Бөлшектеу және біріктіру қағидасы ғылыми-техникалық шығармашылықта кең қолданылатын тәсіл


Эксперименттің әдістемелік қамтылуы

Loading...


бет8/10
Дата01.04.2020
өлшемі278.46 Kb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   10

4.3 Эксперименттің әдістемелік қамтылуы

4.3.1 Жалпы ережелер

Ауылшаруашылық машиналарының эксперименті мен сынағының негізгі әдістемелік ережелері мемлекеттік стандартта көрсетілген. Бірақ стандартты әдістемеден басқа жекелеген эксперименттерге жеке әдістемелер әзірленеді.

Машинаны зерттеу не сынау кезіндегі эксперимент әдістемесі келесі элементтерден тұрады:

Техникалық сараптама. Ауылшаруашылық машиналарының техникалық сараптамасына машинаны дайындау сапасын сараптау, конструкциясын бағалау және олардың техникалық жағдайына сәйкестік дәрежесін анықтау жатады.

Энергетикалық бағалау. Ауылшаруашылық агрегаттарды энергетикалық бағалау мақсаты олардың энергетикалық құндылығын анықтау болып табылады. Энергетикалық құралдар мен оларды бағалау әдісі төрт топқа бөлінеді: тракторлар, іштен жану қозғалтқыштары, ауылшаруашылық агрегаттар, электр жетегі.

Еңбек шартын бағалау. Бұл бағалау сынақтың барлық кезеңдерінде жүргізіледі, бірақ басты назар алғашқы техникалық сараптама және зертханалық-егістік эксперимент кезінде аударылады. Бұл кезде келесі санитарлық-гигиеналық және эргономиялық көрсеткіштер анықталады: сәйкесінше аймақтардағы шаңдану, шу, жоғары жиілікті діріл, жұмыс орнының жарықтандырылуы, орналасу ыңғайлылығы, климат жағдайлары, көрінуі және т.б.

Сенімділікті бағалау. Машина сенімділігін бағалау кезінде жұмысқа жарамдылығы, ұзақ мерзімді жұмыс істеуі, жөндеуге келуі (техникалық қызмет пен жөндеуге қабілеттілігі), сақталуы анықталады.

Агротехникалық көрсеткіштерді бағалау. Бұл берілген технологиялық үдерісті орындау сапасын сипаттау көрсеткіштерін бағалау. Бұл машиналар мен агрегаттарды сынаудағы негізгі мәселе болып табылады. Ондай көрсеткіштер көп. Олардың әрқайсысын анықтау үшін әр зерттелетін және шығарылатын машинаға арналған стандарттарда жазылған нақты арнайы әдістер қолданылады.

Агротехникалық көрсеткіштерді анықтауға арналған барлық әдістерді төртке бөлуге болады.

Көрсеткіштердің бірінші тобына ауылшаруашылық машиналарының технологиялық мүмкіндіктері, мәселен, машиналық технологиялық үдеріс қанағаттанарлық деңгейде орындалатын фонның шектеулі көрсеткіштері, машинаның жұмыс режимінің шекті көрсеткіштері, және олардың өзгеріс (ылғалдылығы, қоқыстануы, өңделетін материалдың қаттылығы, егіннің шығымы, нанның жапырылуы және басқа да көрсеткіштер) диапазоны жатады.

Екінші топқа аймақтағы оңтайлы және шектеулі жағдайларда қолайлы барлық машиналар жұмысының сапасын сипаттайтын көрсеткіштер кіреді.

Үшінші топқа жататын агротехникалық бағалау көрсеткіштері технологиялық үдерістердің жүру теңдігі дәрежесін сипаттайды. Ауыл шаруашылығында көптеген үдерістер ықтималдық сипатта болады, сондықтан зерттеу кезінде өлшенетін шамалардың вариациялық қатары қалыптасады. Осы қатарларды өңдеу үдерісінде технологиялық үдерістің (зерттелетін соқаның оталуы, комбайнның роторлы соққы-сеператор органымен жасалған бастыру сапасының) тұрақтылығы мен тегістігі деңгейін сипаттайтын статистикалық көрсеткіштер (математикалық күтулер, дисперсия, вариация коэффициенті, корреляциялық функция, спектрлі жазықтық) алынады.

Энергетикалық құндылықтарды бағалау. Әдістеменің бұл элементі зерттелік отырған үдерісті, техниканы энергетикалық көрсеткіштері бойынша бағалауды қарастырады. Құрылатын тарту құралы, мәселен, тракторлар, тартқыштар – ілмекті қуат, ілмекті күш, ілініс күші, үйкеліс күшінің дамуы бойынша бағаланады. Әзірленген ауылшаруашылық машиналары, мәселен, соқалар, жазықкескіштер, аударғыш-тығыздағыштар жалпы жұмыс органының тартылыс кедергісі бойынша бағаланады. Үйлестірілген жұмыс органдарын пайдалану кезінде оларды құрайтын жекелеген орындаушы элементтердің кедергісі (мәселен, соқалы жұмыс органда – түреннің, қайырманың, егіс тақтасының т.б. кедергісі) анықталады.

Энергетикалық құндылықтарды бағалау негізінен динамометрлеу (тензометрлеу) жолымен жүзеге асырылады.

Энергетикалық құндылықтарды бағалау әдістемесі динамикалық жүйеде жұмыс істейтін барлық күштер мен олардың талдамасын (соқаның, сепкіштің, комбайнның, астық ұсатқыштың т.б. жүйелердің күштік талдамасын) анықтауды, сондай-ақ олардың құрамдас бөліктерінің, жекелеген жинақ бірліктері мен бөлшектерінде әрекет ететін бөліктердің күшін анықтауды қарастырады.

Бағалау көрсеткіштерінің осы тобының әдістемесімен барлық мықтылыққа сынау жұмыстары қарастырылған.

Көрсеткіштердің аталған топтарымен барлық қажетті бағалау көрсеткіштері қамтыла бермейтінін де атап өту керек. Кейбір көрсеткіштер бірнеше топпен сипатталады. Мәселен, машинаның жүріс тұрақтылығы сияқты маңызды көрсеткіш бір жағынан, аспа жүйесінде, трактор элементтерінде және ауылшаруашылық машиналар элементтерінде орын алатын күштермен анықталса, екінші жағынан, өзі агрегат жұмысының, сапалық көрсеткіштері мәнінің тұрақтылығын, мәселен, қазу тереңдігі мен тұқым салу тереңдігі мәнінің тұрақтылығын т.б.анықтайды.

