Бөлшектеу және біріктіру қағидасы ғылыми-техникалық шығармашылықта кең қолданылатын тәсіл


Эксперименталды зерттеу нәтижелерін өңдеу және талдау

Loading...


бет9/10
Дата01.04.2020
өлшемі278.46 Kb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   10

4.4 Эксперименталды зерттеу нәтижелерін өңдеу және талдау

4.4.1 Кездейсоқ қателіктер және қателіктерді бағалау әдістері
Кездейсоқ қателік теориясы негізінде өлшемнің үлкен санында бірдей шамада, бірақ түрлі мәндегі кездейсоқ қателіктер жиі кездеседі, ал үлкен қателіктер кіші қателікке қарағанда сирек кездеседі, өлшемнің қандай да бір нәтижесінің пайда болуы таратудың қалыпты заңымен сипатталады.

Эксперимент кезінде өлшемнің басты және таңдамалы бірігуі орын алуы мүмкін. Басты бірігу хі барлық болжалды мәнін (немесе хі қателігінің болжалды мәнін) білдіреді. Таңдамалы бірігуде өлшем саны шектеулі және әр нақты эксперимент бойынша анықталады.

n>30 өлшемі кезінде х өлшем бірігуінің мәні оның ақиқат мәніне жуықтайтыны белгілі. Кездейсоқ қателер теориясы өлшемнің қажетті нақтылығы мен сенімділігін негіздейтін өлшемнің (сынақтың) қажетті санын анықтайтын мүмкіндік береді. Сонымен қатар өлшем қатарынан кездейсоқ қателер алынып тасталады және жүргізілген сынақ (зерттеу) нақтылығы анықталады.

Өлшемнің (үлкен таңдау кезінде және осы таңдау мәндерінің дұрыс таралуында) жалпы бағалау сипаттамасы болып статистикалық сипаттама көрсеткіштері, ең алдымен, математикалық күту, дисперсия, вариация коэффициенті табылады, олар төмендегі түрде беріледі:



Формула
Дисперсия өлшем таралу деңгейін, өлшенетін параметр мәнінің, мәселен, қазу тереңдігінің тұрақтылығы дәрежесін анықтайды.

Вариация коэффициенті зерттелетін үдеріс параметрі мәнінің оның орташа мәніне қатысты тұрақтылығын сипаттайды, бұл, әдетте, пайызбен беріледі.

Өлшемнің сенімді ықтималдылығы деп өлшенетін шама мәні берілген интервалға (сенімді деп аталатын) келетін ықтималдылықты атайды.

хі мәнінің сенімді интервалы болып хд шынайы мәні берілген ықтималдылықтың өлшенетін шамасына келетін интервал есептеледі.

Сенімді ықтималдылық:

(4.21)
Мұндағы ха және хв – сенімді интервалдағы шаманың сәйкесінше максималды және минималды мәні.

Лаплас интегралды функциясы:


(4.22)
Мұндағы: (4.23)
Лаплас функциясы аргументің t кепілді коэффициент деп атау қалыптасқан. Зерттеудің дұрыстығының жеткілікті дәрежесін кепілді коэффициент t = 1,65; 1,95; 2,5 (4.24) болғанда Рд = 0,90; 0,95; 0,99 сенімді ықтималдық қамтамасыз етеді.

Зерттелетін шама мәнінің хф ≤ хд ≤ хв шегіндегі сенімді интервалы мынаған тең (ха – х)+ (хв – х) = 2 µ.



Сенімді интервалдың жартысы 4.23 қатынасымен анықталады:
(4.25)
t аргументі болып n<30 өлшем санының таңдамалы жиынтығы үшін Стьюдент функциясының аргументі, ал n>30 кезінде Лаплас функциясы аргументі табылады. (4.25) тәуелділігінің (4.24) шарты ескерілгендегі мәні кесте түрінде берілген (кесте 4.12)
Кесте 4.12 – t Стьюдент коэффициенті


n

Рд

1

0,80

0,90

0,95

0,99

0,995

0,999

2

3,08

6,3

12,7

63,7

127,3

637,2

3

1,9

2,9

4,3

9,9

14,1

31,6

4

1,6

2,35

3,2

5,8

7,5

12,9

5

1,5

2,1

2,8

4,6

5,6

8,6

6

1,5

2,0

2,6

4,0

4,8

6,9

7

1,4

1,9

2,5

3,7

4,3

10,0

8

1,4

1,9

2,4

3,5

4,0

5,4

9

1,4

1,9

2,3

3,4

3,8

5,0

10

1,38

1,83

2,26

3,25

3,69

4,78

12

1,36

1,8

2,2

3,11

3,5

4,49

14

1,35

1,77

2,16

3,01

3,37

4,22

16

1,34

1,75

2,13

2,95

3,29

4,07

18

1,33

1,74

2,11

2,90

3,22

3,96

20

1,32

1,73

2,1

2,86

3,17

3,88

30

1,31

1,70

2,0

2,75

3,2

3,65

40

1,30

1,68

2,02

2,70

3,12

3,55

50

1,30

1,68

2,01

2,68

3,09

3,50

60

1,29

1,67

2,0

2,66

3,06

3,46



1,282

1,64

1,96

2,58

2,81

3,29

n – өлшем (сынақ) саны.


Сенімді интервал осы таңдаудағы өлшемнің нақтылығын, ал сенімді ықтималдық өлшемнің сенімділігін сипаттайды.

Сөйтіп, жоғарыда айтылғандардың негізінде, (4.25) мәні не (4.24) қатынасы бойынша зерттелетін шама мәнінің вариациясының коэффициенті не дисперсия белгілі болғанда берілген Рд (ауылшаруашылық егістік сынақтарда Рд = 0,95 мәні қабылданады) сенімді ықтималдылығында t-ны анықтауға, ал 4.12 кесте бойынша n өлшем санын анықтауға болады.

