттік органдардың, оларға ведомстволық бағынысты мемлекеттік мекемелердің міндеттері мен функцияларын қаржымен қамтамасыз етуге және мемлекеттік саясаттың жалпы республикалық бағыттарын іске асыруға арналған орталықтандырылған ақша қоры республикалық бюджет болып табылады. Тиісті қаржы жылына арналған республикалық бюджет Қазақстан Республикасының Заңымен бекітіледі.

Салықтық және басқа да түсімдер, есебінен қалыптастырылатын және обылыстық деңгейдегі жергілікті мемлекеттік органдардың, республикалық маңызы бар қаланың, астананың, оларға ведомстволық бағынысты мемлекеттік мекемелердің міндеттері мен функцияларын қаржымен қамтамасыз етуге және тиісті әкімшілік – аумақтық бірлікте мемлекеттік саясатты іске асыруға арналған орталықтандырылған ақша қоры обылыс бюджеті, республикалық маңызы бар қала, астана бюджеті болып табылады. Тиісті қаржы жылына арналған обылыстың бюджеті обылыс, республикалық маңызы бар қала, астана маслихатының шешімімен бектіледі.

Салықтық және басқа да түсімдер есебінен қалыптастырылатын және ауданнның (обылыстық маңызы бар қаланың) жергілікті мемлекеттік органдарының, оларға ведомстволық бағынысты мемлекеттік мекемелердің міндеттері мен функцияларын қаржымен қамтамасыз етуге және тиісті аудандағы (обылыстық маңызы бар қаладағы) мемлекеттік саясатты іске асыруға арналған орталықтандырылғанақша қоры аудан бюджетті аудан маслихатының шешімімен бекітіледі.

Төтенше мемлекеттік бюджет республикалық және жергілікті бюджеттердің негізінде қалыптастырылады және Қазақстан Республикасындағы төтенше немесе соғыс жағдайларында негізіледі.

  Төтенше мемлекеттік  бюджетті бюджеттік жоспарлау  жөніндегі орталық уәкілітті  орган әзірлейді және ол Қазақстан  Республикасының заңдарында белгіленген  тәртіппен Қазақстан Республикасы  Призидентінің Жарлығымен бекітіледі. Қазақстан Республикасының бүкіл  аумағында төтенше немесе соғыс  дағдайын енгізу және оның  күшін жою туралы Қазақстан  Республикасы Президентінің Жарлығы  төтенше мемлекеттік бюджетті  енгізуге және оның қолданылуын  тоқтатуға негіз болып табылады.

 Төтенше мемлекеттік  бюджеттің қабылданғаны туралы  Қазақстан Республикасының Парламенті  дереу хабардар етіледі. Төтенше  мемлекеттік бюджеттің қоладанылуы  уақытына тиісті қаржы жылына  арналған республикалық бюджет  туралы заңның және тиісті  қаржы жылына арналған барлық  деңгейлердегі жергілікті бюджеттер  туралы маслихаттар шешімдерінің  қолданылуы тоқтатыла тұрады. Төтенше  мемлекеттік бюджет төтенше немесе  соғыс жағдацы негізілген мерзім  ішінде қолданыста болады.

Төтенше мемлекеттік бюджеттің қолданылуы тоқтатылғаннан бастап республикалық және жергілікті бюджетттердің атқарылуы тиісті қаржы жылына арналған республикалық бюджет туралы заңға және тиісті қаржы жылына арналған барлық деңгейлердегі жергілікті бюджеттер туралы маслихаттардың шешімдеріне сәйкес жүзеге асырылады. Қазақстан Республикасының жекеленген жерлерінде төтенще жағдай енгізілген ретте төтенше мемлекеттік бюджет енгізілмейді.

  Қазақстан Республикасының  бірнеше аймақтарының аумақтарында  бір  мезгілде төтенше жағдай  енгізу төтенше жағдайдың зардабы  ұлттық мүдделерге және республиканың  эканомикалық қауіпсіздігіне нақты  қатер төндіруі мумкін болатын  ретте ғана төтенше мемлекеттік  бюджет енгізуге негіз бола  алады.

Қазақстан Республикасы  Үкіметінің Қазақстан Республикасының Ұлттық банкіндегі шотында шоғындырылатын, мемлекеттік қаржылық актив түріндегі, сондай–ақ, материалдық емес активтерді қоспағанда, өзге де мүліктердің қорлануына, эканомикалық мұнай секторына тәуелділігін және қолайсыз сыртқы факторлардың ықпалын төмендетуге арналған. 

Қазақстан Республикасының Ұлттық қоры жинақтау және тұрақтандыру функцияларын жүзеге асырады. Жинақтау фукциясы материалдық емес активтерді қоспағанда, қаржылық активтермен өзге де мүліктің жинақталуын және тәуекелдің деңгейі бірқалыпты болған кезде ұзақ мерзімді перспективада Қазақстан Республикасы Ұлттық қоры активтерінің кірістілігін қамтамасыз етеді. Тұрақтандыру функциясы Қазақстан Республикасы Ұлттық қорының активтері өнімділігінің жеткілікті деңгейін ұстап тұруға арналған.

Қазақстан Республикасы Ұлттық қорының тұрақтандыру функциясын жүзеге асыру үшін пайдаланылатын бір бөлігі кепілдік берілген трансфертті қамтамасыз етуге қажетті мөлшерде айқындалады. Қазақстан Республикасының Ұлттық қорын қалыптастыру мен пайдалану дүниежүзілік және ішкі тауар мен қаржы рыноктарының конъюнктурасы, мемлекеттегі және шет елдердегі эканомикалық жағдай, республиканың әлеуметтік эканомикалық дамуының басымдықтары ескеріле отырып, бұл ретте макроэканомикалық және фискалдық тұрақтылық және Қазақстан Республикасы ұлттық қорының негізгі мақсаттары мен міндеттері сақтала отырып айқындалады.

Қазақстан Республикасы Ұлттық қорының түсімі мен жұмсалуы ұлттық және шетелдік валюталармен жүргізіледі. Қазақстан Республикасы Ұлттық қорының операциялар жөніндегі есебі мен есептілігі ұлттық валютамен жүзеге асырылады. Қазақстан Республикасының Ұлттық қорын сенімгерлік басқаруды Қазақстан Республикасының Ұлттық бакімен Қазақстан Республикасының Үкіметі арасында жасалатын сенімгерлік басқару туралы шарттың негізінде Қазақстан Республикасының Ұлттық Банкі жүзеге асырады.

  Салық дегеніміз мемлекет  біржақты тәртіппен заң жүзінде  белгіленген, белгілі бір мөлшерде  жүргізетін, қайтарымсыз және өтеусіз  сипатта болатын бюджетке төленетін  міндетті ақшалай төлемдер.

 Салық құқығы салықты  және бюджетке төленетін басқа  да міндетті төлемдерді белгілеу, енгізу және есептеу мен төлеу  тәртібі жөніндегі билік қатынастарын, сондай–ақ мемлекет пен салық  төлеуші арасындағы салық міндеттемелерін  орындауға байланысты қатынастарды  реттейді.

 Салықтар тікелей және  жанама болып бөлінеді. Тікелей  салық төлеудің субъектісі оның  ауыртпалығын өзі тікелей көтереді, яғни төленген салық тікелей  оның мүлкінің, еңбек ақысының  азаюына әкеледі. Мысалы, тікелей  салыққа жеке табыс салығын  жатқызуға болады.

 Жанама салықтарға  қосылған құн салығы мен акциз  жатады. Жанама салықта төлеуші  салықты төлеудің ауыртпалығын  басқа бір тұлғаға жүктейді. Мысалы, заң жүзінде аталған салықтардың  төлеушісі тауарды сатушы, бірақ  негізінде салықтың сомасы осы  сатылған тауардың құнының ішіне  кіретіндіктен оны тауарды сатып  алушы өтейді.

 Салық және басқа  да міндетті төлемдердің сомалары  Қазақстан Республикасының Бюджет  кодексіне және тиісті жылға  арналған республикалық бюджет  туралы заңдарда белгіленген  тәртіппен тиісті бюджеттердің  кірісіне түседі.

  Қазақстан Республикасында төмендегідей салық түрлері қолданылады:

1. Корпорациялық табыс  салығы;

2. Жеке табыс салығы;

3. Қосылған құн салығы;

4. Акциздер,

4-1. Экспортталатын шикі  мұнайға, газ конденсатына рента  салығы.

5. Жер қойнауын пайдаланушылардың  салықтары мен арнаулы төлемдері.

6. Әлеуметтік салық.

7. Жер салығы.

8. Көлік құралдары салығы.

9. Мүлік салығы.

 Корпорациялық табыс  салығын төлеушілерге Қазақстан Републикасының Ұлттық банкі мен мемлекеттік мекемелерді қоспағанда, Қазақстан Респуликасының резидент заңды тұлғалары, сондай–ақ Қазақстан Республикасында қызметін тұрақты мекеме арқылыжүзеге асыратын немесе Қазақстан Республикасындағы көздерден табыс алатын резидент емес заңды тұлғалар ( бұдан әрі бөлім бойынша – салық төлеушілер) жатады.

Жеке табыс салығын төлеушілер салық салынатын табысы бар жеке тұлғалар (резидент және резидент емес) болып табылады.

 Салық төлеушінің төлем  көзінен салық салынатын табыстарына:1) қызметкердің табысы; 2) бір жолғы  төлемдерден алынған табыс; 3) жинақтаушы  зейнетақы қорларынан берілетін  зейнетақы төлемдері; 4) дивидендтер, сыйақылар, ұтыстар түріндегі табыс; 5) стипендиялар; 6) жинақтаушы сақтандыру  шарттары бойынша табысы жатады.

