Физикалық география



Дата10.06.2022
өлшемі214.68 Kb.
#267660
Байланысты:
шын 2012 (1)
8 практикалық жұмыс, урок пдд, план сынып сағаты, analiz-kontrolnyh-rabot, сауланама жыныстық қ-қ, зорлық зомбылық сауланама

ФИЗИКАЛЫҚ ГЕОГРАФИЯ
^География - жер бетінің табиғатын,табиғат құбылыстарыньщ себептерін жэне халқының шаруашылығын зерттейтін ғылым. ^География - грек тілінде «ғео» - жер, «ғрафо» - жазу, жерді сипаттап жазу деғен мағына береді.

^География ғылымы Ежелгі Грекияда пайда болған.


^Геоғрафия терминін ғылымға енгізген - б.з.б. III ғасырда грек ғалымы -Эратосфен.


■^География ғылымы негізгі 2 салаға бөлінеді:


• Физикалық география -


(физис - табиғат) - жер бедері, ауа-райы, су, топырақ, өсімдік, жануарлар сияқты табигат объектілерін зерттейді.


• Экономикалық география -


(грекше «экономия» шаруашылық) өнеркәсіп, ауыл шаруашылыгы, көлік, байланыс, халықтың таралуы, т.б. зерттейді. Жер бетінің табиғат жағдайлары мен табиғат байлықтарына шаруашылык тұрғыдан баға береді.


Ежелгі грек географтары тұңғыш рет дүние бөліктері туралы ұғым енгізіп, ең алғаш рет олар Еуропа мен Азия дұние бөліктерін ажыратқан.


Ең алғашқы географиялық картаны жасаган - б.з.б. III ғасырда грек ғалымы Эратосфен («География ғылымынын атасы»).



Эратосфен



Эратосфен жасаған карта

ХУғ. неміс картографы Мартин жасаған глобуста Еуропа, Азия, Асг: і, бейнеленген, ал Америка туралы түсінік >■ і



М.Бехаймның жасаған глобусы

ХУғ. соңы мен XVII ғ. ортасы тарихка сҮ;.і географиялық ашылулар заманы» се


атқа ие болды. Нәтижесінде Африкі:-оңтүстік болігі, Америка дүние бе.~ Австралия, Тынық мұхиты ашылды.


1492 жылы Америка дүние Х.Колумбтың саяхатынан кейін бс-.::..: болды.


Ежелгі грек ғалымдары жердің шар т;т екендігі туралы пікірлер айта бастады.


(§ Ең алғаш жер шар тэрізді екендігі туралы ойды Пифагор айтты, оны Аристотель ғылыми түрде дәлелде) тырысты.


^ Жердің шар тәрізді екендігін іс жүз::-„. испан саяхатшысы Фернан Магел.-з -дэлелдеді. Оның саяхаты - 1519-1521 жылдар аралығында өтті.


Магеллан саяхаты нәтижесінде:


■ Жердің шар тэрізді екендігі дәлелденді;


I* Тынық мұхиты ашылды;


■ Дүниежүзілік мүхиттардың біртүтастығы дэлелденді.


ЖЕР - КҮН ЖҮЙЕСІНДЕГІ ҮШІНШІ ПЛАНЕТА


^ Күн жүйесіндегі ғаламшарлар саны - 9. Күнге ең жақын ғаламшар - Меркурий.


^ Жер - Күн жүйесіндегі үшінші ғаламшар. Жер ғаламшарының жасы шамамен 3,5-5 млрд жыл.


Жер бетінде тіршілік 3 млрд жыл бүрын пайда болған.


Жер мен Күннің арасындағы табиғи арақашықтык 150 млн. км.


^ Жер Күнді 365 күн, 6 сағат, 6 секундта толық айналып шығады.


«Кебісе жылы» 4 жыл сайын қайталанып отырады.


^ Көктемгі жэне күзгі күн теңелуі-22 наурыз бен 23 қыркүйек күндеріне сәйкес келеді.


Жер өзі білігінен батыстан шығысқа қарай толық (24 сағат) бір рет айналғанда күн мен түн ауысады.


Жердің немесе планеталардың Күнді айналу жолы орбита деп аталады.


Жер орбитасының үзындығы - 940 млн км. Жердің орбита бойымен Күнді айналу жылдамдығы-29,8 км\с тең (30 км\с). Жердің шар тэрізді болуы жэне жер білігінің орбита кеңістігіне 66,5° бүрыш жасай орналасуынан күн сәулелері жер бетіне әркелкі таралады.


^ Жер білігі орбита кеңістігіне 66,5° жасай еңкіш орналасқан.


^ Жер бетінің жалпы ауданы - 510 млн км2.


^ Қүрлықтың алып жатқан ауданы - 149 млн км2.


Жер бетінің 71%-ын, яғни 361 млн шаршы шақырымын су алып жатыр.