Мәселен, астық дақылдарын егу кезінде тұқым салу тереңдігінің тұрақты мәні орташа арифметикалық x = 7см болғанда 10% вариация коэффициентімен сипатталады, сенімді интервалдың жартысы m = 1,4 см, s = 0,7 см. Осы агротехникалық талаптардан (4.24) шарты не (4.25) қатынасы бойынша t шамасы анықталады, содан кейін 4.12-кесте бойынша сынақтың (өлшемнің) қажетті саны анықталады. Рд = 0,95, s = 0,7 см, m = 1,407 см, кезінде берілген мысалда зерттеу нақтылығының қажетті дәрежесін негіздейтін сынақ (өлшем) саны t = 2,01, ал n = 50.
4.4.2 Классикалық және рандомизирлік жоспар бойынша эксперимент нәтижелерін өңдеу

Эксперимент барысында алынған деректер эксперимент әдістемесіне сай журналға, хаттамаға жазылады. Алайда бұлай тіркелген деректерді анализ үшін қолдана алмайды. Олар алдын ала өңдеуден өткізіліп, нәтижесінде жүйеленіп, ерекшеленіп, негізгі аргументтерге есептелуі керек. барлық нәтижелер анализ үшін ыңғайлы кестеге енгізіледі.

Одан әрі деректерді өңдеу және талдау әдісі эксперименттің қандай жоспармен (классикалық не рандомизирлік) жүргізілгеніне, зерттеушінің қойған міндетіне – функционалды тәуелділікті табу немесе факторлардың мақсат функциясына әсері дәрежесін анықтауға, мәселен, корреляция коэффициентін анықтауға байланысты орындалады.

Классикалық жоспар бойынша орындалған эксперименттің деректері алдымен функционалды тәуелділік графигін құру әдісімен өңделеді. Бұл графиктер алдын ала өңделген, аргументтері өсу не кему ретімен берілген кестелік деректер негізінде құрылады (сурет 4.2). Қателік теориясына сәйкес деректер қатарынан қатты ауытқыған мәндер «лақтырылады», есепке алынбайды. Қате деректерді анықтау әдісі көп, эксперимент жасаушы ең қарапайым, бірақ сенімді әдісті қолдануы керек. Егер төмендегі жағдай орын алса, мән қате деп танылатын әдіс қолданылады:


(4.26)
Мұндағы: х – хк мәнісі қатар бойынша есептелген, арифметикалық, орташа мәндер;

σх – орташа квадратты.

Мысалы, культиватор табанындағы топырақ кедергісін құрайтын мән қатары: 720; 705; 724; 730; 701; 802; 714. басқа мәндерден ауытқып тұрған ең үлкен мән хк = 802Н екені белгілі. Деректердің орташа арифметикалық және орташа квадратты мәні хк = 802Н ескермегенде, сәйкесінше х = 715.66 Н; σ = 10,5 Н құрады.

3 σ = 3x10,5 = 315; xk – [ = 802 – 715,66 = 86,34; 8664<315


бұл (4.26) шартқа сай келмейді.

Сәйкесінше, хк = 802 өрескел қате болып саналмайды және мәндер қатарынан алынып тасталмайды.

Деректер бойынша қисық құру координат жүйесі жазықтығына нүкте салу жолымен жасалады (сурет 4.18).

Нүктелер бойынша қисық сызу ең кіші шаршылар тәсілімен жүргізіледі. көбіне күрделі есептерден қашып, қисық салудың қарапайым (эксперимент жүргізушінің белгілі бір дағдысы қалыптасқанда нақты бола қоймайтын) есепке жүгінеді. Салынатын қисық бірқалыпты және салынған нүктелерге барынша жақын өтуі керек, сонымен бірге әр нүктеден қисыққа түсірілген барлық нормалдар саны олардың қай жақта тұрғанына байланысты оң және теріс мәндерді ескеріп, нөлге тең (не жақын) болуы керек.

Масштабты таңдау қағидасы эксперименталды қисықты салу кезінде олардан деректі есептеу айтарлықтай қателіктерді бермеуден тұрады, ал бұған сызу кезінде масштаб түзудің бұрыштық коэффициенті бірліктен үлкен болып, квадратты графикаға ұмтылмай, мүмкіндігінше үлкейгенде, қол жетеді.

Классикалық әдіс бойынша орындалған эксперимент деректерін өңдеу кезінде зерттелетін үдеріс пен өлшем қателігінің статистикалық сипаттамасын есептеуге әкелетін статистикалық әдістер қолданылады.

Статистикалық әдістен басқа классикалық экспериментте эксперимент дерегінен эмпирикалық тәуелділік алу мақсатында математикалық әдістер де жиі қолданылады.

Белгілі бір эксперименталды қисық бойынша осындай тәуелділікті алу үшін оның типін анықтау керек. Бұл алынған эксперименталды қисықты сәйкес теңдікте жазылған, барынша ұқсас табулирлі қисықпен (үй-жайдағы және анықтамадағы қисық жинағынан) салыстыру жолымен жасалады*. Бұл теңдіктер таңдаулы нүктелер тәсілімен анықтауды қажет ететін, коэффициенттерден тұрады, ол үшін таңдалып алынған қылыш қисығында теңдіктегі коэффициенттер санына байланысты бірнеше нүкте салынады, осы нүктелерге сай келетін х және у мәндері таңдалған теңдікке қойылады. Осылай алынған теңдеу жүйесі ізделіп отырған коэффициентке қатысты шешіледі. Мәселен, таңдалған табулирлі қисық (сурет 4.19) мынадай теңдікке ие:


(4.27)
Мұндағы: у – R соқаның тартылыс кедергісі;

х – қазу тереңдігі а;

к және b – коэффициенттер.

Сурет 4.19 Таңдамалы нүкте әдісімен эмпирикалық формуланы есептеуге:

____ эксперименталды қисық; ---- есепті қисық, 1 және 2 таңдамалы нүктелер.

Қисыққа нүктелер таңдалады, мәселен 1 және 2 (к және b коэффициенттерінің саны бойынша) координаталары х1 = 0,55 және y1 = 0,35 x2 = 0,90 және y2 = 0,95. мәнді логарифмдеп (4.27) және осы нүкте координаталарын қойып, теңдік жүйесін аламыз:


(4.28)
(4.28) жүйесін шешіп, к = 1,52 және b = 2,38 екенін анықтаймыз. Табылған коэффициенттерді ізделіп отырған теңдікке қойғанда, мынау шығады: у = 1,52 x2.38 R = 1,52 a2.38 Н.