 Жеке тұлғалар табыстарының  мынадай түрлеріне салық салынуға  тиіс емес:1) Қазақстан Республикасының  заңдарында белгіленген мөлшерде  мемлекеттік бюджет қаражаты  есебінен төленетін атаулы әлеуметтік  көмек, жәрдемақылар мен өтемдер;2) балаларға және асырауындағыадамдарға  алынағн алименттер;3) Жеке тұлғаның  өмірі мен денсаулығына келтірілген  зиянды Қазақстан Республикасының  заңдарына сәйкес өтеу (жоғалтқан  жалақысына қатысты өтеуден басқа);4) жеке тұлғалардың қаржы рыногы  мен қаржылық ұйымдарды реттеу  және қадағалау жөніндегі уәкілетті  мемлекеттік органның лицензиялары  мен банктер мен банк операцияларының  жекеленген түрлерін жүзеге асыратын  ұйымдардағы салымдары бойынша  оларға төленетін сыйақылармен  борштық бағалы қағаздар бойынша  сыйақы; 5) мемлекеттік бағалы қағаздармен  және агенттік облигациялармен  жасалған операциялардан түскен  табыстар; 5-1) пайлық инвестиялық  қорлардың пайлары мен акционерлік  инвестициялық қорлардың акциялары  бойынша дивидендтер, сондай–ақ  инвестициялық қорды басқарушы  компания оларды сатып алған  кездегі осы қордың пайлары  бойынша табыстар) әскери қызмет  міндеттерін атқарған кезде әскери  қызметшілерге, белгіленген тәртіппен  арнайы атақ берілген, оны қызметтік  міндеттерін атқаруына байланысты  алған ішкі істер органдарының, қаржы полициясының қылмыстық  атқару жүйесі органдары мен  мекемелерін және мемлекеттік  өртке қарсы қызметтің қызметкерлеріне  берілетін төлемдердің барлық  түрі; 7) лотерея бойынша 5 айлық есептік  көрсеткіш шегіндегі ұтыстар;8) тиісті  жылға арналған республикалық  бюджет туралы Қазақстан Республикасының  заң актісінде белгіленген ең  төменгі жалақы мөлшерінде мемлекеттік  бюджет және греаттар қаражаты  есебінен жүзеге асырылатын қоғамдық  жұмыстарды орындауға және кәсіби  оқуларға байланысты төлемдер; 9) гранттар қаражаты есебінен төленетін  төлемдер (еңбекақы түріндегі төлемдерден басқа); 10) тұрақты жұмысы жолда өтетін немесе жүріп – тұру сипатында болатын не қызмет көрсететін учаскілер шегінде қызмет бабындағы сапалармен байланысты жағдайларда Қазақстан Республикасының заңдарында белгіленген мөлшерде төленетін төлемдер; 11) Экологиялық апат немесе ядролық сынақ полигонындағы ядролық сынақтар салдарынан зардап шеккен азаматтарды әлеуметтік қорғау туралы Қазақстан Респуликасының заңдарына сәйкес төленетін төлемдер.

 Қосылған құн салығы  ұғымы. Қосылған құн салығы тауарларды (жұмыстарды, қызмет көрсетулерді) өндіру  және олардың айналысы процесінде  қосылған, оларды өткізу бойынша  салық салынатын айналым құнының  бір бөлігін бюджетке аударуды, сондай–ақ Қазақстан Респуликасының  аумағындағы тауарлар импорты  кезіндегі аударымды білдіреді. Салық салынатын айналым бойынша  бюджетке төленуге тиісті қосылған  құн салығы сатылған тауарлар (жұмыстар, қызмет көрсетулер) үшін  төленуге тиісті қосылған құн  салығының сомасы арасындағы  айырма ретінде айқындалады.

Салық салу объектілері мыналар: 1) салық салынатын айналым;2) салық салынатын импорт қосылған құн салығын салу объектілері болып табылады.

Төлеушілер мыналар: Қазақстан Республикасында қосылған құн салығы бойынша есепке тұрған мынадай тұлғалар: жеке кәсіпкерлер; мемлекеттік мекемелерді қоспағанда, заңды тұлғалар; қызметін Қазақстан Республикасында тұрақты мекеме арқылы жүзеге асыратын резидент емемтер; 2) заңды тұлғаның қосылған құн салығын дербес төлеушілер ретінде танылған құрылымдық бөлімшелер қосылған құн салығын төлеушілер болып табылады.

Тауарлар импорты кезінде қосылған құн салығын төлеушілер Қазақстан Республикасының кеден заңдарынына  сәйкес осы тауарларды Қазақстан Республикасының аумағына импорттайтын тұлғалар болып табылады.

Қазақстан Республикасының аумағында өндірілген және қазақстан Республикасының аумағына импортталатын тауарларға, сондай–ақ тізбесі төменде көрсетілген қызмет түрлеріне акциздер салынады:

1. спирттің барлық түрлері;

2. алкоголь өнімі;

3. темекі бұйымдары;

4. құрамында темекі бар  басқа бұйымдар;

5. бензин (авиациялық бензинді  қоспағанда) , дизель отыны;

6. жеңіл автомобильдер (арнайы  мүгедектерге арналған, қолмен басқарылатын  автомобильдерден басқа)

7. шикі мұнай, газ конденсаты  акцизделетін тауарлар болып  табылады.

Қызметтің акцизделетін түрлері мыналар болып табылады: 1)ойын бизнес;2) лотереяны ұйымдастыру мен өткізу.

 Экспортталатын шикі  мұнайға, газ конденсатына рента  салығы: төлеушілер өнімді бөлу  туралы келісім – шарттар жасасқан  жер қойнауын пайдаланушыларды қоспағанда, шикі мұнайды, газ конденсатын экспортқа өткізетін жеке және заңды тұлғалар экспортталатын шикі мұнайға, газ кнденсатына салынатын рента салығын төлеушілер боып табылады.

      Салық салу объектісіне экспортқа өткізілетін шикі мұнайдың, газ кондесатының көлемі экспортталатын шикі мұнайға, газ конденсатына рента салығын салу объектісі болып табылады.

      Өзінің аты айтып тұрғандай, негізінен халықтың әлеуметтік қажеттіліктері мен мұқтаждықтарына өтеуге жұмсалады. Салықты төлеушілер мыналар: 1) жеке кәсіпкерлер; 2) жеке нотариустар, адвокаттар Қазақстан Республикасының резидентті – заңды тұлағалар; 3) Қазақстан Республикасында қызметін тұрақты мекемелер, филиалдар мен өкілдіктер арқылы жүзеге асыратын резидент еместер әлеуметтік салық төлеушілер болып табылады.

Резидент тұлғаның шешімі бойынша оның құрылымдық бөлімшелері әлеуметтік салық төлеушілер ретінде қарастырылуы мүмкін.

      Салық салу мақсатында барлық жерлер олардың арналған нысанасы мен тиесілігіне қарай мынандай санаттарға: 1) ауыл шаруашылық мақсатындағы жерлерге; 2) елді мекендер жерлеріне; 3) өнеркәсіп, көлік, байланыс, қорғаныс және өзге де ауыл шауашылығы емес мақсаттағы жерлерге; 4) ерекшк қорғалатын табиғи аумақтар жерлеріне, сауықтыру, рекреациялық және тарихи мәдени мақсаттағы жерлерге; 5) орман қорының жерлеріне; 6) су қорының жерлеріне; 7) запастағы жерлерге жатқызылуына қарай қарастырылады.

     Жердің белгілі бір немесе өзге санатқа жататындығы Қазақстан Республикасының жер туралы заң актілерімен белгіленеді. Елді мекендер жерлері салық салу мақсаты үшін мынадай екі топқа бөлінген: 1) тұрғын үй қоры, соның ішінде оның жанындағы құрылыстармен ғимараттар орналасқан жерлерді қоспағанда елді мекендер жерлері; 2) тұрғын үй қоры , соның ішінде олардың жанындағы құрылыстар мен ғимараттар орналасқан жерлер.

     Жердің мынандай  санаттары: 1) ерекше қорғалатын табиғи  аумақтардың жерлері; 2) орман қорының  жерлері; 3) су қорының жерлері; 4) запастағы жерлер салық салуға  жатпайды.

       Аталған  жерлер тұрақты жер пайдалануға  немесе бастапқы өтеусіз уақытша  жер пайдалануға берілген жағдайда  белгіленген тәртіппен салық  салынуға тиіс.

       Жер салығының мөлшері мен иеленушілер мен жер пайдаланушылардың шауашылық қызметінің нәтижелеріне байланысты болмайды.

      Жер салығы: 1) меншік құқығын, тұрақты жер  пайдалану құқығын, өтеусіз уақытша  жер пайдалану құқығын куәландыратын  құжатттар; 2) жер ресурстарын басқару  жөніндегі уәкілітті орган әр  жылдың 1 қаңтарындағы жағдай бойынша  берген жерлердің мемлекеттік  сандық және сапалық есебінің  дерекетері негізінде есептеледі.

     Төлеушілер  мынандай: 1)жеке меншік құқығындағы; 2) тұрақты жер пайдалану құқығындағы; 3) бастапқа өтеусіз уақытша жер  пайдалану құқығындағы салық салу объектілері бар жеке және заңды тұлғалар жер салығын төлеушілер болып табылады.

Салық төлеушілер меншік құқығында салық салу объектілері бар еке тұлғалар және меншік, шаруашылық жүргізу немесе оралымды басқару құқығында  салық салу объектілері бар заңды тұлғалар, олардың құрылымдық бөлімшелері (бұдан әрі – заңды тұлғалар) көлік құралдары салығын төлеушілер болып табылады. Мыналар: 1) Қазақстан Республикасының Үкіметі белгілейтін көлік құралдарына қажеттілік нормативтері шегінде біріңғай жер салығын төлеушілер; 1-1) меншікті ауыл шаруашылығы өнімдерін өндіруде пайдаланылатын мамандандырылған ауыл шаруашылығы техникасы бойынша біріңғай жер салығын төлеушілерді қоса алғанда, ауыл шауашылығы өнімдерін өндірушілер. Аталған мамандандырылған ауыл шаруашылығы техникасының тізбесін Қазақстан Республикасының Үкіметі белгілейді; 2) мемлекеттік мекемелер; 3) салық салу объектісі болып табылатын бір автокөлік құралы бойынша – Ұлы Отан соғысына қатысушылар және соларға теңестірілетін адамдар; 4) салық салу объектісі болып табылатын бір авто көлік құралы бойынша – меншігінде мотоколяскалары мен автомобильдері бар мүгедектер; 5) салық салу объектісі болып табылатын бір автокөлік құралы бойынша – Кеңес Одағының батырлары мен Социалистік Еңбек Ерлері, «Халық қаһарманы» атағын алған, үш дәрежелі «Даңқ» орденімен және «Отан» орденімен наградталған көп балалы аналар; 6)ауыл шаруашылық құрылымынан шығу нәтижесіндепай ретінде алынған, пайдаланған мерзімі жеті жылдан асқан жүк автомобильдері бойынша жеке тұлғалар көлік құралдары салығын төлеушілер болып табылмайды.