Зерттеудің нақты деректерін алуға негізделген объективті эксперимент жүргізу үшін жалпы әдістеме мұқият таңдалып, негізделеді және дербес әдістеме әзірленеді. Дербес әдістемеде нақты эксперименттің барлық ерекшеліктері қарастырылып, ескерілуі керек және машина мен өндірістік жағдайды сынау шартының ұқсастықтары сақталуы қажет.

Эксперимент жүргізудің дербес әдістемесі үдерісінде стандартты таңдау, ол болмаған жағдайда құралдар мен құрылғыларды әзірлеу мәселесі шешіледі.
4.3.2 Өлшемдер және өлшенетін шамалар, өлшеу нақтылығы

Эксперименттегі негізгі орындардың бірін өлшемдер алады. Өлшемдер – арнайы техникалық құралдар көмегі арқылы тәжірибелі жолмен физикалық шама мәнін анықтау үдерісі. МемСТ 16263-70 бойынша өлшемдер – бұл анықталуы керек, кейбір мәндері бірлікпен қабылданған шаманы арнайы жоспарланған физикалық эксперимент жолымен салыстыру үдерісі.

Эксперимент барысында ұзындық, сан, электрлік кернеу, ток күші және басқа да жүздеген түрлі физикалық шамалар өлшенеді. Өлшем нәтижесінде алынған сандық шамалар зерттелетін құбылыстардың немесе зерттеу үдерісінің даму заңдылықтарының арасындағы байланысты сипаттайтын сандық және сапалық қатынастарды анықтау мүмкіндігін негіздейді.

Өлшемнің теориясымен және тәжірибесімен метрология айналысады, метрология – талап етілген нақтылыққа қол жеткізу тәсілдері мен бірлігін қамтамасыз ететін құралдар, әдістер және өлшемдер туралы ғылым. Метрология келесі бөлімдерден тұрады: өлшемнің жалпы теориясы; физикалық шамалар мен олардың жүйесі, мысалы, халықаралық бірлік жүйесі – СИ; өлшемнің әдістері мен құралдары; өлшемнің нақтылығын анықтау әдістері.

Барлық өлшемдер келесідей топтарға бөлінеді: абсолюттық және қатыстық, тік және жанама, аралас және ортақ.

Абсолюттық өлшемдер – өлшенетін шама бірлігіндегі өлшем, мысалы, тордық жанды қимасының м2 – тағы өлшемі (тор саңылауының сандық ауданы).

Қатыстық өлшемдер өлшенетін шаманың бірегей шығыс шамасы рөлінде болатын біратаулы шамаға қатынасын, мысалы, жанды қиманың тордың жалпы ауданына қатынасы ретінде анықталатын (бірлік не пайыз үлесімен) жанды қима коэффициентін білдіреді.

Тік өлшем көмегімен ізделетін шаманы тікелей сынақпен табады (топырақтың механикалық құрамы бойынша түрлі өңдеу кезінде оның тозу қарқындылығын зерттеу үдерісінде түрен жүзінің қалыңдығын өлшеу).

Жанама өлшемдер кезінде ізделетін шаманы тік өлшеммен анықталған басқа шамалардың қызметі арқылы анықтайды, мысалы, бактағы жанар май деңгейі реохордтың өзгеретін кедергісі арқылы анықталады.

Өлшеудің аралас әдістері ізделетін шама тік өлшем жолымен анықталған бірнеше бірмәнді шамалар болатын теңдеуді тіпті кейде теңдеулер жүйесін шешу арқылы анықталатын жағдайда пайдаланылады.

Ортақ өлшем кезінде бірмезгілде бірнеше бірмәнді шамаларды анықтайды және олардың арасындағы тәуелділікті табады.

Физикалық шаманың төрт тобы бар: геометриялық, кинематикалық, динамикалық және басқа да шамалар тобы. Геометриялық шамаларға сызықтық өлшемдер, көлемдер, бұрыштар, ауытқу амплитудасының ауысулары (сызықтық және бұрыштық) жатады.

Кинематикалық физикалық шамаларға қозғалыс (сызықтық және бұрыштық) жылдамдығы, үдеу (сызықтық және бұрыштық), айналыс жиілігі, ауытқу және діріл жиілігі.

Динамикалық физикалық шама тобына массалар, шығындар (сұйықтық пен газдардың және т.б.), күштер, кернеулер, қысымдар, күш, жұмыс моменті және қуат жатады.

Басқа шамалар тобына қалғандарының барлығы кіреді, олардың ішінде негізгілері: уақыт, температура, түс, жарық, жарық күші, акустикалық белгілер (шу, соққы, мәселен, механизмдегі шу мен соққы), құрылымдық қасиеттер параметрлері (мәселен, судың сұйықтығы және т.б.), химиялық қасиеттер параметрлері (майды, отынды және т.б. зерттеу кезіндегі), сәуле.

Ғылымда ауыспалы деп аталатын өлшенетін шамалар үш түрге бөлінеді: тәуелсіз, тәуелді және сыртқы.

Тәуелсіз өлшенетін шамалар (ауыспалы) – зерттеушінің еркі бойынша ғана өлшенетін шамалар, мәселен, жыртылған жер тереңдігі т.б.

Тәуелді шамалар – тәуелсіз ауыспалылардың өзгеруі салдарынан өзгеріске ұшырайтын шамалар, мәселен, жыртылған жер тереңдігіне тәуелді соқаның тартылыс кедергісінің шамасы.

Сыртқы ауыспалылар – эксперимент жүргізушінің еркінен тыс (бірақ онымен ескерілетін) эксперимент нәтижесіне әсер ететін шамалар, мәселен, тұқым себу тереңдігіне әсер ететін егістің микро- және мезорельефінің кедір-бұдырлығы.

Эксперименттік зерттеулер нәтижесінің дұрыстығы айтарлықтай дәрежеде өлшемнің нақтылығын анықтайды.

Эксперименттегі өлшемнің нақтылығы – өлшем нәтижесінің өлшенетін шаманың шынайы мәнімен сәйкес келу дәрежесі. Сәйкестік дәрежесі қаншалықты жоғары болса, өлшем соншалықты қатесіз болады. Өлшемдегі қателіктер көптеген факторларға (себептерге) негізделеді, олардың ең бастылары:

- түрлі себептер бойынша өлшемде қателіктер жіберетін зерттеуші – көру бұрышының ыңғайсыздығы, тәжірибесінің аздығы, тиянақсыздық, көңіл аудармаушылық сияқты жеке қасиеттерінің көрінуі, ғылыми түйсігінің әлсіз байқалуы және т.б.