Есепті қисықты сызып (4.19 суреттегі үзік сызықпен), оның эксперименталды қисықтан 3,4 %-дан аспай ауытқығанын көреміз.

Рандомизирлі жоспар бойынша орындалған эксперименттер екі топқа бөлінеді: эксперименттің бірінші тобының міндеті шектеулі – түрлі фактордың мақсат функциясына әсері дәрежесін анықтау; екінші топтың міндеті толық – факторлар арасындағы функционалды байланысты орнату, кемінде мақсат функциясы үшін эмпирикалық формуланы табу.

Рандомизирлі жоспар бойынша орындалған эксперимент нәтижелерін талдау және өңдеу үшін осы оқулықтың 4.2.4-тараушасында көрсетілген әдістеме қолданылады.


4.4.3 Теориялық және эксперименталды зерттеулердің баламалығын бағалау

Теориялық және эксперименталды зерттеулердің баламалығын бағалау әдістемесі негізінде берілген сенімді ықтималдылықты зерттеу үдерісінің бағаланатын параметрлерінің ауытқу мәнін анықтау мүмкіндігіне негізделетін сенімді интервалдарды қалыптастыру және қолдану жатыр. Осының нәтижесінде алынған қандай да бір функция түріндегі теориялық зерттеулерді оған тәуелді эксперименталды тексеріс нәтижелерімен түрлі келісімнің статистикалық критерийлерін қолдану арқылы салыстыру жүргізіледі.

Аз таңдауларда Фишер критерийі қолданылады. Баламалықты бағалау үшін Фишер критерийінің эксперименталды мәнін Кфэ есептеп, оны сенімді ықтималдыққа Рд байланысты анықтамалықтағы кесте түрінде берілген теориялық Кфт салыстыру керек. егер таңдалған сенімді ықтималдық (ереже бойынша Рд = 0,95) Кфэ < Кфт –сынау нәтижесінде алынған үдеріс (нысан) моделі баламалы.

Кфэ= Даср

Мұндағы: Да – баламалық дисперсиясы;

Дср – эксперименттің орташа дисперсиясы.


Формула (4.29)

Мұндағы Уіт – әр сынаққа (өлшемге) арналған функцияның теориялық мәні;

Уіэ – әр өлшемге арналған функцияның эксперименталды мәні;

Уіэ – m сериялы өлшем функциясының орташа эксперименталды мәні;

n – бір сынақтағы өлшем саны;

d – регресссия теңдігіндегі коэффициент саны.


(4.30)
Фишердің теориялық критерийі кестелік дерекпен анықталады, мәселен, 10.11 [22] кесте еркіндік дәрежесі санына байланысты Рд = 0,95 кезінде g1 = n – d және g2 = n(m-1).

Үлкен таңдаулы (30-дан көп) зерттеулердегі баламалықты анықтау Пирсон, Романовский, Колмогоров критерийлерін қолдану арқылы орындалады.

Мәселен, Кк Колмогоров критерийін анықтау үшін жиіліктің статистикалық қисығын статистикалық интегралды функцияға айналдырады, эксперименталды статистикалық интегралды қисық пен сәйкес теориялық интегралды қисық арасындағы жиіліктің айырмашылығын табады.
(4.31)
Кейін λ = Д қатынасын есептейді.

Λ байланысты анықтама кестесі бойынша ықтималдылық Р(λ) анықталады. Егер Р(λ)>0,05 болса, эксперименталды зерттеулер теориялық зерттеудің нақтылығын растайды.




4.4.4 Ғылыми зерттеулерде ЭЕМ пайдалану

Ғылыми зерттеулерді жүргізу кезінде есептеуіш техниканың алуан түрі қолданылады. Ақпаратты жинау кезінде электронды-есептеуіш машиналары (ЭЕМ) көп көмек тигізеді.

Қазіргі таңда ІВМ РС дербес компьютерлері және осы тектес компьютерлер кең таралды. Бұл олардың салыстырмалы түрдегі арзан бағасына, қарапайым қолданысына, ақпаратты өңдеудегі жоғары мүмкіндіктеріне, жоғары сенімділігіне, адам қызметінің барлық саласын қамтитын бағдарламалық қамсыздандырылуына және оны кеңейтуге болатындығына, сондай-ақ жаңа бағдарламалық қамсыздандыруды әзірлеуге арналған жүйесінің қуаттылығына байланысты.

Компьютерлер үлгілеудің қарапайым идеясына негізделген. Олар сандармен және арифметикалық амалдармен жұмыс істейді. Компьютер жұмысының негізгі қағидасы сандардың жұмыс үлгісін құру және олармен арифметикалық амалдарды орындау болып табылады.

Арифметикалық есептеуге арналған машина алу үшін машина мүмкіндігін арифметикалық есеп үлгісімен біріктіру керек. Бұл мәселенің шешімі жоғары зияткерлік қабілет пен математика теориясынан білімді талап ететіні белгілі. Ең бастысы – математика мен машина мүмкіндігінің қиылысу нүктесін таба білу. Мұндай қиылысу нүктесі болып екі мәнді арифметика идеясы табылады.

Екі мәнді санды үлгілейтін машинаны құру өте оңай. Екі мәнді сандар екі санның көмегімен жазылады: 0 және 1 (он мәнді сандар ондықтардың көмегімен жазылатыны сияқты) және электротехникалық бөлшектер, мәселен, әдетте «өшірулі», «қосулы» деген екі жағдайда болатын ажыратқыштар. Осыны түсінгенде қарапайым екімәнді жүйе үлгісі түріндегі екі позициялық ажыратқышты елестету қиын емес.

Екі мәнді формада берілген ЭЕМ жұмысы мен құрылысының негізгі қағидалары осыдан тұрады. Машинаның электронды бөліктері бастапқыда екімәнді болып келеді. Өзінің бөліктерін қолдану арқылы электронды машина басқа сандар мен ақпараттың басқа түрлерін де үлгілей алады.