 Мыналар мүлік салығын  төлеушілер болып табылады: 1) Қазақстан  Республикасының аумағында меншік, шаруашылық жүргізу немесе оралымды  басқару құқығында салық салу  объектісі бар заңды тұлғалар; 2) Қазақстан Республикасының аумағында  меншік құқығында салық салу  объектісі бар жеке кәсіпкерлер.

  Қазақстан Республикасының  резиденті емес заңды заңды  тұлғалар Қазақстан Республикасының  аумағында орналасқан салық салу  объектілері бойынша салық төлеушілер  болып табылады.

  Мыналар мүлікке салынатын  салықты төлеушілер болып табылмайды: 1) Қазақстан Республикасының Үкіметі  белгілейтін қажеттілік номативтері  шегінде салық салу объектілері  бойынша біріңғай жер салығын  төлеушілер. Салық салу объектілері  бойныша біріңғай жер салығын  белгіленген қажеттілік нормативтерінен  артық төлеушілер мүлікке салынатын  салықты осы бөлімде белгіленген  тәртіппен төлейді;2) Мемлекеттік  мекемелер; 3) уәкілетті органның  қылмыстық жазаларды атқару саласындағы  түзеу мекемелерінің мемлекеттік  кәсіпорындары; 4) діни бірлестіктер.

 Көрсетілген салықтардан басқа ҚР- да мынандай алымдардың түрі бар:1)Заңды тұлғаларды мемлекеттік тіркегені үшін алым; 2) жеке кәсіпкерлерді мемлекеттік тіркегені үшін алым; 3) жылжымайтын мүлікке құқықтарды және олармен жасалған мәмлілерді мемлекеттік тіркегені үшін алым. 3-1) жылжымалы мүлік кепілін мемлекеттік тіркегені үшін алым; 4) радиоэлектрондық құралдарды және жиілігі жоғары құрылғыларды мемлекеттік тіркегені үшін алым; 5) механикалық көлік құралдары мен тіркемелерді мемлекеттік тіркегені үшін алым; 6) Теңіз, өзен кемелері мен көлемді кемелерді мемлекетік тіркегені үшін алым; 7) Азаматтық әуе кемелерін мемлекеттік тіркегені үшін алым; 8) дәрі– дәрмек құралдарын мемлекеттік тіркегені үшін алым; 9) Автокөлік құралдарының Қазақстан Республикасының аумағы арқылы жүру алымы; 10) Аукциондардан алынатын алым; 11) жеекленген қызмет түрлерімен айналысу құқығы үшін лицензиялық алым; 12) телевизия және родио хабарларын тарату ұйымдарына радиожиілік спектірін пайдалануға рұқсат беру үшін алым.

  Қорытынды

Қаржы құқығы мемлекеттің дамуының әрбір нақты кезеңінде оның міндеттері мен қызметтерінің үздіксіз атқарылуын қамтамасыз ету үшін мемлекеттің қаржылық қызметінің барысында пайда болатын қоғамдық қатынастарды реттейтін құқықтық нормалардың жиынтығы.

Қаржылар мемлекеттің өсіп дамуының материалдық негізі және оның міндеттері мен функцияларын ақшалай қамтамасыз етудің қайнар көзі болып есептелінеді. Қаржылар қоғам және жекелеген азаматтардың өмірінен елеулі орын алады, сондай-ақ қаржылық құралдар арқылы мемлекет еліміздің экономикасының өсіп дамуына белсенді және қарқынды түрде ықпалын тигізеді.

Сондықтан қаржылар мемлекеттің материалдық тірегі, базасы болып табылады және базистік құрамына жатады.

Қаржылық құқықтың маңызы әсіресе экономиканы нарықтық негізге көшіру, түрлендіруге байланысты өсіп отыр.

Қаржы құқығы мемлекеттің дамуының әрбір нақты кезеңінде оның міндеттері мен қызметтерінің үздіксіз атқарылуын қамтамасыз ету үшін мемлекеттің қаржылық қызметінің барысында пайда болатын қоғамдық қатынастарды реттейтін құқықтық нормалардың жиынтығы.

Мемлекеттің қаржылық қызметі түрлі әдістердің көмегімен іске асырылады. Осындай әдістердің бірі ақшалай қаржы жинау, яғни жеке және заңды тұлғалардың табысының, пайдасының бір бөлігі заңда көрсетілген мерзім мен мөлшерде мемлекеттің бюджетіне түседі. Бюджетке аталған түсімдердің уақытында төленуін мемлекеттің арнайы органдары бақылап отырады. Белгіленген мөлшерде, бюджеттік емес қорларға да міндетті жарналар жіберіледі, мысалы зейнетақы жинақтау қорларын айтуға болады. Мемлекеттік мекемелердің халыққа көрсеткен қызметтері үшін алынатын мемлекеттік баждар мен алымдар да міндетті түрде мемлекеттік бюджетке түседі.

Сонымен қаржылар көпқырлы ұғым екенін байқадық. 


Экономикалық категория  ретінде  қаржылардың өте маңызды екендігін білеміз.

Қолданылған әдебиеттер тізімі:



  1. Худяков  А.И.Финансовое  право  РК.  Общая  часть  Алматы:  қаржы- қаражат  1995 ж.

  2. Худяков А.И. Основы  теории  финансового  права.  Алматы:  Жеті жарғы  1995ж.

  3. Худяков А.И.“Налоговая  система  РК”.  “Подоходный налог”.  Алматы;  Баспа   1997ж.

  4. Найманбаев  С.М.    “ҚР  қаржылық құқығы”.  Алматы. Жеті жарғы 1994 ж.

  5. Найманбаев  С.М. Р салықтық құқық”. Алматы:  Жеті  жарғы  1996 ж.

  6. Гурбоновой  О.М.  Финансовое  право,  учебник под ред.  М.”Юрист”, 1996

  7. Химичева  Н.И.     Финансовое  право.  М,  Бек,  1996

  8. Google.kz сайты

  9. Мемлекеттің қаржылық қызметі оның ақша қорларын жасау, бөлу және пайдалану сияқты үш жалпы бағытта іс - әрекет ететін толып жатқан және сан қырлы функцияларында білінеді.Бұлардың әрқайсысындағы ажырағысыз элемент бақылаудың функциясы болып табылады.

  10. Мемлекеттің қаржылық қызметінің сан алуандығы қаржы жүйесін құрудың ерекшеліктері мен анықталады.Мемлекет әр - түрлі орталықтандырылған және орталықтандырылмаған қорларға, сондай – ақ меншіктің басқа нысандарының шаруашылық жүргізуші субьектілерінің ақша қаражаттарына өзінің ықпалын жая отырып, бюджет ресурстарын, мемлекеттік кәсіпорындардың қаржы –қаражаттарын жасау, бөлу және пайдалану жөніндегі функцияларын жүзеге асырады.

  11. Сол немесе өзге функциялардың мазмұны, рөліне және іс - қимылының ауқымдарына қарай қаржылық қызмет мемлекеттік билік немесе мемлекеттік басқару / атқарушы - өкімші қызмет / түрінде жүзеге асыралады.Мемлекеттің биліктің жоғары органы-Қазақстан Республикасының Парламенті, мемлекеттік биліктің жер-жердегі органдары – депутаттардың жиналысы-маслихаттар.Атқарушы биліктің басшысы Президент болып табылады, атқарушы - өкімші қызметті Қазақстан Республикасының Үкіметі, жергілікті әкімшіліктердің аппараты жүргізеді.

  12. Мемлекет өз қаржы қызметін:

  13. - қаржы құқығы субьектілерінің қызметі негізделген меншіктің нысандарына”

  14. - мемлекет кірістерінің көздеріне”

  15. - ақша қаражаттарын пайдаланудың мақсаттарына

  16. - мемлекеттің қарамағына түскен қаражаттар мен оларға деген қажеттіліктердің ара салмағына байланысты әр түрлі әдістерімен жүргізіледі.

  17. Мемлекеттің қаржылық қызметінің мынадай әдістері пайдаланылады”

  18. -1 Орталықтандырылған мемлекетті қорларға ”мемлекеттік бюджетке, бюджеттен тыс қорларға сақтық және кредит қорларына төленетін міндетті және ерікті төлемдердің әдістері.

  19. Міндетті төлемдерге салықтар, қаражаттардың аударымдары / әлеуметтік мақсаттарға, арнаулы және бюджеттен тыс қорларға аударылатын аударымдар жатады /.Ерікті негіздерді жалпы сақтандыру мен өмірді сақтандыру, мемлекттік қарыздар, ақшалай – заттай лотереялар,

  20. банктерге салынатын салымдар – депозиттер бойынша төлемдердің бір бөлігі жүзеге асырылады.

  21. -2 Мемлекеттің ақша қаражаттары бөлген кезде мына әдістерді ажыратады” қаржыландыру – қаражаттарды қайтарусыз және өтеусіз беру және несие беру / несиелендіру / - қайтарымдылық және өтеулілік негіздерде ақша бөлу.

  22. -3 Қаржы операциялары кезінде ақша қаражаттарымен қолма – қол ақшасыз және қолма – қол ақшамен есеп айрысу әдістері қолданылады.Қолма – қолсыз ақшамен есеп айрысулар басымырақ болуы тиіс, өйткені олар ақша айналысының шығынын қысқартады, мемлекеттің кәсіпорондармен, ішінара халықпен қатынастарында пайдаланылады.

  23. Сыртқы экономикалық байланыстарда мемлекеттің қызметінің нысандары мен әдістері түрліше болып келеді.


  24. 60.Бюджеттік құқық және мемлекеттік бюджет.