Материк-қүрлықтың жан-жағын мұхиттар мен теңіз суы қоршаған ірі бөліктері. Жер шарындағы материктер саны-6. Олар: Еуразия, Африка, Солтүстік Америка, Оңтүстік Америка, Антарктида, Аустралия.


Дүние бөліктері - адамдардың қоныстанып, игеруіне байланысты ажыратылатын тарихи-географиялық аймақтары. Дүние боліктерінің саны-6, олар Еуропа, Африка, Азия(«Ескі дүние»), Америка («Жаңа дүние»), Аустралия, Антарктида.


^ Жер экваторының үзындыгы - 40000 км.


Жердің радиусы - 6371 км.


Жер ортасынан экваторға дейінгі арақашықтық - 6378 км.


Жер ортасынан полюстерге дейінгі арақашықтық - 6356 км.


^ Жердің полюстік радиусы экваторлық радиусынан - 21 км-ге кем.





Күн жүйесіндегі ғаламшарлар





ПЛАН ЖӘНЕ КАРТА


Азимут - белгілі бір зат пен солтүстік бағыт арасындағы бүрыш, градуспен өлшенеді.


Көкжиек - адам ашық алаңда тұрғанда аспан немесе су бетімен шектескендей болып :-:гГінетін, аспан мен жердің жанасқан шартты ^ізығы.


С



аралық түстары:


^ солтүстік-шығыс ^ оңтүстік-шығыс солтүстік-батыс ^ оңтүстік-батыс


Азимутты анықтау: 0°


45° (солт-шығыс)
90° (шығыс)
270с
180с
СБ
ш
ОБ
Шеңбер 360°-тан тұрады:
ОШ
СШ
'і\
О
жеке тұрған ағаштың азимуты 90°-қа тең
Көкжиектін тұстарынын бағыттары (румб): негізгі тұстары (4):

^ солтүстік ^ , оңтүстік ^ батыс ^ шығыс


Көкжиек түстарын анықтау

Азимут өлшенетін градус аралығы: 0°-360°. Мысалы:


90° - шығысқа сэйкес 180° — оңтүстікке сәйкес 270° - батысқа сәйкес 45° - солтүстік-шығыс


Жергілікті жерде багдарлауга көмектесетін қүрал - түсбағдар (компас). Жер бетіндегі әр түрлі бағыттың азимутын анықтауға көмектеседі.


План дегеніміз - жер бетінің үстіңгі жағынан кішірейтіліп түсірілген сызбасы.


План жасау үшін аэрофотосурет қажет. Аэрофотосурет үшақтан түсіру арқылы жасалады.


Планда - су айдыны көгілдір бояумен, орман - жасыл бояумен т.б. көрсетіледі.

Абсолют биіктік дегеніміз - мұхит немесе теңіз деңгейінен бастап есептелетін биіктік. Бұрынғы КСРО-ның аумағындағы абсолют биіктік Балтық іенізі денгейімен есептелген болатын.


Бір нүктенің екінші нуктеден биіктігі салыстырмалы биіктік деп аталады. Салыстырмалы биіктікті өлшейтін құрал -нивелир (деңгейлегіш).


Планда жэне топографиялық картада жер бетінің ойлы-қырлылығы горизонталь сызыктармен бейнеленеді.


Горизонталь дегеніміз - абсолют биіктіктері бірдей нүктелерді қосатын пландағы қисық сызықтар.


Бергштрих - топографиялық картанын горизонтальдарындағы беткейдің жоғары-төмен бағытын көрсететін кесе-колденен қойылатын кысқа сызық.


\
Масштаб және оның түрлері

Масштаб дегеніміз - жер бетіндегі кашықтықтың неше есе кішірейтілгенін корсететін шартты өлшем.


Масштабтың алымы үнемі 1 см-ге тең, мысалы 1:10000.


Масштабтың түрлері: сандық- 1:1000


атаулы - 1 сантиметрде 1 километр сызықтық - 1 500


Картаның масштабы кішірейген сайын картадағы бұрмалану мөлшері кобейеді.


ГЛОБУС

Глобус - Жердің нақты үлгісі.

Алғашқы ғлобусты - ХУғ. неміс картографы М.Бехайм жасаған.


Глобуста меридиандар (бойлық) мен паралельдер (ендік) колданылады.


Солтүстік полюс пен оңтүстік полюсті қосатын сызықтар - меридиандар.


0-дік меридиан - Лондон қаласындағы Гринвич обсерваториясынан басталады. 1° меридиан доғасының ұзындығы -111 км(40000/360°).


Меридиандардың пішіні жартылай шеңбер


болып келеді.