- құралға өлшенетін шамаға толық сәйкес келе бермейтін белгі жіберетін эксперименталды құрылғы, құрал, өлшеу және диагностикалау жүйесінің берілісі. Бұлар алдымен сапасыз, дұрыс таңдалмаған, дұрыс (берік) орнатылмаған, бекітілмеген берілістер, оларды «қалқымалы» берілістер деп атайды. Мәселен, «қалқымалы» берілістер тензокедергі серпімді және деформаланған бөлшегіне дұрыс бекітпеу салдарынан болады, бұл кезде тензокедергі деформациясы серпінді элемент деформациясына сәйкес келеді. Басқа мысал, өлшенетін шама, мәселен, трактор багындағы отын деңгейі реохордасы жартылай көпірінің кедергісіне сәйкессіздікті негіздейтін шығын беріліс сырғымасының сенімсіз байланысы.

- бөлшектері жұмысындағы ақаулардың, мәселен, тірек ұшы сынған құрал бағыттауышындағы ақау салдарынан дұрыс жұмыс істемейтін өлшем құралдары.

- қоршаған орта әсері, мәселен, жоғары ылғалдылыққа тензокедергінің шыдамсыздығы, жоғары температура және т.б.

Жоғарыда сипатталған факторлар қателіктердің екі типін негіздейді: жүйелік және кездейсоқ.

Жүйелік қателіктерге өлшем құрылғыларының ақауларымен байланысты себептер бойынша туындайтын қателіктер жатады. Жүйелік қателіктер өлшем санына тәуелсіз пайда болатын, өлшем шамасының шынайы мәнінен, әдетте, бір бағытқа (не өсу не кему бағытына) ауытқитын, нақты белгілі шама. Құралда қателік туындаған жағдайда оған қателікке сәйкес түзету енгізу керек (бұл мүмкін де). Жүйелік қателіктерді осылай жоюға болады немесе құралды эталон көмегімен қайта калибрлеу жолымен немесе оны жөндеп, нақты экспериментке байланысты қайта калибрлеу мен тарирлеу жолымен түзетуге болады.

Кездейсоқ қателіктерге себебі белгісіз қателіктер жатқызылады, олардың салдарынан кейінгі есептеулер нәтижесі өлшенетін шаманың нақты мәнінен кему бағытына да, өсу бағытына да ауытқиды. Кездейсоқ қателіктер болып негізінен, өлшемнің нақтылығы мен эксперименттің дұрыстығы арасындағы байланыс емес, өлшемнің нақтылығының өзі сипатталады.

Кездейсоқ қателіктердің ерекшелігі сол олардан өлшем кезінде қашып құтылу мүлдем мүмкін емес. Алайда тәжірибенің болжалды қателігін белгілеп, орындалып жатқан өлшемнің нақтылығын әр экспериментте анықтау қажет, онсыз экспериментті дұрыс деп есептеуге болмайды. Көлемі мен сипатына қарай кездейсоқ қателіктер абсолютты, қатыстық және шекті болып бөлінеді.

Абсолютты қателіктер:

(формула)
Мұндағы: аі – шаманың өлшенетін мәні;

Х – шаманың нақты мәні.

Х шамасының шынайы мәні болып n дұрыс есептелген кездегі оның математикалық күтілуі қабылданады:
(формула)
Осыған байланысты бір і өлшемнің абсолютты қателігі:

(формула)


Және өлшенетін шаманың өлшемі бар.

Қатысты қателіктер



(формула)
Ол бірлік не пайыз үлесінде беріледі.
Шекті қателіктер – ақауы жоқ немесе дұрыс пайдаланылған өлшеу құралы мен жабдықта жіберілетін кішкене кездейсоқ қателіктер.
Кесте 4.11 Кейбір өлшеу құрылғыларын қолдану арқылы эксперименттегі шекті қателіктер мәні


№ р/р

Өлшеу құрылғылары мен өлшеу әдістері

Өлшемнің ең үлкен мәніндегі шекті қателік %

1

Өлшейтін металл сызғышы

0,2...0,3

2

Оптикалық бұрыш өлшегіш

0,5...2,0

3

Орталық тахомер

0,4...2,5

4

Тахогенератор

2,5...4,0

5

Электронды стробоскоп

0,1...1,0

6

Автомобильдік таразылар

0,8...1,2

7

Техникалық таразылар

0,1...0,2

8

Серіппелі динамометрлер

1,0...3,5

9

Гидравликалық динамометрлер

0,7...2,0

10

Сынапты монометрлер

1,0...2,0

11

Фотоэлектрлік берілістер

0,4...2,0

12

Секундомерлер

0,4...0,7

13

Сынапты техникалық термометрлер

0,3...2,0

14

Жұтқышты газоанализаторлар

0,5...5,0

15

Хромотографиялық газоанализаторлар

0,8.2,0

16

Стандартты вискозиметрлер

1,0...4,0

17

Күшейткішті осцисллографты таспаға жазу

1,5...4,0

Түрлі типті құралды қолданып жүргізілген эксперименттің шекті қателігі әртүрлі болады. 4.11 кестеде кейбір өлшеу құрылғылары мен өлшеу әдістерін қолдану кезінде өлшенетін шаманың ең үлкен мәніне пайыздық қатынастағы шекті қателік мәндері берілген.

Бұл деректер түрлі өлшеу құрылғылары мен әдістерін пайдалану кезінде эксперимент нәтижесінің нақтылығын болжалды анықтауға мүмкіндік береді. Мәселен, осциллографты тензометрлік құрылғыны пайдалану арқылы соқаның негізгі элементтерін динамометрлеу кезінде өлшеу қателігі 1,5 ... 4,0% шегінде болады және күшті арттырған сайын қателік те жоғарылай түседі. Осыған байланысты эксперимент жүргізуші қателікті кеміту мәселесін, мысалы, күш коэффициентін азайту және тензозвеноның серпінді элементінің сезімталдығын күшейту жолымен шешуі керек.
4.3.3 Өлшеу құралдары
Эксперимент туындаған ғылыми мәселеге жауап табу үшін құрылған күрделі жүйе болып табылады. Осы күрделі жүйенің негізгі құрамдас бөліктерінің бірі болып нормалық ақаулары бар және эксперимент барысында керекті ақпаратты беретін техникалық құралдар жиынтығынан тұратын өлшеу құралдары табылады. Өлшеу құралдарына өлшемдер, өлшеу құралдары, құрылғылар, жүйелер жатады. Олардың арасындағы ең қарапайымы берілген мәннің физикалық шамасын шығаруға арналған өлшемдер, мәселен, салмақты өлшеуге арналған кір тасы.