Көптеген компьютерлер әмбебап есептеуіш құрылғылардың (компьютерлердің) қызметінің жалпы қағидаларына сәйкес жасалған, бұл туралы 1645 жылы белгілі математик Джон фон Нейман өзінің баяндамасында айтқан болатын.

Компьютер келесі құрылғылардан тұрады:

- арифметикалық және логикалық операцияларды орындайтын арифметика-логикалық құрылғы;

- бағдарламаның орындалысын ұйымдастыратын басқару құрылғысы;

- бағдарламалар мен деректерді сақтауға арналған құрылғы немесе жады;

- ақпаратты енгізіп-шығаруға арналған сыртқы құрылғы.

Алдымен қандай да бір ақпаратты енгізіп-шығаруға арналған сыртқы құрылғы арқылы компьютер жадына ақпарат енгізіледі. Басқару құрылғысы бағдарламаның алғашқы нұсқаулығы (командасы) орналасқан жады ұяшығындағы мәліметті есептейді де, оның орындалысын ұйымдастырады. Бұл команданың арифметикалық немесе логикалық операцияларды орындауы, арифметикалық және логикалық операцияларды орындау үшін жадыдан деректерді оқуы немесе олардың нәтижелерін жадыға жазуы, жадыға сыртқы құрылғыдан деректерді енгізуі немесе жадыдан деректерді сыртқы құрылғыға жазуы мүмкін.

Ереже бойынша, басқару құрылғысы бір команданы орындағаннан кейін жады ұяшығында осы командадан кейін тұрған команданы орындауды бастайды. Бірақ бұл тәртіп басқаруды ауыстыру командасының көмегімен өзгертілуі мүмкін. Бұл командалар басқару құрылғысына жадының басқа ұяшығында тұрған командадан бастап орындау керектігін көрсетеді. Мұндай «секіріс» не ауысу үнемі бола бермейді, ол тек кейбір шарттарды орындағанда ғана, егер кейбір сандар нөлге тең болса ғана орындалады. Бұл бағдарламада командалардың бір кезегін орындауға (яғни, циклді ұйымдастыруға), белгілі бір шартты т.б. орындауға байланысты командалардың әртүрлі кезегін орындауға, яғни күрделі бағдарламалар құруға мүмкіндік береді.

Сөйтіп, басқарушы құрылғы бағдарлама нұсқаулығын автоматты түрде орындайды. Ол компьютердің жедел жадымен және сыртқы құрылғысымен ақпарат алмаса алады. Сыртқы құрылғылар компьютердің басқа құрылғыларына қарағанда баяу жұмыс істейтіндіктен, басқару құрылғысы сыртқы құрылғыны компьютерге қосып-ажырату кезінде орындалып жатқан операцияларды тоқтата тұруы мүмкін. Орындалған бағдарламаның барлық нәтижелерін сыртқы құрылғыға енгізгеннен кейін компьютер сыртқы құрылғыдан қандай да бір белгіні күтеді.

Заманауи компьютерлерде арифметикалық-логикалық құрылғы мен басқару құрылғысы ортақ құрылғы – орталық процессорға біріктірілген. Сонымен қатар, бағдарламаны орындау үрдісі компьютердің сыртқы құрылғысынан келген белгіге байланысты, кезек күтпейтін әрекеттерді орындау үшін тоқтатылуы мүмкін. Көптеген тез қимылдайтын компьютерлер бірнеше процессордағы деректерді бір мезгілде өңдей береді. Сөйте тұра, көптеген заманауи компьютерлер негізгі белгілері бойынша Джон фон Нейман баяндаған қағидаларға сай келеді.

Жоғарыда айтылғандай, дербес компьютерлер – ақпаратты өңдеуге арналған әмбебап құрылғылар. Алдын ала жүктелген функцияны ғана орындайтын теледидар, телефон, магнитофонға қарағанда, ЭЕМ ақпаратты өңдеуде кез келген әрекетті орындайды. Ол үшін компьютерге түсінікті тілде ақпаратты қалай өңдеу керектігін көрсететін нақты және егжей-тегжейлі әрекеттер кезегін (яғни бағдарламаны) құру қажет. Компьютер жеке тұрып, өз қолданысы аясындағы бір де бір білімді меңгермеген, ол білімнің барлығы компьютерде орындалатын бағдарламаларға шоғырландырылған. Сондықтан да көбіне-көп айтылатын «компьютер орындады» (есептеді, суретін салды) ұғымы компьютерде сол операцияны орындауға мүмкіндік берген бағдарлама орындалды дегенді білдіреді.

Ғылыми зерттеу жұмысын жүргізгенде қолданылатын әртүрлі бағдарламалар бар. Бұл бағдарламалар үлкен көлемді ақпараттарды өңдеу жұмысын жүргізуге, ақпаратты кесте, графика түрінде ұсынуға мүмкіндік береді. Сондай-ақ өзгермелі факторлары көп түрлі күрделі үдерістерді үлгілейтін, күрделі үдерістерді оңтайландыру, мәселен, ел бюджетін оңтайлы бөлу және т.б. міндетті шешетін бағдарламалар да болады. Бірақ бұл бағдарламаларды не қолданыстағы бағдарламалар атқара алмайтын операцияларды орындайтын жаңа бағдарлама құру үшін бағдарламалау жүйесі, яғни жаңа бағдарламаны әзірлеуге арналған жүйені қолданады.

Алғашқы компьютерлерге арналған бағдарламаны машина тілінде, яғни компьютер қабылдай алатын кодтармен жазуға тура келді. Бағдарламалау үдерісін жеңілдету үшін бағдарламаларды машина тілінде емес, машина командаларының мнемоникалық белгілерін, бағдарламаның нүктелерін т.б. қолдану арқылы жазуға мүмкіндік беретін жүйе әзірленді. Бағдарлама жазуға арналған мұндай тіл автокод немесе ассемблер тілі деп аталады. Ассемблерде бағдарлама машиналық командаға тез ауыса алады, бұл ассемблер деп аталатын арнайы бағдарлама көмегімен орындалады. Ассемблер қазір де бағдарламаның минималды өлшемін және максималды тез әрекетті алуды немесе компьютер ерекшелігін бағдарламада толық ескеруді талап ететін жағдайда бағдарламалау кезінде жиі қолданылады.