  25. Материалды мағынасында бюджет мемлекеттің ақша қоры. Осы тұрғыдан қарағанда бюджет дегеніміз мемлекеттің міндеттері мен функцияларын іске асыруды қаржымен қамтасыз етуге арналған орталықтандырылған ақша қоры.Құқықтық санат мағынасында бюджет көмегімен орталық жәнежергілікті деңгейлердегі мемлекеттік ақша қорының қалыптасуының және бөлінуінің қаржылық жоспары бекітілетін қаржылық-құқықтық акті.Бюджет үрдісінде туындайтын қатынастар бюджеттік қатынастардеп аталады. Бюджетті жоспарлау, қарау, бекіту, атқару, нақтылау, түзету жөніндегі, бюджеттің атқарылуы бойынша бюджет есебі мен есептілігін жүргізу мемлекеттік қаржы бақылауы, соңдай-ақ байланыстырылған гранттарды жоспарлау мен пайдалану жөніндегі Қазақстан Республикасының бюджет заңдарымен реттелген қызмет бюджет үрдісі деп аталады. Бюджет-тер және Қазақстан Республикасы Ұлттық қоры, сондай-ақ бюджеттік үрдістер мен қатынастар жиынтығы бюджет жүйесін құрайды.

  26. Бюджеттік құқық – бұл бюджеттік құрылымды ұйымдастыру кезеңінде пайда болған, сонымен қатар орталандырылған және жергілікті бюджеттерді пайдалануды қалыптасуда, бөлу және ұйымдастыруда пайда болған қатынастарды реттейтін қаржылық құқығының ерекше бөлігінің бөлімі.

  27. Бюджеттік құқықтық пәні болып мемлекеттің бюджеттік қызметі барысында қалыптасқан қоғамдық қатынас шығады, яғни ұйымдастырушылдың және материалдық бюджеттік қатынастар.

  28. Бюджеттік құқықтың әдістері:

  29.  Императивтік әдіс. Мемлекеттің ақшалық құралдарды бір жақты мәжбүрлік қайтару арқылы өндіріп алудағы бюджет қызметінде әдіс ең айқын көрінеді.

  30. Диспозитивтік әдіс. Экономикалық табиғаты жағынан немиелік болып келетін бюджеттік қатынастардың құқықтың реттеулері үшін қолданылады (мемлекеттік қарыздандырулар қатынастары мен бюджеттік несиелеу қатынастар).

  31. Бюджеттік құқықтың мөлшерлері материалдық және ұйымдастырушылық болып бөлінеді. Бюджеттік құқықтың жүйесі екі бөліктен құралады: жалпы және ерекше.

  32. Жалпы бөлімге келесі институттар кіргізіледі:

  33. 1) бюджеттік құрылым;

  34. 2) қаржы саласындағы басқару;

  35. 3) бюджеттік жоспарлаудың құқықтық негіздері;

  36. 4) бюджеттік бақылаудың құқықтық негіздері.

  37. Ерекше бөлімге кіргізілетін институттар:

  38. 1) бюджет табыстарының құқықтық реттелуі;

  39. 2) бюджет шығындарының құқықтық реттелуі;

  40. 3) мемлекеттік несиенің құқықтық реттелуі.

  41. Бюджеттік құқықтың жалпы бөлігінің мөлшері негізінен ұйымдастырушылық бюджетті қатынастарды, ал ерекше бөлігінің мөлшері материалдық бюджетті қатынастарды реттейді.

  42. Бюджеттік құқық қатынастарының субъектілері:

  43. 1. Тұтасымен алғанда мемлекет;

  44. 2. ұлттық-аймақтық және әкімшілік-аймақтық ұйымдастырулар (егер мемлекет, мемлекет федеративтік болса, онда федерация субъектілерін кіргізе отырып);

  45. 3. Мемлекет үкіметінің өкілдік және орындаушы (атқару) органдары;

  46. 4. Құқықтық тұлғалар;

  47. 5. Жеке тұлғалар.

  48. Республикалық бюджет жалпы мемлекеттік маңызы бар шараларды қаржыландыруға тағайындалған. Солардың арқасында мемлекет үкіметінің орталық органдары: ҚР Президенті және оның аппараты, Парламент, үкімет, Министерствалар және басқа орталық ведомстволар, сот жүйесі, еліміздің қауіпсіздігі мен қорғанысы қаржыланады, республика деңгейіндегі өндіріс және объектілер құрылысы саласындағы арнайы құрылыс бағдарламалары және тағы басқалар іске асырылады, яғни үсталады.

  49. Жергілікті бюджеттер әкімшілік - аймақтың ұйымдастырушылықтардың керектерін қаржыландыруға тағайындалған. Солардың арқасында жергілікті өкілді және мемлекет үкіметінің атқару органдары, жергілікті деңгейде қаржыландыру қызметін жүргізушілер, халықты жұмыспен қамтамасыз ету бағдарламасы, үй бағдарламасы, жергілікті деңгейдегі өндіріс, объектілер құрылысының бағдарламасы және тағы басқалар іске асырылады.

  50. 2004 жылғы Бюджет кодексімен бекітілетін, түсімдер мен бюджет тапшылығын қаржыландыру (профицитті пайдалану) есебінен қалыптастырылатын және өзіне Қазақстан Республикасының Конституциясы мен заң актілері жүктеген міндеттерді жүзеге асыру үшін Қазақстан Республикасының үкіметі белгілейтін республикалық бюджет бағдармаларын қаржыландыруға арналған орталықтандырылған ақша қоры» (1-бап).

  51. Бюджет кодексіне сәйкес жергілікті бюджеттер – жергілікті бюджеттер түсімдер мен бюджет тапшылығын (профицитін пайдалану) қаржыландыру есебінен қалыптасатын, конституциямен, заңдармен және Қазақстан Республикасы Президенттің және Қазақстан Республикасы үкіметінің актілерімен жүктелген міндеттерді жүзеге асыру үшін жергілікті атқарушы органдар белгілейтін жергілікті бюджеттік бағдарламаларды қаржыландыруға арналған тиісті мәслихаттың шешілмін бекітілетің әкімшілік-аумақтық бөліністердің ақша қорлары (1-тарау 10-бап). Жергілікті бюджеттер (әкімшілік – аумақтық бірліктердің бюджеттер) – облыстық бюджеттер, қалалардың (аудандық маңызы бар қалалардан басқа, қалалардағы аудандарды қоспағандағы), аудандардың бюджеттері.

  52. ҚР Конституциясына сәйкес маслихат жергілікті бюджетті бекітеді, ал жергілікті өкілді органдар оның орындалуын қамтамасыз етеді.

  53. Бюджет жүйесінің принциптері:

  54.  Барлық бюджеттердің бірлігі;

  55.  Бюджеттердің толықтығы;

  56.  Бюджеттердің нақтылығы;

  57.  Бюджеттердің жариялылығы;

  58.  Бюджеттердің дербестігі.

  59. Бюджеттің тағы екі түрі бар: мемлекеттік бюджет және облыс бюджеті.

  60. Мемлекеттік бюджет – республикалық және жергіліктібюджеттердің олардың арасындағы өзара өтеу операциялары есептелмеген жиынтығы;

  61. Облыс бюджетті – облыстық, қалалық және аудандық бюджеттердің олардың арасындағы өзара өттеу операциялары есептелмеген жиынтығы.

  62. Қазақстан бюджеттік жүйесі барлық бюджеттердің бірлік және дербестік принциптеріне негізделген, республикалық және жергілікті бюджеттер өздері дербес қызмет атқарады.

  63. Мемлекеттік бюджет — мемлекеттің белгілі бір уақыт кезеңіне, көбінесе бір жылға арналған кірістері мен шығыстарының қаржы жоспары. Онда мемлекеттік кірістердің түсетін көздері және қаражаттың жұмсалу бағыттары мен арналары көрсетіледі. Мемлекеттік бюджетті үкімет әзірлейді, жоғары заң шығарушы органдар қабылдап, бекітеді. Бюджеттің атқарылуы барысында оның ішінара қайта қаралуы мүмкін. Барлық демократиялық мемлекеттерде Мемлекеттік бюджетті қабылдау парламенттің аса маңызды өкілеттіктерінің бірі болып табылады. Қандай болмасын мемлекеттің болмысы мен өсіп-дамуын , өркениеті мен әлеуметтік-экономикалық ахуалын оның орталықтандырылған қаржылық ресурсы ( ақша қоры ) – мемлекеттік бюджетіне , осы бюджеттің қоғамдық-мемлекеттік маңызы бар мүдделерге байланысты атқаратын рөліне қарап сипаттауға болады.
    Қазақстан Республикасы конституциясының 2-бабының 1- тармағында «Қазақстан Республикасы – президенттік басқару нысанындағы біртұтас мемлекет» деп айтылған . Демек , унитарлық (конституциялық нормада «біртұтас» деп берілген) мемлекеттің бюджеттік құрылысы біздің елдегідей екі деңгейден – республикалық бюджеттен және жергілікті мемлекеттік басқару органдарының құзырындағы жергілікті бюджеттен тұрады.
    Мемлекеттік бюджеттің қоғам және мемлекет тыныс-тіршілігіндегі рөлі мен маңызы Қазақстан Республикасының нарықтық дамуы мен егемендігінде көрініс тауып отыр.
    Демек Қазақстан Республикасындағы біте қайнасқан қоғамдық және мемлекеттік мүдделерді қаржыландырудың қайнар бұлағы , мемлекеттік қаржы-қаражаттардың жүйеленген ағыны мемлекеттік бюджет болып табылады . Қазақстан Республикасындағы республикалық және жергілікті бюджеттер мемлекеттің бюджет жүйесінің материялдық тірегі , қаржы жүйесінің орталық буыны , Қазақстан Республикалық мемлекеттігінің атрибуты және оның егемендігінің қаржылық негізі болып саналады , сондай-ақ мемлекеттік бюджет арқылы жалпы ұлттық өнімнің тиісті қаржылық заң актілерінде көзделген бөлігі қайта бөлініп , қоғамның әлеуметтік- экономикалық игілігіне пайдаланылады.



  64. 61.Қаржылық бақылаудың ұғымы және түрлері.