Егер эксперимент табиғи өндірістік жағдайда жүргізілсе және пассивті бақылау жасалған болса, онда материалды жабдық тек зерттеу нысаны (трактор, соқа, агрегат) мен өлшеу аппаратурасынан тұрады. Егер эксперимент зертханалық жағдайда орындалатын болса, онда зерттеу нысаны (әдетте) арнайы стендке, құрылғыға орнатылады, мысалы, диагностикалау кезінде трактор КИ типті сынақты барабанды стендке орнатылады.

Өлшеу құралы болып зерттеліп отырған шама туралы зерттеуге ыңғайлы формада белгілі бір ақпаратты алуға арналған өлшеу құралы табылады. Құрал, әдетте, екі жалпы тораптан: белгіні қабылдайтын торап пен белгіні көрсеткішке айналдыратын тораптан тұрады.

Құралдар көрсететін және тіркейтін болып бөлінеді. Көрсететін құралдар шкала мен көрсеткіштен немесе сандық құрылғыдан тұратын есепті құралдан тұрады. Тіркейтін құралдарды өздігімен жазатын және терілетін деп бөледі. Өздігімен жазатын құралда, мәселен, шлейфті осциллографта эксперимент нәтижесі график, уақыттағы (жолдағы) диаграмма түрінде беріледі. Терілетін құралдар көмегімен эксперимент нәтижесі таспадағы сан түрінде алынады.

Құралдар өлшемнің нақтылығы, көрсеткіштің тұрақтылығы, сезімталдығы, өлшеу шектігі сияқты тағы басқа да белгілері бойынша жіктеледі.

Өлшеу құрылғылары – бір немесе бірнеше шамаларды анықтауға арналған өлшеу мен түрлендірудің негізгі және қосымша құралдарынан тұратын жүйе. Өлшеу құрылғысының өлшенетін шаманың мәнін өзгертпей оны үлкейтуге арналған түрлендіргіштері масштабты деп аталады.

Белгіні физикалық мәнге түрлендіретін түрлендіргіштер де бар, мәселен, шлейфті осциллографты түрлендіргіштер электрлік белгіні (шлейфтегі) механикалық белгіге (айналы рамканы айналдыру), содан кейін жарық белгісін химиялық белгіге (жарыққа сезімтал қағазға әсері) айналдырады. Қазіргі таңда белгіні эксперимент нәтижесін автоматты өңдеуге дағдыланған белгілер көп.

Пайдалану мақсатына қарай барлық өлшеу құрылғылары (стендтер) үш топқа бөлінеді: имитаторлар, стимуляторлар, регуляторлар.

Стенд – имитатор, нысан қызметінің берілген режимін ұстап тұруға арналған, мәселен барабанды диагностикалау қондырғысы.

Стенд – стимулятор, нысан жұмысы үшін импульс (соққыны) іске асыруға арналған.

Стенд – регулятор, нысан қызметі режимін берілген шекте (эксперимент жүргізушінің қалауы бойынша) өзгертуге арналған. Мысалы, тежеуішті стенд немесе ИМДЦ базасындағы стенд трактор қозғалтқышын сынауға арналған түрлі режимде қою мүмкіндігіне, тіпті цилиндрді жұмыс үдерісінен өшіріп қою мүмкіндігіне негізделеді.

Қарапайым өлшеу құралдарының құрылымдық сызбасын зерттеу үшін үлгі ретінде мұнай шаруашылығы резервуарындағы отын деңгейін тіркеу және шығынды есептеуге арналған құралды таңдаймыз (сурет 4.8).

Сурет 4.8 – Мұнай шаруашылығы резервуарынан отын шығынын өлшеу сызбасы: 1 – қалтқылы отын қабылдағыш; 2 – реохорд; 3 – сыйымдықтағы отын шығынын градустайтын электр өлшеу құралы; 4 – қоректендіргіш; 5 – вентиль.
Резервуардағы отын шығыны Н биіктігінде тіркеледі. Бұл шама қалтқы қалпын анықтайды. Отын шығыны отын қабылдағыш 1 пен вентиль 5 арқылы іске асырылады.

Қалтқы тұрып қалған отын шығынын ғана жүргізу мүмкіндігін негіздейді. Шығын барысында Н биіктігі төмендеп, қалтқы реохордтың жылжымалы контактты араластыра отырып, төмен түседі, осыған орай, тізтектегі ток пен кедергі өзгереді.

Электрді өлшеу құралы 3 Н биіктік бірлігінде немесе резервуар көлемінде оттарирован.

Электрлік емес шамаларды өлшеуге арналған электр құралдарының көбінің құрылымы негізінен келесі құрамдас бөліктерден тұрады: түрлендіргіш, беріліс, күшейткіш, өзіндік өлшеу құрылғысы.

Өлшеу шамасын (температура, қысым, ауыстыру т.б.) қабылдайтын және оны байланыс, күшейткіш желісі бойынша беруге, электр құралдарымен өлшеп, тіркеуге ыңғайлы шамаға айналдыратын құрылғылар беріліс деп аталады. Берілістің негізгі құрамдас бөліктерінің бірі түрлендіргіш болып табылады, ол өлшеніп отырған шаманы тіркеуге ыңғайлы шамаға ауыстыратын құрылғы. Көбінесе беріліс атауы түрлендіргіш типіне байланысты болады.

Өлшеу аппаратурасының беріліспен берілетін белгіні өлшеу-тіркеу құрылғысына қажетті деңгейге дейін күшейтуге арналғанаралық элементі күшейткіш деп аталады (8 – АНЧ, ТА – 5 және т.б.).

Электр белгісіне айналған өлшенетін шаманы тіркеуге (өлшеуге, жазуға) арналған құрылғы өзіндік өлшеу құрылғысы деп аталады.
4.3.4 Берілістер мен түрлендіргіштер
Әрекет қағидасына байланысты түрлендіргіштер активті және пассивті болып жіктеледі.

Активті түрлендіргіштерге әдетте, электр қоректендіргішін қажет етпейтін, механикалық өлшенетін шама тікелей электр белгісіне түрленіп, одан әрі сәйкес кернеу не жиілікке айналдыратын құрылғылар жатады. Активті түрлендіргіштерге пьезоэлектрлі құрылғылар, техогенераторлар және басқа да индуктивті түрлендіргіштер жатады.