Алайда, ассемблер тілінде бағдарлама жазу көп еңбекті талап етеді. Ол үшін бағдарламашы компьютердің командалық жүйесін жақсы білуі керек, ал жұмыс барысында оған шешілетін міндеттің күрделілігінен емес қажетті міндеттерді машиналық кодқа ауыстыру кезінде қиындық кездеседі. Сондықтан да ассемблер пайда болғаннан кейін зерттеушілер бағдарламалар үрдісін оңайлату әрекеттерін жалғастырды, компьютерге бағдарлама құру үшін адамға қолайлы тілді «үйретті». Мұндай тілдер бағдарламалаудың жоғары деңгейлі тілі деп аталды, ал ассемблер тілі мен басқа да машина-бейімдегіш тілдер төмен деңгейлі тілдер деп аталды. Жоғары деңгейлі тілдердегі бағдарламалар машина кодынан тұратын командаларды бағдарламаға ауыстырады (ол транслятор және компилятор деп аталатын арнайы бағдарламалар көмегімен жасалады), немесе түсіндіргіш (интерпретатор) бағдарламалар арқылы түсіндіреді.

Жоғары деңгейлі тілдер бағдарлама жазу үдерісін айтарлықтай оңайлатты, себебі олар қандай да бір компьютердің ерекшелігіне емес, олардың көмегімен шешілетін міндеттердің ыңғайлы сипатталуына бейімделген.

Кең қолданыс тапқа тілдер көп емес, олар СИ, СИ++, Паскаль, Бейсик және т.б.

Сөйтіп, қазіргі компьютерлер үлкен көлемді эксперимент деректерін өңдеп (ақпаратты өңдеп) қана қоймай, күрделі машиналардың, машина-трактор паркінің құрастырмалы және технологиялық-эксплуатациялық параметрлерін оңтайландыру бойынша, халық шаруашылығының ауылшаруашылық және басқа да салаларын механикаландырудың барлық құралдарының қызметі жүйесі мен техникалық қолданысы бойынша күрделі міндеттерді шешеді.



5 тарау

Ғылыми зерттеу тиімділігі
Ереже бойынша, зерттеу нәтижелерін бағалау экономикалық критерийіне байланысты қабылданатын шешімдерді оңтайландыру негізінде жүргізіледі. Техникалық шешімнің оңтайлы нұсқасы мына теңдеуді қанағаттандыруы керек:

Зс= Зниокрэксплпп min


Мұндағы: Зс – шығындар сомасы;

Зниокр – жаңа өнімнің ҒЗТКЖ-ға шығындар;

Зэкспл – жаңа өнімді пайдалануға беру кезіндегі шығындар;

Зпп – өндіріс жағдайында өнімді шығаруға, дайындауға кеткен шығын.


Ғылыми-зерттеу жұмысының нәтижесі түрлі мәнді тиімділікке ие болуы мүмкін:

  • ұлттық табыс өсімін, өнім өндірісіне ақшалай шығынның азаюын, ғылыми зерттеуге шығынның төмендетілуін т.б. білдіретін экономикалық тиімділік;

  • еңбек өнімділігінің артуын, еңбек шығынының және оның қарқындылық деңгейінің төмендеуін, еңбектің санитарлық-гигиеналық, психологиялық, ұйымдастырушылық жағдайының жақсаруын, адамдардың жұмысқа қабілетін мен денсаулығын сақтау шараларының артуын және т.б. білдіретін әлеуметтік-экономикалық тиімділік;

  • адамның өндірістік және басқа да қызметінің табиғат пен қоршаған ортаға теріс әсерінің төмендетілуін білдіретін экологиялық тиімділік;

  • елдің қорғаныс қабілетін нығайту - әскери-өнеркәсіптік кешен ҒЗИ-дың ғылыми қызметінен тиімділік, ол көптеген құрамдас бөліктерден тұрады және құрылысы жағынан көп қырлы;

  • мемлекеттік және әлемдік ғылым әлеуеті мен болашағы деңгейін арттыру.

Тірі және зат түріндегі еңбектен жыл бойғы, теңге не басқа валюта түріндегі үнем экономикалық тиімділік деп аталады.

Ғылыми-зерттеу жұмысын орындау кезеңіне байланысты жылдық экономикалық тиімділік болжалды, күтілетін, нақты және әлеуетті болып бөлінуі мүмкін.

Болжалды экономикалық тиімділік ірі көрсеткіш бойынша болашақта оның нәтижелерін өндірістік не басқа да жолмен игеру (өндіріске енгізу) болжанатын зерттеуге арналған тапсырманың техника-экономикалық негіздемесін жасау кезеңінде есептеледі.

Күтілетін экономикалық тиімділік ғылыми зерттеудің аяқталу кезеңінде анықталады. Зерттеудің күтілетін нәтижесін өндіріске енгізу жоспары көлемі түрінде нормативті-анықтамалық деректер нәтижесі бойынша анықталады.

Күтілетін экономикалық тиімділік есебінің түрлі нұсқалары болуы мүмкін:


  • ҒЗЖ нәтижесін пайдаланудан күтілетін тиімділікті жоспармен салыстыру арқылы анықтау;

  • әзірленген техниканы (технология, тәсілдерді) өндірісте қолданыста бар техникамен (технологиямен, тәсілдермен) салыстыруға арналған тиімділік есебі;

  • ҒЗЖ алынған нәтижелерін отандық және шетелдік үздік нұсқалармен салыстыру мақсатында тиімділікті анықтау.

Егер зерттеу нәтижелерін өндірістік қолдану көлеміне мемлекеттік жоспармен немесе басқа да тапсырысшының жоспарымен кепілдік берілетін болса, күтілетін тиімділік кепілдендірілген тиімділік деп аталады.

Нақты экономикалық тиімділік зерттеу нәтижелерін өндіріске енгізгеннен кейін оның есепті жылдағы нақты экономикалық көрсеткіш бойынша және кәсіпорында қолданыста бар норма бойынша нақты көлемі есебінен анықталады.