  65. Қаржылық бақылау — қаржы жүйесінің барлық буындарының ресурстарын жасау,
    Қаржылық бақылау қаржыны басқарудың функциялық элементтерінің бірі. Ол басқарудың
    Қаржылық бақылаудың брлуы экономикалық категория ретіндегі қаржыға бақылау функциясының
    Сөйтіп, бақылау функциясы қаржыны бақылаудың құралы ретінде пайдалану үшін
    Бақылау функциясы — қаржының ішкі қасиеті, ал қаржылық бақылау
    Ғылыми негізделген қаржы саясатын, тиімді қаржы механизмін қалыптастыруға жәрдемдесу
    Қаржылық бақылаудың өзгешелігі – оның ақша нысанында жүзеге асырылатындығында. 
    Қаржылық бақылау мыналарды тексереді: эконмикалық заңдадың талабының сақталуы; жалпы
    Қаржылық бақылаудың іс-әрекетінің сферасы бақылаудың басқа түрлерімен: әкімшілік, құқықтық,
    Қаржылық бақылаудың функциялары: 
    1) қаражаттардың жұмсалуын тексеру (шығыстардың сұралған сомаларға сәйкестігі және
    2) қаржы жүйесінің барлық буындары бойынша мемлекеттік ресустарға қаражаттарды
    3) сееп және есептеме қағидаларының сақталуын тексеру; 
    Бақылауды жүзеге асырудың негізгі қағидаттары мыналар болып табылады: 
    А) бақылаудың реттілігі, жаппайлылығы, әмбебаптығы; 
    Б) бақылаудың првентивтілігі, яғни оның алдын алу сипаты; 
    С) әрекеттілік, нақтылық, жариялылық – бұларға бақылау жұмысын дұрыс
    Д) бақылаудың алаламаушылығы (біреуге тартпаушылық); 
    Е) бақылау органдары қызметкерлерінің тәуелсіздігі; 
    Қаржылық тәртіп – бұл белгіленген ұйымдардың және мемлекеттің, оның
    Қаржылық бақылаудың міндеттерін, олардың түрлерін, нысандары мен әдістерін, субъектілері
    Макродеңгейдегі қаржылық бақылау – бұл бүкіл мемлекет ауқымында қаржыны
    1.Ақшалай қаражаттардың орталықтандырылған қорларын қалыптастырып тиімді пайдалану процестерін қамтамасыз
    2. Қаржы қатынастарын іске асырудың қолданылып жүрген нысандары мен
    3. Қаржы ресустарын неғұрлым тиімді пайдалану, салалар мен аймақтардың
    Бұл деңгейде мемлекеттік қаржылар бақылаудың объектісі болып көрінеді. 
    Жиынтық қаржы жоспарлары (сметалары), аумақтық, салалық тұрғыда олардың атқарылуы
    Билікті заң шығарушы органдар мен басқарудың мемлекеттік органдары бұл
    Микродеңгейдегі қаржылық бақылау – меншіктің барлық нысанындағы шаруашылық жүргізуші
    Микродеңгейдегі қаржылық бақылаудың міндеттері: 
    Кәсіпорындардың қаржы саласында қолданылып жүрген заңдардың сақталуын қамтамасыз ету; 
    шаруашылық жүргізуші субъектілердің бюджет алдындағы міндеттемелерін орындауының дер кездігі
    Қаржы ресурстары өсуінің ішкі өндірістік резервтерін табу; 
    Ресурстардың барлық түрлерін ұтымды пайдалануға, бухгалтерлік есепті дұрыс жүргізуге,
    Шаруашылық жүргізуші субъектілердің қаржы шаруашылық қызметі бұл деңгейде бақылаудың
    Қаржылық бақылау жүргізу тәсілдеріне, уақытына, субъектілеріне қарай жіктеледі.Осыларға байланысты
    Қаржылық бақылау 
    Мемлекеттік бақылау 
    Қоғамдық бақылау 
    Жалпы мемлекеттік бақылау 
    Ведомствалық бақылау 
    Қоғамдық ұйымдардың: кәсіподақ, жастар ұйымдарының, бұқаралық қозғалыстардың, ғылыми-техникалық, мәдени-ағарту,
    Парламент(депудаттық) бақылауы 
    Ішкі шаруашылық бақылау 
    Аудиторлық бақылау 
    Жалпы мемлекттік бақылау ведомствалық бағыныштылығы мен меншік формасына байланыссыз
    Барлық өкілді органдар өздерінің сессияларында тиісті бюджеттің жобасын, оның
    Үкімет, жергілікті әкімшіліктердің аппараты, өкілетті органдар өздеріне бағынышты органдардың
    Республика үкіметі мемлекеттік бюджеттің құралып, орындалуын бақылайды, мемлекеттің қаржы
    Ведомствалық қаржылық бақылау жеке министрліктің, ведомстваның өкілеттігі шеңберінде осы
    Ведомствалық бақылаудың негізгі міндеттері: жоспарланған тапсырманың орындалуын, материалдық және
    Ведомствалық бақылау шеңберінде ішкі шаруашылық бақылау жүргізіледі.Яғни кәсіпорындар мен
    Нарықтық қатынас жағдайында ішкі өндірістік бақылау бұрыңғы мәнінен айрылады:
    Жжүргізу уақытына қарай қаржылық бақылау алдын ала, ағымдағы және
    Алдын ала қаржылық бақылау ақшалай қорларды жасау, бөлу және
    Ағымдағы қаржылық бақылау – бұл ақшалай операцияларды жасау процесіндегі
    Келесі қаржылық бақылау – қаржы операциялары жасалғаннан кейін жүргізілетін
    1.2. Қаржылық бақылаудың сыныптамасы, әдістері, аудиторлық бақылау. 
    Қаржылық бақылаудың сипаттамасы субъектілердің айырмашылықтарға, бақылау іс-қимылдарын
    Қазақстан Республикасының қазіргі қаржылық бақылау жүйесі оны жүзеге
    1-сызба.Қаржылық бақылаудың түрлері бойынша сыныпталуы 
    Қаржылық бақылау 
    Мемлекеттік Қоғамдық Жалпы-мемлекеттік Ведомствалық Қоғамдық ұйымдардың: кәсіподақтардың,
    Ішкі-шаруашылық 
    Парламенттік (депудаттық) бақылау 
    Аудиторлық бақылау 
    Мемлекеттік қаржылық бақылау (сыртқы және ішкі) – мемлекеттік 
    Мемлекеттік қаржылық бақылау объектілері – Қазақстан Республикасының Үкіметі, жергілікті
    Мемлекеттік қаржылық бақылау органдары – Республикалық бюджеттің атқарылуын
    Мемлекеттік қаржылық бақылау мынадай типтерге бөлінеді: 
    1) сәйкестікке бақылау жасау – мемлекеттік қаржылық бақылау
    2) қаржылық есептемені бақылау – мемлекеттік қаржылық бақылау
    3) тиімділікті бақылау – мемлекеттік қаржылық бақылау объектісінің
    Мемлекеттік қаржылық бақылау мынадай түрлерде жүзеге асырылады: 
    1) кешенді бақылау – мемлекеттік қаржылық бақылау объектісінің
    2) тақырыптық бақылау – мемлекеттік қаржылық бақылау объектісінің
    3) үстеме бақылау – мемлекеттік қаржылық бақылау объектісіне
    Мемлекеттік қаржылық бақылауды жүргізу құпиялылық режімін қамтамасыз ету ескеріле
    Мемлекеттік қаржылық бақылауға қойылатын бірыңғай талаптар мемлекеттік қаржылық бақылау
    Мемлекеттік қаржылық бақылау стандартарын мемлекеттік қаржылық бақылау органдары, маслихаттардың
    Бақылау нәтижелері бойынша мынадай актілер қабылданады: 
    1) қорытынды – Республикалық бюджеттің атқарылуын бақылау жөніндегі
    2) Республикалық бюджеттің атқарылуын бақылау жөніндегі есеп комитетінің
    3) маслихаттың тексеру комиссиясының қаулысы – белгіленген тәртіппен
    4) ұсыным – Республикалық бюджеттің атқарылуын бақылау жөніндегі
    5) нұсқама – ішкі бақылау жөніндегі орталық уәкілетті
    6) бақылау актісі – мемлекеттік қаржылық бақылау органдары,
    7) бақылау жүргізу туралы есеп – белгілі бір
    Сыртқы бақылауды республикалық деңгейде Республикалық бюджеттің атқарылуын бақылау жөніндегі
    Республикалық бюджеттің атқарылуын бақылау жөніндегі есеп комитеті Қазақстан Республикасының
    Республикалық бюджеттің атқарылуын бақылау жөніндегі есеп комитеті туралы қағиданы
    Мемлекеттік қаржылық бақылау жалпымемлекеттік және ведомстволық бақылау арқылы жүзеге
    Жалпымемлекеттік қаржылық бақылау ведомстволық бағыныштылығы мен меншік нысанына қарамастан
    Мемлекеттік қаржылар жүйесінде бақылау салықтық, бюджеттік бақылау, сақтық және
    Салықтық бақылау салық заңнамасының атқарылуы,бюджетке салық және басқа төлемдердің,жинақтаушы
    Бюджеттік бақылау тексерістік және таңдамалық қызметтің мынадай түрлерін кірістіреді:
    Банктік қадағалау кредит ресурстарын қалыптастыру және олардың қозғалысы барысында,
    Сақтандыру сферасындағы қаржылық бақылау, қадағалау сақтық қорлар қаражаттарының дер
    Кеден органдары тауарлар мен көлік құралдарын, оларды есепке алуды
    Барлық өкілетті органдар қаржылық басқаруды тиісті бюджеттің жобасын және
    Үкімет, жергілікті әкімшіліктің аппараты оларға қарасты органдардың бақылаушылық, соның
    Ведомстволық қаржылық бақылау жеке министрліктің, ведомствоның өкілдіктері шегінде олардың
    Ведомстволық бақылау шеңберінде ішкішаруашылықтық бақылау яғни нақтылы шаруашылық жүргізуші
    Ішкішаруашылық бақылаудың мақсаты есеп саясатын да қоса алғанда, субъектінің
    Нарықтық қатынастар жағдайында ішкі шаруашылықтық бақылау оның бұрынғы ұғынысындағы
    Қоғамдық қаржылық бақылау – бұл түрлі қоғамдық ұйымдардың бақылауы.Бақылаудың
    Аудиторлық бақылау – ведомстводан тыс тәуелсіз қаржылық бақылау.Оны біліктілік
    Шетелдік аудиториялық ұйымдар Қазақстан Республикасында аудиториялық қызметті тиісті аудиторлық
    Жүргізу нысандары мен уақытына қарай қаржылық бақылау: алдын ала
    Қаржылық алдын ала бақылау ақша қорларын жасау, бөлу және
    Ағымдағы қаржылық бақылау қаржы жоспарларының атқарылу процесінде, щаруашылық-қаржы операцияларын
    Кейінгі (келесі) қаржылық бақылау қаржы операцияларын жасағаннан кейін (бюджеттің
    Қаржылық бақылау әр түрлі әдістермен (тәсілдермен немесе амалдармен, оны
    Қазіргі кезде қаржылық бақылаудың мынадай әдістері пайдаланылады: тексеріс
    Аталған жалпы әдістер түрлі объектілерге бақылау жүргізудің әдістемелерінде, ережелерінде
    Мемлекеттік қаржылық бақылау органдары өзінің жұмысын жоспарлар бойынша жүргізеді.