Пассивті түрлендіргіштерге қосымша қоректендіргіш көзін талап ететін құрылғылар (құрылғы, құрал бөліктері) жатады, себебі өлшенетін шама құралдың электр тізбегінің параметрін өзгертеді. Мәселен, тензометрлеу жолымен машинаны (соқа, сепкіш т.б.) динамометрлеу кезінде өлшенетін тартылыс кедергісі серпінді элементтің деформациясына (тензоберіліс асылған соқа аспасының тензосаусақтары) және оған жабыстырылған тензоберіліске айналады, осыған байланысты тізбек параметріндегі өзгеріске және көпірдің разбалансына негіз болатын кедергі өзгереді. Тізбектің (көпірдің, жартылай көпірдің) электрлік разбалансы зерттеуші үшін ыңғайлы құралдың сәйкес элементімен тіркеледі.

Жиі қолданылатын пассивті түрлендіргіштерге тензорезисторлар, реостаттар, реохордтар, сыйымдылықтар, электрмагнитті түрлендіргіштер т.б. жатады.

Сөйтіп, кез келген электрлік емес шама, мәселен, механикалық шама түрлендірудің түрлі қағидалары бар, берілісті құрал көмегімен өлшене алады. Олардың кейбіреулерінің әрекет ету қағидасын қарастырайық.

Өте көп таралған, мүмкін ең көп таралған түрлендіргіш болып резисторлы түрлендіргіштер табылады, олар электрлік емес шаманы электрлік шамаға, мәселен, кедергіге ауыстырады, ол өз кезегінде тіркеліп, содан кейін өлшенетін электрлік емес шаманың бірлігінде тарирленетін электр тізбегінің басқа параметрлерін өзгертуге негіз болады.

Резисторлы түрлендіргіштер көбіне реостатты және тензорезисторлар болады.

Реостатты резистордың бір нұсқасы реохордтар, олардың орамы реостаттағыдай тік сызықты стерженге емес, доға тәріздес стерженге орындалған (сурет 4.9). Реостатты түрлендіргіші бар, ең көп таралған берілістер болып РСАБ (реохордты сызықты ауыстыру берілістері) типті берілістер табылады. Сызықтық ауыстыру жолымен бұрыштық ауысуды және керісінше өлшеуге болады.


Сурет 4.9 – Реохордты түрлендіргіш сызбасы: 1 – қозғаушы; 2 – орам (сымдар орамы).
Электрлік емес шамаларды өлшеу үшін реостатты түрлендіргіштерді көпір сызбасымен қосады (сурет 4.10). Көпір сызбасы бойынша токтың қозғаушының 1 орам 2 бойынша ауысуына сызықты байланысын қамтамасыз етеді.
Сурет 4.10 – Реостатты түрлендіргіштің көпір сызбасы
Сепкіш 1 түрені жүрісі тереңдігінің жарыққа сезімтал осциллографты таспадағы жазумен ауытқуын а өлшеу үшін 4.11-суретте берілген сызбаны қолдануға болады.
Сурет 4.11 – Сепкіш түренінің жүрісі тереңдігінің өзгеру үдерісін реостатты түрлендіргіш көмегімен осциллографты таспаға жазу сызбасы
Реостатты түрлендіргіштерді пайдалану мысалы 4.8-суретте – Мұнай шаруашылығы резервуарынан отын шығынын өлшеу сызбасында берілген.

Резисторлы түрлендіргіштердің екінші тобы – тензорезисторлар да екі топқа бөлінеді: сымдық және фольгалы. Сымдық тензорезисторлар бірнеше орамнан тұратын жазық сымдық спираль түрінде болады. Спираль пленка түріндегі жұқа қағаз не лакты пластинаға желімделеді, үстінен де осындай пленкамен жабылады (сурет 4.12).


Сурет 4.12 – Сымдық тензорезистор: 1 – спираль; 2 – үстіңгі және астыңғы пленкалар; 3 – шығыс сымдары
Сымдық тензорезисторлардың негізгі сипаттамалары болып кедергі Ώ = 50...500 Ом; база L= 5...30 мм; серпінді деформация шегі δ = 0,3%; материал – константанды сымдар; сым диаметрі d = 0,02...0,05 мм; орам саны n; орам қадамы a; пленка қалыңдығы h табылады.

Фольгалы тензорезисторлар жұқа фольгадан жасалып, қағаз не лакты негізге желімделген, үстінен осындай пленкамен жабылған. Бұндай типті тензорезисторлар қолданылу мақсатында қарай түрлі формада дайындалады (сурет 4.13). Фольганың қалыңдығы 0,004 – 0,012 мм.

Металл бөлшектерге желімденетін сымдық тензорезисторлар үшін номиналды ток 30 мА құрайды, фольгалылар үшін 0,2 А-ға дейін. Тензорезисторлар 12 В-қа дейінгі кернеуде жұмыс істейді.

Отандық өнеркәсіпте қағазды не пленкалы негіздегі тензорезисторлар дайындалады, мәселен 2ПКТ-5-50 Х(Г); 2ПКБ-30-500 Х(Г); 2ПКП-5-50 Х(Г); 2ПКП-30-500 Х(Г). Әріптік белгі алдыңдағы бірінші сан + тензосезімталдық коэффициенті:


(формула)
Мұндағы ... – кедергінің қатыстық өзгерісі (тензозвеноның жүктелуі кезінде);

... – сымдық спираль ұзындығының қатыстық өзгерісі


Сурет 4.13 – Фольгалы тензорезисторлар: 1 және 2 – тік бұрышты; 3 және 4 – розеткалы; 5 және 6 – мембранды.
Әріптік белгілер: П – сымды; К – константанды; Б – қағаз негізінде; П – пленкалы негізде. Осы белгіден кейінгі сандар Оммен берілген номиналды кедергіні білдіреді, ал Х(Г) әріптері – +3000С-дан артық емес температура кезіндегі суық желімдену, Г – +1800С-дан артық емес температура кезіндегі ыстық желімдену.

Фольгалы тензорезисторлар да осыған ұқсас белгіге ие, мәселен 2ФПКТ-2-200 Х(Г); 2ФКРБ-20-200 Х(Г); 2ФКМА-30-400 Х(Г). Мұндағы әріптік белгілер келесіні білдіреді: Ф – фольгалы; К – константанды, П – тік бұрышты; Р – розеткалы; М – мембранды; А, Б, В, Г, Д, Е – типтері.