Әлеуетті экономикалық тиімділік мемлекетке енгізу көлемінің болжалды есебінің іріленген көрсеткіші бойынша анықталады.Әлеуетті экономикалық тиімділік зерттеу нәтижелерін мемлекет (республика) масштабында игерудің мақсаттылығын негіздеу үшін есептеледі.

Сондай-ақ зерттеу нәтижелерін (жаңа технологияларды, техниканы, әдістемені және т.б.) шетелге немесе ғылыми әзірлеме елінде жұмыс істейтін шетелдік фирмаларға сату арқылы да жылдық экономикалық тиімділік алуға болады. Мемлекет бұл жағдайда теңгемен не басқа валютамен бейнеленген тиімділікке ие болады.

Бұл көп жағдайда қолданбалы ғылымға тиесілі болады. Іргелі зерттеулер, ереже бойынша, нәтижені алғаннан кейін айтарлықтай уақыт өткен соң ғана экономикалық не басқа тиімділігін көрсетеді. Іргелі ғылымдар нәтижесі, әсіресе, теориялық зерттеулер нәтижесінің экономикалық тиімділігін бағалау мүмкін емес, сондықтан да оларды мынадай сапалық бағалауыш көрсеткіштері арқылы сипаттайды: ашылған құбылыстардың барынша өзекті мәселені шешу қағидасын біріздендіруге негіздейтін жаңалығы; ғылымның нақты бір саласының зерттеу нәтижелерінің халық шаруашылығының түрлі салаларында кеңінен қолданылуы; отандық ғылым басымдығы және оның нәтижелерінің халықаралық деңгейде кеңінен мойындалуы; елдің қорғаныс қабілетіне қомақты үлесі; іргелі монографияның түрлі ел ғылымында қолданылу көлемі және т.б.

ҒЗЖ және тәжірибелік-конструкторлық жұмыстардың экономикалық тиімділігін есептеу арнайы әзірленген әдістеме бойынша жүзеге асырылады, мәселен, [26]. Ғылым және халық шаруашылығы саласы бойынша бірқатар әдістемелер бар, мысалы, «Қолданбалы ҒЗЖ экономикалық тиімділігін анықтау әдістемесі», КСРО АШМ. ВИМ. М.: 1988. – 71 с.

Бұл әдістеменің әрқайсысы сәйкес министрліктермен және ведомстволармен бекітілген.

Ғылыми-зерттеу жұмысының жылдық экономикалық тиімділік негізінде техника, технология немесе басқа да нысандардың әзірленген (ұсынылатын) және базалық нұсқаларын өндірістік пайдалануға келтірілген шығынды салыстыру жатады. Базалық нұсқаға қолданыс кезінде өндірісте пайдаланылатын (енгізілетін) кез келген нұсқа емес, жаңа немесе тіпті болашақтағы нұсқа жатқызылады.

Жылдық экономикалық тиімділік әр жағдайда енгізілген техника, ғылым мен өндіріс саласы ерекшеліктері есебімен әртүрлі есептеледі, бірақ барлық жағдайда жалпы мәннен шығарылады:
Э = (Зпд + Зпп) Wп, (4.32)
Мұндағы: Э – жылдық экономикалық тиімділік;

Зпд, Зпп – сәйкесінше ғылыми-зерттеу жұмысының нәтижелерін енгізгенге дейінгі және енгізгеннен кейінгі өнім бірлігіне келтірілген шығындар;

Wп – есепті жылда ҒЗЖ нәтижелерін енгізгеннен кейін өнім өндірісінің жылдық көлемі (тонна, гектар және т.б.).
Зп = С + ЕнК (4.33)
Мұндағы: Зп – өнім бірлігіне келтірілген шығындар (Зпд, Зпп);

С – өнім бірлігінің өзіндік құны;

К – енгізілмек нысанға қатысы бар өндірістік қорға үлестік капитал салымы;

Ен – капитал салымынан нормативті коэффициент.


С = Совм + Сэп + Сэнерг + Сэм + Сто + Свсп ,
Мұндағы: Совм – негізгі және қосымша материалдарға шығындар құны;

Сэп – еңбекақыға шығын құны;

Сэнерг жылу энергиясына шығын құны;

Сэм – материалдарды пайдалануға шығын құны;

Сто – техникалық қызмет және жөндеуге шығын құны;

Свсп – қосымша шығын құны.


Егер экономикалық тиімділікте өнімнің қосымша қосылысы үлкен орын алатын болса, мәселен, топырақты өңдеу сапасын жақсарту нәтижесінде егін шығымы артса, онда 4.33 мәнін мынадай түрде пайдаланған ыңғайлы:
Э = (Сд – Сп) + Ен д – Ка) Q ,
Мұндағы: Сд және Сп – сәйкесінше ғылыми-зерттеу жұмысының нәтижелерін енгізгенге дейінгі және енгізгеннен кейінгі өнім бірлігінің өзіндік құны;

Q – ҒЗЖ нәтижесін пайдалану кезінде алынған жылдық көлем.


Нақты өз шығынын өтеу мерзімі:
Формула бар (4.34)
Мұндағы: Кд – ҒЗЖ нәтижелерін енгізгенге дейінгі үлестік капитал салымы (өнім не өндіру бірлігіне);

Кп – ҒЗЖ нәтижелерін енгізу үшін қосымша капитал салымы;

Сд және Сп – сәйкесінше ғылыми-зерттеу жұмысының нәтижелерін (жетілдірілген нысанның жаңа техникасын, технологиясын) енгізгенге дейінгі және енгізгеннен кейінгі өнім бірлігінің өзіндік құны;

Жаңа техниканы әзірлеу және енгізу шығындардың тиімділігін, әсіресе, капитал салымының тиімділігін бағалау мақсатында нақты өз шығынын өтеу мерзімі Тф мен нормативті шығынды өтеу мерзімін салыстыру жүргізіледі:


Формула (4.35)
Төмендегі теңдік орындалған жағдайда нәтижесі өндіріске енгізілген ҒЗЖ-на капитал салымы тиімді болып саналады:
Формула (4.36)
Бұл жерде ғылыми-зерттеу жұмысына тікелей шығынды, ғылыми жабдықтардың, макеттік үлгілерді дайындау және сынақтан өткізу құнын, ҒЗЖ нәтижелерін (жаңа техниканы және т.б.) тәжірибелік-өндірістік дайындауға (тәжірибелік шағын сериялы партияларға) шығын қоса ескерілуі керек.