    Тексерулердің тікелей предметі табыс, қосылған құнға салынатын салық, пайдалылық,
    Ақшаны пайдаланумен, ал кей жағдайларда онсыз да (баспа-бас айырбас
    Алдын ала және ағымдағы бақылауды жүзеге асырудың негізгі әдісі
    Кейінгі қаржылық бақылау бірнеше әдіспен жүзеге асырылады. Оларға жататындары:
    Шоттық тексеру – бұл бухгалтерлік есептердің, баланстардың, салық есеп-қисаптарының
    Тақырыптық тексеру – бұл бақылауға жататын объектінің шаруашылық-қаржы жұмысының
    Экономикалық талдау – бұл объектінің шаруашылық-қаржы қызметіне баға беру;
    Экономикалық талдауды шаруашылық органдардың өздері де, сонымен бірге бақылаудың
    Тексерулер мен қарап шығуды бақылау органдары шаруашылық жүргізуші субъектілердің
    Қаржылық бақылаудың негігі әдісі – тексеріс – кейінгі келесі
    Тексеру объектісі бойынша құжаттық, нақтылы, толық жаппай, іріктемелі ішінара
    Құжаттық тексерісті жүргізген кезде есептер, сметалар ғана емес, сондай-ақ
    Нақтылы тексеріс құжаттарды ғана емес, сонымен бірге қолда бар
    Толық тексеріс деп белгілі бір кезеңдегі шаруашылық жүргізуші субъектілердің
    Іріктемелі тексеріс кезінде бақылау қаржы-шаруашылық қызметінің әйтеуір бір жағына
    Тақырыптық тексерістер бір үлгідегі бірнеше кәсіпорындарда; мекемелерде немесе бірнеше
    Тексерістердің тәсілдері: материалдық құндылықтарды түгендеу, кассадағы нақтылық ақшаны тексеру,
    Әрбір тексеріс пен тексеру мұқият әзірленуі тиіс, өйткені олардың
    Әзірлік жұмысының негізінде тексеріс немесе тексерудің бағдарламасы, оның негізінде
    Тексеріс немесе тексеруді жүргізудің бүкіл процесі бірнеше кезеңдерден тұрады:
    Тексеріс немесе тексеруді жүргізудің нәтижелігі көбінесе жасалынған актінің сапасына
    Қаржылық басқаруды жетілдірудің аса маңызды бағыттарының бірі қаржылық бақылаудың
    Нарықтық реформалардың тереңдей түсуі жағдайындағы қаржылық бақылау жүйесінің ажырағысыз
    Аудиторлық палата коммерциялық емес, тәуелсіз, кәсіби, өзін-өзі басқаратын және
    Қаржы аудиты деп оған уәкілеттігі бар ұйымдар мен мамандардың
    Аудит дамуының тарихы өзінің бастауын Ұлыбританиядан алады, мұнда
    Бүгінде тәуелсіз қаржылық бақылау аудиторлық институт нысанында дамып, нарықтық
    Қазақстан Республикасында 1998 жылы 20-қарашасынан бастап «Аудиторлық қызмет туралы
    Аудиторлық қызмет – бұл аудиторлар мен аудиторлық ұйымдардың қаржылық
    Аудиторлық қызметтің негізгі қағидаларына мыналар жатады: 
    тәуелсіздік; 
    объективтілік; 
    кәсіби біліктілік; 
    құпиялылық; 
    Аудит Қазақстан Республикасының заңнамасында белгіленген талаптарға сәйкес қаржылық есептеменің
    Аудиттің түрлері-міндетті аудит және бастсмашылық аудит. 
    Міндетті жыл сайынғы аудитке мыналар жатады: банктер, кредиттік серіктестіктер,
    Аудит жүргізу, сондай-ақ Қазақстан Республикасының заңнамалық актілерінде көзделген өзге
    Бастамашылық аудит аудиттелетін субъектінің бастамасы бойынша аудиттелетін субъектінің және
    Аудит сыртқы және ішкі болуы мүмкін.Сыртқы аудит – аудиттің
    Аудит мынадай дәйекті стадиялар бойынша жүргізіледі: 
    1) жоспарлау тараптардың іс-қимылын іштей жүйелеуме; 
    2) аудитор объектісі туралы ақпарат алу және оны бағалау; 
    3) аудитор рәсімін жасау және бағдарламаны әзірлеу; 
    4) бақылау жүйелерін текскру және оның тесттері; 
    5) аудит рәсімін жүрнізу; 
    6) аудиторлық қорытындыны қалыптастыру. 
    Аудитор – бүкіл кәсіпорындар мен ұйымдардың қаржы-шаруашылық және коммерциялық
    Аудитордың міндеттері мемлекеттік бақылаудың міндеттерімен ұқсас: тексерілетін ақпараттың,
    1) Аудиторлық қызмет кәсіпорындардың қаржы-шаруашылық қызметінің тиімділігін арттыруға,оның төлем
    2) Аудит кезінде тексеруші ұйым мен бақылаудың объектісі арасындағы
    3) Аудиторлық қызметті клиент немесе оның келісімен аудиторлық қорытындыны
    4) Аудиторлық тексерудің тиімділігін клиент аудитке жұмсалған шығындар мен
    5) Аудиторлық тексерудің нәтижелері клиентке арналған аудиторлық қорытынды мен
    6) Аудиторлар алынған ақпарат пен аудит нәтижелерінің құпиялығын қамтамасыз
    Аудиторлар мен аудиторлық ұйымдардың жүргізетін қызметтері сан алуан.Оны Қазақстан
    1.3. Қаржылық бақылауды ұйымдастыру 
    Қаржылық бақылау мемлекеттің қаржылық іс-әрекетінің ақша-қаржы ағымын, бюджеттің қазынасын
    Қаржылық бақылаудың субьектісі болып қаржылық бақылауды іске асыруға құзыреті
    Мемлекеттік қаржылық бақылаудың объектісіне осы бақылаудың шеңберіне ілінген тұлғалар,
    Қаржылық бақылаудың заты (тақырыбы) қаржылық қатынастардың субъектісі ретінде өзінің
    Қаржылық бақылаудың мақсаты: біріншіден, қаржылық құқықтық қатынасқа қатысушылардың өздерінің
    Жалпымемлекеттік қаржылық бақылауды мемлекеттік билік пен басқарудың мына органдары
    Құқықтық мемлекет құрылысының тұжырымдамасын негіздей отырып қаржылық бақылауды жүзеге
    мемлекеттік бюджеттің шығыстарын шамдандыратын кез келген шараларды бекіткен кездегі; 
    бюджеттегі шығыстардың қабылданған заңдардың мақсаттарына сәйкестігін тексеру кезідегі; 
    бюджеттің жасалуына тексеріс кезіндегі мемлекеттік шығыстар болып табылады. 
    Қазақстан Республикасы Парламенті мыналарға бақылауды жүзеге асырады: 
    бюджет ресурстарының түсу көздеріне,оларды үкіметтің де,заңнамалық органның да үнемді
    мемлекеттік меншікті пайдаланудың,мемлекеттік кәсіпорындардың жұмыс тиімділігіне,мемлекеттік меншікті мемлекет иелігінен
    арнаулы қорлар қаражаттарының пайдаланылуына 
    әр түрлі партияларды қоса,қоғамдық ұйымдардың ақшалай табыстарының көздеріне,жарғылық мақсаттарға
    Парламенттің алдын ала бақылауының негізгі мақсаты осы нақты саяси,экономикалық
    Ел басының жарлықтарының,қаулыларының және өкімдерінің атқарылуын бақылауды ұйфмдастыру,аталған актілердің
    Республикалық бюджеттің атқарылуын бақылау жөніндегі есеп комитеті Қазақстан Республикасының
    Республикалық бюджеттің атқарылуына бақылау жасау жөніндегі есеп комитетінің негізгі
    республикалық бюджеттің атқарылуы жөніндегі заңдар мен басқа нармативтік актілердің
    республикалық бюджеттің атқарылуымен байланысты мәселелер бойынша мемлекет басшысының тапсырмаларын
    мемлекеттік қаржылық бақылау объектілерінің республикалық бюджеттің түсімдері меноның шығыстарын
    бюджеттік инвестицияларды бақылауды жүзеге асыру; 
    Қазақстан Республикасының Парламентіне қарауға республикалық бюджеттің орындалуы туралы есерті
    Қазақстан Республикасының Үкіметіне бақылау сферасында кең өкілеттіктер берілген.Үкімет олардың
    Өздерінің өкілеттігіне қарай бақылау функцияларын жергілікті жердегі атқарушы органдар
    Қаржы министрлігі,оның Қаржылық бақылау комитеті және мемлекеттік сатып алу
    Мемлекеттік бақылауды Қаржы министрлігінің заңи тұлға құқығындағы Қазынашылық комитеті
    Қаржы министрлігінің Салық комитеті,оның аумақтық органдарыесептелген салық және бюджетке
    Экономика мен қаржы қызметі сферасында қаржы тәртібін сақтауға Қазақстан
    Агенттік(қаржы полициясы) органдарының негізгі міндеттері мыналар болып табылады: 
    1)өкілеттігі шегінде мемлекеттің экономикалық қауіпсіздігін,кәсіпкерлік қызмет субъектілерінің,қоғам мен мемлекеттің
    2)салықтарды төлеуден жалтарынуға байланысты қылмыстардың,экономика мен қаржы саласындағы өзге
    3)экономика саласындағы сыбайлас жемқорлық пен қылмысқа қарсы күрес ісінде
    4)Агенттік (қаржы полициясының)аумақтық және мамандандырылған органдары тиісті әкімшілік-аумақтық бірлік
    Экономикалық қауіпсіздікті қамтамасыз ету мақсатында экономика және қаржы қызметі
    Барлық деңгейлердің өкілдікті органдарды (маслихаттар,депутаттардың жиналыстары)қаржылық бақылауды бюджеттерді жәен
    Қаржы органдары жүргізетін бақылау барлық нысанда жүзеге асырылады және
    Қаржы органдары жүргізетін бақылау барлық нысанда жүзеге асырылады және
    Ведомстволық қаржылық бақылауды республика министрліктері,ведомстволары,жергілікті органдарының басқармалары мен бөлімдері
    Ішкішаруашылықтық бақылауды шаруашылық жүргізуші субъектілердің экономикалықслужбалары - бухгалтериялар,қаржы бөлімдері
    Қоғамдық қаржылық бақылауды еріктілік және ақысыз негізде топтар,жекелеген тұлғалар(мамандар)орындайды.Қоғамдық
    Нарыққа өту жағдайында қаржылық бақылаудың рөлі мен маңызы артпаса
    Басқарудың әкімшілік нысанынан нарықтық нысанына өту кезеңіндегі қаржылық бақылау
    Нарықтық қатынастар жағдайында экономикалық тұтқалар мен ынталандырмаларға жақсы бақылаушылар
    Нарықтық жағдайында жалпы экономиканың,жеке шаруашылық жүргізуші субъектісінің қаржылық бақылауды
    Мемлекеттің алдында жан-жақты,жүйелі,кешенді бақылауды,соның ішінде қаржылық бақылауды да ұйымдастыру
    мемлекеттік бақылауды нығайту; 
    тәуелсіз аудиторлық бақылауды дамыту; 
    түрлі бақылаушы органдар мамандарының еңбегін компьютрлендіру; 
    бақылаудың барлық органдарының қызметін үйлестіру және басқалары