Тензосезімталдығы сымды тензорезисторларға қарағанда 50...100 есеге үлкен, ал көлемі кіші жартылай өткізгішті резисторлар да бар. Алайда олар механикалық беріктігінің жетіспеушілігінен, сипаттамасының сызықтық еместігінен және электр параметрлері мәнін өте көп лақтыруынан ауылшаруашылық машиналарын сынауда кең таралмады.

Тензорезисторлар деформаланатын бөлшекке желімделеді, мәселен, ауылшаруашылық машинасын динамометрлеу кезінде аспалы көпірдің саусағына, топырақ тарапынан түсетін әсер күшін анықтау кезінде тіреу дөңгелегінің осіне, трактор мен тіркемелі ауылшаруашылық машинасының тіркемесі арасындағы тіркемелі құрылғыға қойылатын звеноға; жұмыс органына түсетін күшті анықтау кезінде оның тіреуіне желімделеді.

Тензозвено дайындауда үлкен тәжірибені талап ететін аса жауапты жұмыс болып тензорезисторларды жабыстыру табылады. Тензорезистор жабыстырылатын бөлшек үсті с6 класы бойынша мұқият шлифталған және майсыздандырылған болуы керек. Желімдеу үшін БФ-2, В-12, В-15 және т.б. типті желімдер қолданылады. Жабыстырғаннан кейін тензорезисторды қалыңдығы 2...3 мм болатын (кебу жағдайына қарай бірнеше қабаттап) мастикпен, эпоксидті смоламен ылғал, жылу әсерінен және механикалық ақаулардан қорғайды.

Сыйымды берілістерге (түрлендіргіштерге) сыйымдылығы өлшенетін электрлік емес шамалардың әсерінен өзгеретін конденсаторлар жатады. Конденсатор сыйымдылығы қоршау арасындағы қашықтыққа, қоршау ауданына, сондай-ақ қоршау арасындағы ортаның диэлектрлік өткізгіштігіне байланысты болады. Бұл жағдай оларды сызықтық ауыстыруды, қысымды, механизмдегі саңылауларды, айланыс бұрышын, сұйықтық деңгейін т.б. өлшеу кезінде қолдануға негіз болады. Алайда олар мұқият экрандауды, температура режимінің тұрақты болуын, оларды орнатуда нақтылықты талап ететіндіктен және баптауындағы күрделілікке байланысты кең қолданыс таба алмады.

Индуктивті түрлендіргіштер гидрожүйені сынау, білік пен айналмалы момент айналысы жиілігін, өлшеу кезінде қысымды өлшеу үшін кеңінен қолданылады. Бұл берілістердің бірқатар артықшылықтары бар: олар үлкен токқа арналған, сезімталдығы жоғары (күшейткішсіз қолдануға болады); нысанасының болмауы, бұл экрандалмаған сымдарды қолдануға негіз болады; көп қолданысқа жарамдылығы; жоғары сенімділігі (контактсыздығы есебінен). Дегенмен оларға бірқатар кемшіліктер де тән, мысалы, олардың сезімталдығы кернеуін сынау жиілігіне байланысты болады; салмағының үлкендігі, оларды үлкен жылдамдық пен үдеуде қолдануға мүмкіндік бермейді.

Индуктивті беріліс трансформатор темірі мен якордан жасалған стерженді немесе Ш не П бейнелі өзекшеге қондырылған электр магнитті катушка түрінде болады. Якорь сезімтал элемент – диаграфмамен серпінді стерженмен, айналмалы стерженмен т.б. бірігеді. Сезімтал элементтің өлшемді әсері кезінде якорь орын ауыстырады, якорь мен өзекше арасындағы саңылау өзгереді, бұл катушканың индуктивтілігін өзгертеді, катушка бұл жағдайда ауыспалы ток пен өлшемді тізбек шамасына әсер етіп дроссель сияқты жұмыс істейді.

Егер якорды екі катушка ортасына орналастырса, якорь мен катушка өзекшесі арасындағы саңылау бір жағынан азайып, екінші жағынан ұлғаяды. Мұндай беріліс дифференциалды деп аталады және сезімталдығы екі есеге көп болады. Оның катушкаларын өлшеу көпірінің екі жұмыс иығына қосады.

Индукциялы түрлендіргіштер электр магнитті индукция заңдарына сай жұмыс істейді, мұнда магнитті алаңдағы өткізгішке жалғастырылған э.д.с. өткізгішпен қиылысатын магнитті ағын өзгерісі жылдамдығына пропорционал. Осыған орай, мұндай тахометрлік генератор түріндегі берілістер айналмалы біліктің бұрыштық жылдамдығын өлшеу кезінде қолданылады. Заманауи электронды тахометр негізінде техогенераторлар жұмысының қағидасы қаланған.

Айналым жиілігін өлшеу қажет болатын эксперимент үдерісінде белгісі осциллограф не басқа да тіркеуші құралға берілетін индукторлы тахогенераторлар (импульстің индукциялы берілістері) қолданылады. Индукциялы берілістің қарапайым мысалы жалауша бекітілген, сыналатын білікке жақын мықтап бекітілген телефон наушникті мембранасыз пайдалану болып табылады. Білікті айналдырғанда жалауша магнитті наушник үстінен өтіп, катушкада э.д.с. импульсін индукциялайды.

Пьэзоэлектрлік түрлендіргіштер кристалда механикалық кернеу пайда болғанда механикалық күш импульсінің әсерінен кристал шегінде электр зарядтарының пайда болуынан тұратын пьезоэлектрлік әсерді қолдануға жұмыс істейді. Пьезоэлектрлік түрлендіргіштер жоғары жиілікті үдерістерді зерттеу, күш испульсін осы импульстер жиілігін өлшеу кезінде берілісте қолданылады. Мәселен, пьезоэлектрлік беріліс комбайнмен жинау кезінде астықтың шашылмауын бақылау кезінде пайдаланылады (сурет 4.14). Шөмеле салғышқа түсетін (Шөмеле салғышта жоғалатын) астық қысымы (соққысы) мембранаға 1 екі параллельді қосылған пластинамен 2 беріледі, оның заряды латунды фольга ретінде егелген корпус 5 бойынша өтетін сымға 4 беріледі.


Сурет 4.14 – Комбайнда жоғалатын астықты бақылаудың пьезоэлектрлік берілісі
Заряд соққы санына пропорционал, ал соққы саны комбайнды жинау кезінде астық жоғалуы болып табылатын шөмеле салғышқа кететін астық (дән) санына пропорционал. Зарядты тіркейтін құрал шкаласы астық жоғалуының пайыздық көрсеткішіне тарирленген.