Әлеуметтік тиімділік өндіріске тартылған адамдар санын төмендету (бұл өнім мен әзірлеу бірлігінің өзіндік құнын азайтуға негіз болады), еңбекті (әсіресе, дене еңбегін) пайдалану қарқыны деңгейі, еңбектің санитарлық-гигиеналық, психологиялық, ұйымдастырушылық жағдайын жақсарту т.б. түрінде көрініс береді.

Мәселен, ҒЗЖ нәтижелерін пайдаланып өнімді өңдеу кезінде жұмысшылар санының азаюы.
Nr = (nrg – nrn) Wnt, ч,
Мұндағы: nrg және nrn – сәйкесінше ғылыми-зерттеу жұмысының нәтижелерін енгізгенге дейінгі және енгізгеннен кейінгі өнім бірлігіне еңбек шығыны;

Wnt – ҒЗЖ және ТКЖ нәтижелерін енгізгеннен кейін өндіріс көлемі.

ҒЗЖ нәтижесі енгізген кәсіпорындағы еңбек өнімділігінің өсуі:


Формула
Мұнда: Wg және Wn – сәйкесінше ғылыми-зерттеу жұмысының нәтижелерін енгізгенге дейінгі және енгізгеннен кейінгі өндіріс өнімділігі (мезгіл бірлігіне жұмыс істеу).

ҒЗЖ нәтижесін енгізгеннен кейінгі еңбек шығынын азайту коэффициенті (пайызы):


Формула
Бұл бөлімде ғылыми-зерттеу жұмысының тиімділігін бағалау бойынша жалпы ережелер берілген.оның негізінде ғылым мен өндірістің әр саласының тиімділігін есептеу үшін әдістеме қойылады. Осыны және ҒЗЖ алынған нәтижелерінің ерекшелігін ескере отырып, ғалым әр оқиға үшін нақты есеп жүргізеді.
6 тарау

Зерттеу нәтижесін ұсыну түрлері
6.1 Зерттеу нәтижелерін ғылыми қоғаммен талқылау

Зерттеу нәтижелерін талқылау, әдетте, жиналыста, коллеквиумдарда, конференцияларда, симпозиумдарда, съездер мен конгрестерде ауызша жүзеге асырылады.

Жиналыс бір ғылыми бағыттың баяндамалары талқыланатын, қатысушылар саны мен баяндамалар уақыты реттеліп отыратын, ғалымдар мен мамандардың байланысының бір формасы.

Коллоквиумдар – қатысушылар ғылымның түрлі бағыттарын ұсынатын, сөйте тұра нақты баяндамашылар тағайындалмай, талқылау шарасыз пікірсайыс түрінде өтетін, ғалымдар мен мамандардың ұжымдық байланысының формасы (студенттік коллоквиум болуы да мүмкін).

Конференция – ғылыми ақпаратпен алмасу формасы, бұнда қатысушылар екі бөліктен тұрады, оның бірі – баяндамашылар, олар өздерінің зерттеулерінің нәтижелері туралы хабарлайды және сұраққа жауап береді, екіншісі – тыңдаушылар, олар ақпаратты қабылдайды, сұрақ қояды, талқылау ретінде өз пікірлерін айтады, пікірсайысқа қатысады. Көбінесе конференция екі бөліктен: пленарлық және секциялық отырыстардан тұрады. Пленарлық отырыста конференцияның барлық қатысушылары бірдей жұмыс істейді, онда аса ірі, іргелі баяндамалар мен хабарламалар тыңдалып, талқыланады. Пленарлық отырыстан кейін қатысушылар зерттеу бағыттарына қарай бірнеше секцияға бөлінеді. Баяндамашылар саны көп, ал уақыт тығыз болған жағдайда қабырғалық баяндамалар ұйымдастырылады, онда баяндамалар мен оған қосымша көрнекі құралдар қабырғаға ілінеді де, қатысушылар конференция басталғанға дейін не үзіліс кезінде оны оқып танысады, «баяндамашыға» сұрақ қойылады, баяндамашы сұраққа жауап береді, осы жерде-ақ талқылау орын алуы мүмкін. Қабырғалық баяндамалар, басқа баяндамалар сияқты қатысушыларға конференцияға дейін не конференция үстінде таратылатын баяндамалар жинағында не тезистерде жарияланады. Конференция соңында қорытынды отырыс ұйымдастырылып, ол жерде шешім мен ұсыныс қабылданады.

Симпозиум – (гректің simposion – жиын), алдын ала дайындалған баяндамамен немесе аяқ астынан баяндама жасау арқылы өтетін жартылай ресми әңгімелесу. Симпозиум қатысушылары барлық баяндаманы тыңдауға міндеттелмейді. Симпозиумдарда кулуарлы кездесулер болуы мүмкін.

Съезд - әңгімелесудің не ғылыми ақпарат алмасудың жоғары, ресми формасы, әдетте, мемлекеттік маңызға ие болады. Съезде ғылым мен өндірістің қандай да бір саласындағы не ұқсас салалар қатарындағы жалпы стратегия қабылданады.

Конгресс – ғалымдар мен саясаткерлердің, ғылымның белгілі бір саласының не ұқсас саласының, өндірістің өкілдерінің немесе қоғамдық қызмет өкілдерінің әңгімелесі формасы, әдетте халықаралық деңгейде болады.

Бұл әңгімелесулерде аса маңызды орынды баяндама, не хабарлама алады. Баяндама арқылы басқа ғалымдардың, сала бойынша және салааралық деңгейдегі әріптестерінің пікірі бойынша негізгі ғылыми ереже талқыланады. Баяндама материалын талқылау және пікірталас кезінде зерттеу нәтижесін объективті талдау және бағалауға қол жеткізіледі.