  66. .



  67. 62.Мемлекеттік салық жүйесі.

  68. Салық дегеніміз – мемлекеттік шаруашылық субъектілер 
    Салық салу дегеніміз – ақшалай табыстарды шаруашылық 
    Ауылшаруашылық тауар өндірушілерге салық салу
    Заңды тұлғаларға салық салу 
    Өнімді (жұмыс, қызметті) сатудан түскен кіріс
    Заңды тұлғаларға салық салу. Заңды тұлға ретінде
    қосылған құн салығы; 
    заңды тұлғалардың табыс салығы; 
    әлеуметтік салық; 
    жер салығы; 
    көлік құралдарына салынатын салық. 
    мүлік салығы. 
    Мысалы: өнімді сатудан түскен кіріс ҚҚС-мен 
    ҚҚС есептелген теңге. 
    ҚҚС сатып алынған товарлардың құнындағы 
    ҚҚС бюджетке төленетін теңге. 
    Қосылған құн салығы. Бюджетке төленетін қосылған құн
    Заңды тұлғалардың табыс салығы. Салық салу эобъектісі
    Әлеуметтік салық. Салық салу объектісі 
    Жер салығы. Жер алаңының бірлігі
    Көлік құралдарына салынатын салық. Салық салынатын объектілерге көлік
    Мүлік салығы жыл сайын амортизацияланатын активтердің
    Салықтың түрлері. Әр түрлі негіздерге байланысты салықты бірнеше топтамаларға
    Жанама салықта салық төлуші салықты төлеудің ауыртпалығын басқа бір
    Тікелей салық, нақты және жеке болып екіге бөлінеді. Мүлікке,
    Түрпішіндеріне байланысты салықтар заттай және ақшалай болып бөлінеді. Салықтың
    Аумақтық деңгейлерге байланысты салықтар республикалық (жалпымемлекеттік) және жергілікті болып
    Бюджеттік реттеудің әдісі ретінде қолданылуына байланысты салықтар бекітіпген және
    Пайдаланылу сипатына байланысты салықтар жалпы бағыттағы және белгілі мақсаттағы
    Салықты есептеп шығару тәсіліне байланысты еңбекақыға салынатын және еқбекақыдан
    Қазақстан Республикасында төмендегідей салықтық түрлері қолданылады: 1. Корпорациялық табыс
    Корпорациялық табыс салығын төлеушілерге Қазақстан Республикасының Ұлттық Банкі мен
    Жеке табыс салығын төлеушілер салық салынатын табысы бар жеке
    Қосылған құн салығы. Қосылған құн салығы тауарларды (жұмыстарды, кызмет
    Салық салу объектілері: 1) салық салынатын айналым; 2) салық
    Төлеушілер: жеке кәсіпкерлер; мемлекеттік мекемелерді қоспағанда, заңды тұлғалар; қызметін
    Акциздер. Қазақстан Республикасының аумағыңда өндірілген және Қазақстан Республикасының аумағына
    Экспортталатын шикі мұнайға, газ конденсатына рента салығы. Өнімді бөлу
    Жер қойнауын пайдаланушының салық кезеңіндегі әрбір жекелеген келісімшарт бойынша
    Үстеме пайда салығы төмендегідей мөлшерлерде белгіленеді: 
    Жинақталған табыстардын жинақталған шығыстарға қатынасының алынған мәні Ставкасы 
    1,2-ден кем 0 пайыз 
    1,2-ден 1,3-ке дейін 10 пайыз 
    1,3-тен 1,4-ке дейін 20 пайыз 
    1,4-тен 1,5-ке дейін 30 пайыз 
    1,5-тен 1,6-ға дейін 40 пайыз 
    1,6-дан 1,7-ге дейін 50 пайыз 
    1,7-ден жоғары 60 пайыз 
    Әлеуметтік салық. Өзінің аты айтып тұрғандай негізінен халықтың әлеуметтік
    Жер салығы. Салық салу мақсатында барлық жерлер олардың арналған
    Елді мекендер жерлері салық салу мақсаты үшін мынадай екі
    Жердің төмендегідей санаттарынан: 1) ерекше қорғалатын табиғи аумақтардың жерлері;
    Көлік құралдары салығы. Егер заңнамада басқадай көрсетілмесе, меншік құқығыңда
    Салық пен алымнан басқа мемлекеттік бюджетке төмендегідей төлемақылар төленеді:
    2.3. Инвестициялық қызметті құқықтық реттеу 
    Инвестициялар дегеніміз лизинг шартын жасаған кезден бастап лизинг заттарын,
    Инвестицияларды санаттарға бөлудің түрлі негіздері бар. Дамыған елдерде инвестицияны:
    Тұтыну инвестициясы дегеніміз жылжымайтын мүліктер мен ұзақ уақыт пайдаланылатын
    Салық салу объектісі Салық ставкасы (айлық есептік көрсеткіш) 
    Двигатель көлемі мынадай жеңіл автокөліктер (текше см.): 
    1 100-ге дейін қоса алғанда 4,0 
    1100-ден жоғары 1500-ді қоса 6,0 
    1500-ден жоғары 2000-ді қоса 7,0 
    2000-нан жоғары 2500-ді қоса 12,0 
    2500-ден жоғары 3000-ды қоса 17,0 
    3000-ден жоғары 4000-ды қоса 22,0 
    Жеңіл автамобильдердің жеті айлық есептік көрсеткіш ставкасы бойынша салық
    Егер осы тармақпен өзғеше белгіленбесе, салық төлеудің белгіленген мерзімі
    ТМД елдерінде шығарылған автокөлік құралдары ушін: 6 жыл-дан -15
    Пайдаланылу мерзімі жиырма жылдан асқан ТМД елдері шығаратын жеңіл
    Мүлік салығы. Мыналар мүлік салығын төлеушілер болып табылады: 1)
    Мыналар мүлікке салынатын салықты төлеушілер болып табылмайды: 1) Қазақстан
    Пайда табу үшін, тауар өңдіру мен қызмет көрсету саласындағы
    Қызмет көрсететін салаларына байланысты инвестиция капитал құрайтын және зияткерлік
    Капитал құрайтын инвестициялар өндірістік, өңдірістік және қаржылық емес активтердің
    Зияткерлік инвестицияда қаржылар мамаңдар даярлауға, олардың біліктілік дәрежесін көтеруге,
    Инвестицияға қаржыны бөлетін субъектілерге байланысты мемлекеттік (мемлекеттің бюджетінен не
    Жеке инвестицияның қызметі Инвестиция туралы заңмен, Азаматтық кодекспен, жер
    Сонымен бірге инвестицияның басқа не өзіндік мемлекетте іске асырылуына
    Халықаралық теория мен практикада шет ел инвестициясы қызметінің төмендегідей
    Тура инвестицияның халықаралық және ұлтаралық деген екі түрі болады.
    Қазақстан Республикасында 10 жылға дейінгі мерзімдегі инвестиция қысқа мерзімді


Нарық экономикасы жағдайында қаржылық бақылаудың дамуы шаруашлық субъектілерінің бюджеттік, қарыздық және өзіне тиесілі қаржыларын заңды, тиімді және мақсатты пайдалануына ерекше көңіл бөледі. Осыған байланысты Қазақстан республикасында мемлекеттік, қоғамдыө жіне әр түрлі жеке салалардың шаруашылық қызметтерін қаржылық бақылаудың жүйесін реформалау үшін бірнеше нормативтік – құқықтық актілер қабылданды.

Қаржылық бақылаудың негізгі міндеті – елдегі экономикалық мақсаттың тиімді жүзеге асуына және елдегі, аймақтағы, секторлардағы, шаруашылық жүйелерінің өндірістік салаларының өркендеп дамуына ықпал ету. Бұрынғы әміршілік - әкімшілік басқару тәсілінен гөрі ұлттық экономиканың әр түрлі салаларын нарықтық әдістермен реттеу, қаржылық бақылау органдарының қайта құрылуы – уақыт талап еткен қажеттілік болды.