СП


бойлық , ;

экватор
ОП


Жер бгпндег: 0-діюбастъ:к' алынған хаи:ь::-с: Ендік экзатстт-:


оір нүктенщ

:?:і:-:нан градус есебімен


~ л~:-остерге 0°-90° дейін


ОП

БойлықО-дікГринвич меридианынан батыстан шығысқа қарай 0°-180°-ка дейін есептеледі. Жер бетіндегі белгілі бір нүктенін экватордан градус есебімен алынған кашыктығы.


Ең үзын параллель - экватор.


Экватордың үзындығы - 40000км.


Экваторға шартты түрде. яғни карама-қарсы жүргізілген сызыктар параллельдер деп аталады:


СП


ендік (параллель ]

оетіндегі белгілі бір нүктені табу үшін ;: ң ендігі мен бойлыгын, яғни географиялык • :міінаіаларын білу керек.


"■'іридиандар мен параллель сызықтардың лысчынан пайда болған тор градустық тор деп аталады.


СП


градустық тор
ОП
КАРТА
Карта - жер бетінің кішірейтілген жазықтық-:ағы шартты белгілермен кескінделген сызбасы.

Мазмүнына қарай карталар 2 топқа бөлінеді:


1. жалпыгеографиялық карталар;


2. тақырыптық карталар. Жалпыгеографиялык картаға тоиографиялық карта жатады.


Жалпыгеографиялықкартада(топография-


лық картада) жер бетіндегі барлық объектілер: жер бедері, өзендер, көлдер, қатынас жолдары, т.б. көрсетіледі.


Тақырыптық карталар: дүние жүзінің саяси картасы, тектоникалық карталар, климаттық карталар, топырақ картасы т.б.


Карталар масштабына қарай 3-ке бөлінеді:


үсақ масштабты

1:1000000 үсақ 1:200000 1:25000000 1:7000000 ірі масштабты 1:200000 ірі 1:50000 1:10000


Градустық торы бар картаны картографиялық бағыт үстанған


Лтоломей.


1-ТЕСТ

1. Б.з.б III ғасырда «география» ұғымын ғылымға енгізген.


A) Геродот


B)Аристотель


C) Птоломей Б) Эратосфен


Е) Жак Паганель


2. География ғылымының негізгі салалары:


A) география, геоморфология


B) экономикалық география, элеуметтік география


C) физикалық география, экономикалық география


Б) гидрология, петрография Е) физикалық география, саяси география


3. Жер бетіндегі табиғат қүбылыстары мен табиғат объектілерін зерттейтін география гылымының саласы:


A) экономикалық география


B) физикалық география


C) геоморфология Б) саяси география


Е) элеуметтік географпя


4. География ғылымы пайда болды -


A) Ежелгі Грекияда


B) Ежелгі Римде


C) Ежелгі Қытайда Б) Ежелгі Мысырда Е) Ежелгі Африкада


5. Жер бетінің табиғат жағдайлары мен табиғат байлықтарына шаруашылық түрғыдан баға беретін география ғылымының саласы.............деп аталады .


A) физикалық география


B) экономикалық география


C) саяси география


О) элеуметтік география Е) қолданбалы география


орта масштабты

1:1000000-


1:500000

1:100000
жасап,

б.з.ІІғ.
6. Б.з.б. III ғ. ең алғашқы географиялық картаны жасаған:


A) Эратосфен


B) Птоломей


C) Геродот Б) Пифагор Е) Платон


7. Тарихқа «¥лы географиялық ашылулар заманы» деген атпен енген уақыт


A) XV ғ. ортасы XVIII ғ. басы


B) XV ғ. соңы мен XVII ғ. ортасы


C) XIX ғ. соңы XX ғ. басы Б) XVII ортасы XVIII басы


Е) XVIII ғ. басы мен XX ортасы


8. XV ғ. алғашқы глобусты жасаған картограф.


A) Эратосфен


B) Меркатор


C) Птоломей Б) М. Бехайм Е) Аристотель


9. Күнге ең жақын орналасқан ғаламшар:


A) Жер

B) Марс

C) Плутон Б) Меркурий Е) Шолпан


10. Дүние жүзін айлана жүзіп, жердің шар тэрізді екендігін іс жүзінде дәлелдеген саяхатшы.


A) X. Колумб


B) Д. Кук


C) Р. Амундсен Б) Ф. Магеллан Е) Васько да Гама


11. Ф. Магелланнын дүние жүзіне айнала


жүзу саяхаты...............уакыттар аралығында


өтті.

A) 1519-1522 ж.

B) 1520-1523 ж.


C)1518-1521ж.


Б) 1499-1503 ж.


Е) 1803-1806 ж.


12. Күн жүйесіндегі үшінші планета.

A) Меркурий


B) Шолпан


C) Жер Б) Марс Е) Юпитер


13. Жер мен Күннің арасындағы табиги арақашықтық.