Конференциялар жас баяндамашылар үшін аса пайдалы, ол жас баяндамашыға аудиториядан қорықпауды, назарды бірден аударуды, күтпеген жерден қойылған және маңызды сұраққа ой әлеуетін тез жұмылдыруды үйретеді.

Әңгімелесудің әр кезеңі алдыңғы кезеңмен негізделеді, мысалы, баяндаманы конгреске ұсыну үшін, алдымен, түрлі деңгейдегі коллоквиумдарда, конференцияларда бірнеше рет талқылау керек. Баяндамаға мұқият дайындалу керек, баяндау барысында қағазды қолданбай, қысқа да нұсқа, барлығына түсінікті тілде баяндай білу керек. қысқаша жоспар және баяндаманың толық конспектісі болуы қажет, бірақ оларды баяндама барысында қолданған ыңғайлы. Жас баяндамашыға өзіне сенімді болу үшін өзімен бірге жоспары және конспектісі болуы керек. хабарлама, баяндама жасау кезінде өзіңді еркін, сенімді ұстау керек, басшы, беделді тұлғаға ғана көңіл бөлмей, қатысушылардың барлығына бірдей назар аудару қажет.

Егер тақтадағы сызба, сызу, кесте, формулалар арқылы баяндама материалын түсіндіру немесе қойылған сұраққа жауап беру қажет болса, оны ұқыпты, нақты, түсінікті етіп, жалпы графикалық материалдарға қойылатын талаптарға сай жасау керек.

Баяндама алдында тезис жазылады. Тезис – баяндама не хабарламаның қысқаша жазылған негізгі ережелері.

Тезистің негізгі құрамы – кіріспеден, негізгі бөлімнен, таратылып жазылған нәтижеден, қорытындыдан тұрады. Егер тезимте бір қорытынды болмаса, барлық қорытындылар өзара логикалық тұрғыдан байланысты, біртұтас зерттеудің біртұтас қорытындысы ретінде көрінуі керек.

Баяндама сияқты тезистің де көлемі әртүрлі болады, бірақ ол 3600...7500 белгі аралығында (белгі санына барлық тыныс белгілері мен сөздер арасындағы аралықтар кіреді) болуы керек.

Техникалық тақырыптағы баяндамалар, ереже бойынша, көрнекі материалдарды (кесте, сызба, сызу, формулар, графика, алгоритм диаграммаларын және т.б.) қажет етеді. Бұл жағдайда баяндамашыға баяндамаға дайындалу кезінде әзірлеу керек – графика, сызба, сызулар не көрнекілікке ыңғайлы плакаттарға не көрнекі техниканы пайдалану арқылы қарапайым параққа сызылады. Графикалық материал ЕСКД талаптарына сай келуі қажет.

Сызбалар құрылымдық, функционалдық, қағидалылық болып бөлінеді. Ереже бойынша, сызбалар масштабы сақталмай орындалады. Сызбаларда парақ жиегіне салынатын түрлі техникалық деректерді орналастыруға болады.

Баяндама және оның сызбалық бөлігі қазіргі кезде техникалық құралдардың көмегімен орындалады.

Ғалымның, әсіресе, жас ғалымның семинарда, конференцияда, съезде және конгресте баяндама жасауы зерттеудің жоспары мен әдістемесінің, сондай-ақ оның нәтижесінің дұрыстығын, объективтілігін тексерудің тиімді формасы болып табылады.

Пікірталас кезінде ғалым өзі анықтай алмайтын шындық анықталады. Пікірталас сыни пікірді дамытудың жақсы тәсілі, жнақталған білімнің жақсы тексерісі, көпшілік алдында сөйлеу дағдысының жақсы дайындығы болып табылады.

Ең көп таралған пікірталас түрі болып сұрақ – жауап – сөз сөйлеу түріндегі пікірталас саналады. Қойылған сұраққа жауап бере отырып, баяндамашы кезекті, нанымды, түсінікті жауап қалыптастыру, жылдам бейімделу қабілетін шыңдайды. Тыңдаушы болса, талқыланып отырған сұрақ бойынша өз пікірін қалыптастырады және ол пікірді қысқаша сөз сөйлеу арқылы талқылау үдерісінде жариялай алады. Сөйте тұра ол талқыланып отырған сұрақ бойынша өз қорытындысын жасауы және мүмкіндігінше өз нұсқасын ұсынуы, сұрақты, мәселені тез және сапалы шешу жолын ұсынуы керек.

Пікірталас кезінде шындықты байыппен және объективті іздеу керек, пікірталастырушы әріптес алдында, әсіресе, дұрыс, үлкен ғылыми әлеуетті қамтитын хабарламасын дұрыс жеткізе алмай тұрған жас әріптес алдында, қайтсе де жеңіп шығуды көздемеуі қажет.



Достарыңызбен бөлісу:
1   2   3   4   5   6   7   8   9   10
Loading...


©melimde.com 2020
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет
рсетілетін ызмет
Жалпы ережелер
ызмет стандарты
дістемелік кешені
бекіту туралы
туралы хабарландыру
біліктілік талаптары
кіміні аппараты
Конкурс туралы
жалпы біліктілік
ойылатын жалпы
мемлекеттік кімшілік
жалпы конкурс
білім беретін
Барлы конкурс
республикасы білім
ызмет регламенті
бойынша жиынты
ткізу туралы
конкурс атысушыларына
біліктілік талаптар
атысушыларына арнал
Республикасы кіметіні
идаларын бекіту
облысы кімдігіні
мемлекеттік ызмет
рсетілетін ызметтер
стандарттарын бекіту
Конкурс ткізу
дебиеті маманды
мемлекеттік мекемесі
Мектепке дейінгі
дістемелік сыныстар
дістемелік материалдар
ауданы кіміні
конкурс туралы
жалпы білім
рметті студент
облысы бойынша
мектепке дейінгі
мыссыз азаматтар
Мемлекеттік кірістер
білім беруді
дарламасыны титулды
Конкурс жариялайды
дістемелік кешен
мелетке толма
ызметтер стандарттарын
разрядты спортшы
аласы кіміні
директоры бдиев

Loading...