Өндірістік күштердің өркениетті дамуы тәжрибесі мен әр түрлі әлеуметтік экономикалық қоғам қатынастары өндіріс үдерістерін көрсетеді. Бұған тек қана қабылдаған заңдар мен қоғамдық тәртіп мөлшерін сақтап отырғанда ғана қол жеткізуге болады. Экономикалық субъектілердің зағдарды сақтап отыруы мен оларға бекітілген жекеменшікті тиімді басқаруын бақылап отыру қажетү Бақылау басқару тетігі болғандықтан басқарудың алға қойған міндеттері мен шешімдеріне бағынады. Сондықтан бақылау маңызы басқарудың экономикалық заңдылықтарымен анықталады. Экономикалық бақылау міндеттерін белгілейтін белгілі бір қоғамды басқару мақсатына бақылау маңызы сәйкес келуі қажет.

Бақылау қоғамдық даму үдерістерін басқарудың жүйесі болып табылады. Бұл халықтық демократияқлық – құқықтық мемлекеттің саяси басшылығына, әлеуметтік басқаруына тікелей қатысты. Бақылау әлеуметтік басқару тетігі болғандықтан, ол әрқашан қажет. Ол бақылау кезеңіндегі объектінің іс барысына бағыт бере отыра, басқару үдерісін басқарудың бекітілген ең жоғарғы үлгісімен бағыттайды. 

«Бақылау» латынның «контра рутулус», яғни, белгіленген немесе болжанған белгілі бір оқиға не үдеріске «қарсы қою» деген мағынаны білдіретін сөзінен алынған. Француз тілінен аударғанда «бақылау» сөзі бірнәрсені тексеру деген мағынаны білдіреді. Бірақ ол «контроле» сөзінің негізін ала отырып, трансформацияға түсу арқылы «бақылау» мағынасын беретін болған. 

Ревизиялық – бақылау қызметіне арналған арнаулы әдебиеттерде бақылаудың негізгі мәні – шаруашылық жүргізуші объектінің заңдарды сақтауын қадағалау мен мемлекеттік тіртіптің бұзылуын анықтау дер түсіндіреді. Ал, шындығында, басқарушы субъект, объектіні тексергенде оның жүктелген тапсырманы орындалу барысын тексеру үшін жүргізеді. 

Бұл бақылау – басқарылушы объектілердің жұмысын тексеруші және бақылап отыратын, әрі басқарушы тетік екенін білдіреді. 

Бақылау әлементтері оның жетістікке жету мақсатында біртүтас бақылау жүйесін құрайды. 

а) бақылау субъектісі (кім бақылайды);

б) бақылау объектісі (кімді бақылайды);

в) бақылау заты (нені бақылайды);

г) бақылау принципі;

д) бақылау әдістемесі (не арқылы бақылайды);

е) бақылау техникасы мен технологиясы;

ж) бақылау үдерісі;

з) бақылау жүргізу үшін бастапқы деректерді жинау мен өңдеу;

и) бақылау қорытындысы мен оған жұмсалған шығын:

к) бақылау нәтижесі бойынша шешім қабылдайтын субъект;

л) бақылау қорытындысы бойынша қабылданған шешім;

Әміршілік - әкімшілік басқарушылық жүйесі тұсында ұзақ уақыт бойы және нарық экономикалық көшу кезінде қаржылық бақылау деп есептік жазбаларды және есеп берудің ереже бойынша дұрыс құрылғанын, сондай – ақ салықтар мен алымдардың анықтап, тексеретін құрылым деп түсінетін. Біртіндеп бұл түсінік жаңаша қолданыла бастады. Қаржылық бақылаудың жаңа замандағы түсінігі, мазмұны, міндеті кең және оның мақсаттылығының көпжақты, әр түрлі бағытта екенін байқауға болады. Оның ішінде ең маңыздысы болып, есептік – қаржылық сенімділігін, шаруашылық заңдылықтарын сақтау, әр түрлі шаруашылық деңгейіндегі экономикалық құрылымдары басқару тетіктерінің дұрыстығын тексеру болып табылады. 

Қаржылық бақылау – ұлттық өнімнің жалпы түсімінің соған сәйкесті қаржы қорына негізделген бағысымен бөлінуін және бір мақсаттарға жұмсалуын тексеруге бағытталған ерекшеліктері бар қызмет түрі.

Қаржылық бақылаудың пәні болып белгіленген ереже негізіндегі нормативтік – құқықтық реттеуді сақтауға негізделгенұдайы өндірістің кеңейтілген үдерісі мен қаржылық ресурстарын басқару болып табылады.

Қаржылық бақылау – заңдылықты сақтауға, меншікті қорғауға, бюджеттік, бюджеттік, заемдік және меншіктік қаржыны дұрыс, тиімді пайдалануға, қаржылық тіртіпті бұзушылықты ашуға көмектесетін экономикалық бақылаудың ең маңызды нысандарының бірі.

Қаржылық бақылаудың ең негізі мақсаттарының бірі – кәсіпорындардың, мекемелердің және басқа да экономикалық субъектілердің қаржылы ресурстарын тиімді пайдалануы меғн қаржылы саясатты табысты жүзеге асыруға ықпал ету болып табылады.

Бақылаудың қаржылық функциясы өндіріс үдерісіне, бөлінуіне, айырбасқа және материалдық игіліктерді тұтынуға қоғамның ықпал етуіне мүмкіндік жасайды. Осы қаржылық функцияның көмегімен бөлінуі үйлесімділігінің жинақталуын, қорлардың қалыптасу ескертеді.

Бірақ бұл мүмкіндік қоғамдық қатынастар мен белгілі бір жағдайдар болғанда ғана жүзеге асады, яғни:

а) ерекше қаржылық бақылау органдарын құру;

б) қаржылық бақылау органдарын білікті мамандармен толықтыру;

в) үкіметтік, ведомстволық және тәуелсіз бақылау органдарының қызметін реттемелеу.

Қаржылық бақылау функциясы өндірістік құралы ретінде пайдаланудың объективті жағдайын белгілейді және қоғамның экономикалық негіздердің қатынасын білдіретін болса, олар өндіріс қатынастарының бөлшектері яғни, қаржылық бақылау қаржыны (жоспарлау, есептеу және талдаумен қатар) басқарудың бір элементтері ретінде кондырмалық санаты болып саналады.

Қаржылық бақылаудың мәні сол, ол ақшалай нысанда жүзеге асады. Кірістердің қалыптасу үдерісі, жинақталу, қаржы қорын құру мен пайдалану, ынтымақтас мемлекеттің немесе жеке елдің, қоғамның барлық деңгейіндегі шаруашылық өміріндегі қаржылық – экономикалық өзара қатынастарын реттеудің тетіктері оның тікелей объектісі болып табылады. Қаржылық бақылаудың іс- әрекеті қаржы қатынастарының кең көлеміне тарады, өйткені қаржының өзі басқа да құнды насандармен, оның ішінде еңбек ақысын төлеуге, өнімінің өздік құнына, қаржылық нәтижелерге, өндірістік инвестицияларға байланысты. Сонымен бірге, қаржылық бақылау мемлекеттік аймақтық құрылымдардың, мекемелердің, ұйымдардың бюджеттік бөлінген қаржыларды дұрыс пайдалануын тексеріп, қызметтерінің барлық жағын, оған қоса кеңейтілген желілері мен контингенттерін (шектелімдерін), қаржыны белгіленген мөлшерде жұмсалуын және т.б. жүзеге асырады.

Қаржылық бақылаудың мәні, мақсаты және тағайындалуы тұрғысынан оның негізгі мәселелері анықталады. Оның ішіндегі ең маңыздысы мыналар:


  1. мемлекет, ұйымдар мен тұрғындар алдындағы қаржылық міндеттеменің орындалуын тексеру;


  2. заңды және жеке тұлғаларға салық салу жөніндегі іс жүзіндегі заңдардың сақталуын қамтамасыз ету;


  3. экономикалық субъектілердің бухгалтерлік есебі мен қаржылық есеп беруін бақылау;


  4. бюджеттің барлық деңгейлерінің дұрыс құрастырылуы мен орындалуын бақылау;


  5. кәсіпорындар мен мекемелердің қаржылық, еңбек және материалдық ресурстарын тиімді пайдалану мен жағдайын тексеру;


  6. қаржылық ресурстардың резервтерінің көбеюін, шаруашылық қаржысының айналымын тездету, еңбек өнімділігінің қызметтің пайдалылығын арттыруды анықтау;


  7. ұйымдар мен мекемелердің қаржы қорларының қалыптасуы мен пайдалануы және қаржылық операцияларды, есеп айырысуды жетілдірудегі ережені сақтауды тексеру;


  8. қаржылық тәртіпті бұзу мен соған байланысты теріс әрекеттерді алдын алу шаралаы және оны жоюды анықтау.







Достарыңызбен бөлісу:
  1   2   3   4   5
Loading...


©melimde.com 2020
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет
рсетілетін ызмет
Жалпы ережелер
ызмет стандарты
дістемелік кешені
бекіту туралы
туралы хабарландыру
біліктілік талаптары
кіміні аппараты
Конкурс туралы
жалпы біліктілік
ойылатын жалпы
мемлекеттік кімшілік
жалпы конкурс
білім беретін
Барлы конкурс
республикасы білім
ызмет регламенті
бойынша жиынты
ткізу туралы
конкурс атысушыларына
біліктілік талаптар
атысушыларына арнал
Республикасы кіметіні
идаларын бекіту
облысы кімдігіні
мемлекеттік ызмет
рсетілетін ызметтер
стандарттарын бекіту
Конкурс ткізу
дебиеті маманды
мемлекеттік мекемесі
Мектепке дейінгі
дістемелік сыныстар
дістемелік материалдар
ауданы кіміні
конкурс туралы
жалпы білім
рметті студент
облысы бойынша
мектепке дейінгі
мыссыз азаматтар
Мемлекеттік кірістер
білім беруді
дарламасыны титулды
Конкурс жариялайды
дістемелік кешен
мелетке толма
ызметтер стандарттарын
разрядты спортшы
аласы кіміні
директоры бдиев

Loading...