Термоэлектрлік түрлендіргіштерде термоэлектр әсері қолданылады, оның мәні түрлі материалдан жасалған екі өткізгіштің пісірілген жері қызған кезде электр қозғалтқыш күш пайда болып, өткізгіш бойымен ток өтеді, оны тіркеуге, яғни, шыққан шаманы, мәселен, температураны өлшеуге болады. Термоэлектрлі түрлендіргіші бар берілістер термопар деп аталады. Әдетте, термопарлар жоғары температураны өлшеу кезінде немесе баяу өзгеретін температураны өлшеу кезінде, мәселен, металлургияда, ұстаханада, құю өндірісінде, сондай-ақ, суыту жүйесінде беріліс ретінде және іштен жану қозғалтқышын майлау үшін пайдаланылады.

Көбіне термоэлектрлік түрлендіргіш келесі материалдар қосағын пайдаланады: мыс – копель (5000С-ға дейін); хромель – алюмель (12500С-ға дейін); платинородий – платина (16000С-ға дейін); вольфрам – молибден (16000С-дан жоғары температура үшін).

Термопардың жалпы құрылысы 4.15-суретте берілген. Термопар төменгі жағы пісірілген 1 екі өткізгіштен 2, қорғаныш қалпақшасынан 4, өткізгіштің 2 жоғары ұшын біріктіретін сымдардан 3, және оқшаулағыш-қорғаныш корпусынан 5 тұрады. Пісірілген жері 1 қызған кезде ЭДС туындап, өткізгіштер 2 бойымен ток өтеді, ол сымдар 3 арқылы өлшегіш-тіркеуіш тізбегіне жетеді. Тіркеуші құралдар өлшейтін шамаға, мәселен, температураға тарирленген.


Сурет 4.15 – Термопар: 1 – өткізгіштердің пісірілген жері; 2 – өткізгіштер, 3 – сымдар; 4 – қорғаныш қалпақшасы; 5 – оқшаулағыш-қорғаныш корпусы.
Фотоэффекті қолданатын түрлендіргіштер фотоэлектрлі түрлендіргіштер немесе фотоэлементтер деп аталады. Оған негізінен ішкі фотоэффектісі бар жартылай өткізгіштер жатады. Жарық ағыны әсерінен бұл жартылай өткізгіштер өзінің кедергісін өзгертеді, бұл оларды фоторезисторлар деп атауға негіз болады. Олардың сезімталдығы жоғары және оларды көбіне күшейткішсіз қолданады. Олардың қолданылу саласы өте кең. Олар айналым жиілігін өлшеу үшін (фототахометр), іштен жану қозғалтқышының отын шығынын өлшеу үшін (шығынөлшегіш), ерітінді концентрациясын, судың ластығын және т.б. өлшеу үшін қолданылады. Мәселен, Орынбор аграрлық университетінде фотоэлементтер негізінде егіс бетінде өңдеу кезінде стерняны сақтау дәрежесін анықтау (үздіксіз осциллограф таспасына жазу) тәсілі және оны іске асыруға арналған құрал әзірленген, №1646495 авторлық куәлік (сурет 4.16, а).
Сурет 4.16, а – Егіс бетінде стерняны сақтау дәрежесін өдшеуге арналған құрылғы сызбасы: 1 – фоторезистор; 2 – тіркеуші құралына жалғанатын сымдар; 3 – стернясы аз егіс даласы; 4 – стернясы көп егіс даласы.
Стерняның түсі ақшыл. Егіс даласында стерня қаншалықты көп болса, егіс даласының түсі де ақшылдау болады. Топырақ өңдейтін агрегатта негізі фоторезистор 1 болып табылатын құрал орнатылады. Құрылғының стерня саны өзгерген егіс даласы бойымен қозғалысы кезінде фоторезисторға егіс даласынан шағылысқан жарық ағыны түрлі күшпен түседі. Стернясы өте көп учаскеден 4 шағылысқан ағын үлкен, ал стернясы аз, топырағы көп учаскеде 3 шағылысқан ағын аз болады. Өзгеретін жарық ағыны әсерінен фоторезистор кедергісі өзгереді және сәйкесінше, тіркеуші құрал тізбегіндегі 2 ток та өзгеріске түседі.

Сөйтіп, фоторезистор белгісінен осциллограф таспасына үздіксіз жазу жазылу жолымен егіс бетіндегі стерняның сақталу дәрежесі туралы ақпарат жинақталады. Ақпарат өңделеді және зерттелетін параметр бірлігінде беріледі.


4.3.5 Тіркеуші құралдар
Өлшеу құралдары зерттелетін шаманы өлшеу нәтижелерін сандық және басқа да бағалауға арналады.

Өлшеу құралдары түрлі факторларға байланысты таңдалады, олардың негізгілері болып өлшенетін шама сипаты және оның мәнінің өзгеру жылдамдығы табылады, соңғысы өлшенетін құрылғының тез әрекетіне қойылатын талапты анықтайды. Мәселен, параметрдің тез өзгеретін мәнін, оның үстіне үдерістің бір сәттік мәндерін өлшеу кезінде ең жылдам әрекет ететін құрылғыларды таңдау керек.

Барлық өлшеу құрылғыларын екі топқа бөлуге болады: визуалды көрсеткіштер; тіркеушілер.

Визуалды көрсеткіштерге бағыттауышы (шкалалы бағыттауыштар), оптикасы (экрандар) бар құралдар немесе сандық есептеу құрылғылары жатады. Бұл, әдетте, статикалық шамаларды немесе баяу өзгеретін үдерістерді өлшеуге арналған, мәселен, статикалық жүктелген арқалықты, сыйымдылықтағы, ыдыстағы отын деңгейін, майлау жүйесіндегі қысымды, қозғалтқыштың суыту жүйесіндегі температураны және т.б. өлшеуге арналған құралдар.

Оларға бағыттауыш типіндегі (ампер-, вольт-, омметрлер және т.б.) магнитті электрлік өлшеу құралдары, шаманың визуалды есебін жүргізетін электрмагнитті есептеуіштер сияқты сандық көрсеткіштер жатады.

Жылдам өтетін кезеңдік үдерістерді электронды осциллограф көмегімен тіркеу өте ыңғайлы, оның негізгі элементі болып экранды, электрон сәулесі әсерімен жарық беретін люминоформен жабылған электронды-сәулелі түтік табылады.