A) 120 млн км


B) 125 млн км


C) 130 млн км Б) 150 млн км Е) 145 млн км


14. Жер шарындағы материктер саны:


А) 3 В) 5 С) 4 Б) 6 Е) 7


15. Жердін радиусы:


A) 6350 км


B) 6379 км


C) 6371 км Б) 6356 км Е) 6333 км


16. Жердін экваторлык радиусы:


A) 6356 км


B) 6350 км


C) 6378 км Б) 6372 км Е) 6335 км


17. Жердің полюстік радиусы:


A) 6356 км


B) 6350 км


C) 6378 км О) 6372 км Е) 6335 км


18. Жердің полярлық радиусы әкваторлық радиусынан шақырымға кем.


A) 20 км

B) 19 км

C) 21 км Б) 23 км Е) 25 км


- >":■? экваторының ұзындығы :

I <00 км г .'■" ■'Окм 1 -'.".ООкм I - 05 км


0 '0 км

1 ■ ! Огр бетінің жалпы ауданы :

А ' - ^ млн км2


Ь I-:" млн км2 1" - '. '! млн км2 I млн км2 Е - - 5 млн км2


I; -.шық алаңда тұрғанда адамға аспан гіт :-;емесе су бетімен шектескендей болып • нгтін сызык .0 :;рнзонталь 5 :■ екжиек 0 -:имут Г :-:-:ватор 0 Угргштрих


11. Жер Күнді орбнта бойымен толық


ып шығуға кететін уақыт .


.0 3 60 күн 6 сағат 3 Зббкүнбсағат С і 562 қүн 6 сағат Э ; 365 күн 6 сағат Е * 363 күн 6 сағат


13. «Кебісе жылы»............қайталанып


.тырады.

А ( 3 жылда бір рет 3) 5 жылда бір рет С) 4 жылда бір рет Э і 12 жылда бір рет 3 і 1 жылда бір рет

14. Жер өз біліғінен......................айналады.


А' шығыстан батысқа қарай


3 батыстан шығысқа қарай 0 солтүстік батыстан оңтүстік шығысқа •:ірай


3 оңтүстік шығыстан солтүстік батысқа ..рай


Е солтүстіктен оңтүстікке қарай


25. Жердің біліғі орбита кеңістіғіне..........

бүрыш жасай орналасқан.


A) 65,5°

B) 66,5°

C) 64,5°

Б) 69,5°

Е) 23,5°

26. Жер Күнге Солтүстік жарты шар жағымен қарайтын айларды көрсетіңіз.

A) маусым, шілде, тамыз


B) қыркүйек, қазан, қараша


C) наурыз, сэуір, мамыр Б) сэуір, мамыр, маусым


Е) қазан, қараша, желтоқсан


27. Жердің Күнді орбита бойымен айналу жылдамдығы:


A) 28,9 км/с


B) 29,8 (30) км/с


C) 25,9 км/с Б) 66,5 км/с Е) 23 м/с


28. 1° меридиан доғасының ұзындығы .


A)40000 км


B) 360 км


C)20000 км О) 180 км Е)111 км


29. Жер ғаламшарының жасы.


A) 3 млрд жыл


B) 3,5-5 млрд жыл


C) 5 млрд жыл


Б) 2,5-2,7 млрд жыл Е) 200 млн жыл


30. Тынық мүхитын ашқан саяхатшы .


A) X. Колумб


B) Васко да Гама




C) Джеймс Кук Э) Ф. Магеллан Е) А. Веспуччи

Достарыңызбен бөлісу:




©melimde.com 2022
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет
Сабақтың тақырыбы
бойынша жиынтық
жиынтық бағалау
Сабақ тақырыбы
Сабақтың мақсаты
ғылым министрлігі
тоқсан бойынша
бағдарламасына сәйкес
бағалауға арналған
Сабақ жоспары
Реферат тақырыбы
жиынтық бағалауға
сәйкес оқыту
арналған тапсырмалар
Қазақстан республикасы
білім беретін
оқыту мақсаттары
бағалау тапсырмалары
рсетілетін қызмет
Жалпы ережелер
жиынтық бағалаудың
республикасы білім
бекіту туралы
тоқсанға арналған
Қазақстан тарихы
Қазақстан республикасының
мерзімді жоспар
арналған жиынтық
қызмет стандарты
болып табылады
жалпы білім
арналған әдістемелік
бағалаудың тапсырмалары
Мектепке дейінгі
оқыту әдістемесі
Қазақ әдебиеті
нтізбелік тақырыптық
пәнінен тоқсанға
Зертханалық жұмыс
Инклюзивті білім
Әдістемелік кешені
республикасының білім
білім берудің
туралы жалпы
Қазақстанның қазіргі
Қысқа мерзімді
Жұмыс бағдарламасы
қазақ тілінде
қазіргі заман
туралы хабарландыру
атындағы жалпы