Тіркеуші құралдар тез өзгеретін шамаларды тіркеуге арналған, әдетте, жарыққа сезімтал ақпарат таратқыштарда тіркейді (осциллографтың жарық сезгіш таспасы, магнитті таспа және т.б.). Бұл құрылғыларда бір мезгілде бірнеше тез өзгеретін параметрлерді (бір сәттік параметрлер тобына жататын) тіркеуге болады, мәселен, ВОМ айналым жиілігін, картоп жинайтын комбайн жетегі білігіндегі айналыс моментін, оның тартылыс кедергісін, тарсыл жүктемесін және т.б. тіркеуге болады.

Бұл құралдар өздігімен жазатын электр құралдар, магнитті электрлік осциллографтар мен магнитографтар.

Ең көп тарағаны – магнитті электрлік шлейфті (дірілді) осциллографтар (сурет 4.16, б), оның негізгі бөлігі болып жұқа металл жіптен тұратын сым ілмек 1 түріндегі шлейф табылады. Ілмекке 1 айна 2 орнатылған, ілмек 1 N және S полюстардың ортасында орналасқан. Жарық көзінен 5 сәуле оптикалық жүйеден 6 өтіп, айнаға 2 түседі, одан шағылысып, линза 7 арқылы Vл бағытында қозғалатын жарыққа сезімтал таспаға 8 түседі.

Уақыт бойынша өзгеретін (өлшенетін шаманың өзгеруіне байланысты) потенциал берілістен ілмектің 1 контактысына беріледі де, ілмек пен оған бекітілген айнаның айналысына негіз болады. Айнадан шағылысқан сәуле бұрыштық ауытқымалы қозғалыс жасап, жарыққа сезімтал таспаны 8 жарықтандырады, онда із қалып, өлшенетін шаманың үздіксіз өзгеру үдерісін бейнелеп көрсетеді (іске асырады 9).

Шлейфті осцилограф таспасына бір мезгілде 20 жоғары жиілікті үдерістер (іске асырулар) жазуға болады.

Осциллограф шлейфі (дірілі) токқа сезімталдықты сипаттайды, ол ілмек тізбегіндегі токтың бір миллиамперіне (мм/мА) келетін осциллографтың жарыққа сезімтал таспасына жазылатын нөлдік сызықтағы қисық ординатаның ауытқу шамасымен анықталады. Шлейфтің екінші сипаттамасы өзіндік ауытқу жиілігі (Гц) болып табылады. Шлейфтің сезімталдығы зерттеу үдерісінің іске асу масштабын анықтайды, зерттеу үдерісінің жиілігі шлейфтің (дірілдің) өзіндік ауытқу жиілігінен 5...10 есе төмен болуы керек.


Сурет 4.16, б – магнитті-электрлік осциллографтардың приципиалды сызбасы: 1 – сымды ілмек; 2 – айна; 3 – N-S магнит; 4 – тартпалар; 5 – жарықтандырғыш; 6 – оптикалық жүйе; 7 – линзалар; 8 – жарыққа сезімтал таспа; 9 – іске асыру.
Магнитті электрлік осциллографтар өзінің әмбебаптылығына байланысты зерттеу жұмыстарында кеңінен қолданыс тапты. Олар жарыққа сезімтал таспасының еніне, шлейф (діріл) санына, қоректендіргіш ток кернеуіне байланысты түрлі орындауда шығарылуда. стационарлық тәжірибе үшін, әдетте, 220В кернеуді токпен қоректенетін осциллографтар қолданылады, ал мобильді тәжірибелер кернеуі 12 және 24 В болатын токпен қоректенетін осциллографтар көмегімен іске асырылады.

Мұндай осциллографтардың негізгі кемшіліктерінің бірі болып жарыққа сезімтал қағаз не пленканың химиялық өңделуі табылады. Сондықтан да қазіргі кезде өздігімен шығарылатын жарыққа сезімтал таспалар әзірленіп, қолданылуда. Сонымен бірге ҒЗЖ тәжірибесіне ақпарат тасымалдаушы ретінде ферромагнитті таспалар енгізілуде. Ферромагнитті таспаны қолданатын тіркеушілер магнитограф деген атауға ие болды. Магнитографтардың артықшылықтары таспаны химиялық шығаруды қажет етпейтіндігінде, қосу құрылғысының көмегімен жазуды жедел шығару мүмкіндігінде, таспаны ЕЭЦМ немесе басқа да типтегі анализаторларға тікелей енгізу мүмкіндігінде. Мәселен, отандық өндірісте шығарылатын НО-36 типіндегі магнитографтар ұзындығы 750 м-ге дейін жететін, таспа бойында төрт жылдамдықпен жеті жолға жазу жазуды іске асыра алады.

Күшейткіштер. Күшейткіштердің түрі өте көп. Олардың барлығы сигналды әлсіз қабылдайтын, қуаты аз берілістер кезінде қолданылады, мәселен, аз деформаланған звеноға желімделген сым түріндегі барлық тензорезисторлар. Күшейткіш қолданғандағы басты кемшілік болып бірнеше мәрте күшейтілген белгінің ақауға ұшырап не бұрмалану мүмкіндігі табылады. Сондықтан да күшейткіш таңдау кезінде мынадай негізгі талаптарға сай болуын қадағалау керек: сезімталдықтың ең төменгі басқышына негізделетін ақаудың ең төменгі көрсеткіші, бастапқы деңгейдің тұрақтылығы, күшейткіш коэффициентінің тұрақтылығы. Көбінесе сигналдың аплитудалық модуляциясы бар ауыспалы ток күшейткіштері қолданылады, ол өлшеу көпірі үшін ауыспалы токты салыстырмалы түрдегі жоғары жиілікке қолдану нәтижесінде қамтамасыз етіледі. Осыған орай, көпірдің шығар жерінде зерттеу үдерісі (нысаны) амплитудасы бойынша үлгіленген ауыспалы кернеу пайда болады.

Сөйте тұра, үлгіленетін белгі белгілі бір деңгейге дейін күшейіп, фотосезімтал демодуляторға 3 беріледі (сурет 4.17). Демодулятор 3 сигналдың майысуын ерекшелеп, полярлығын анықтайды. Бұл кезде мына шарт орындалуы керек: қолданыстағы жиілік көпірдің шығар жеріндегі сигналдың жоғары құрамдас жиілігінен 5...7 есеге үлкен болуы керек. осы сызба бойынша 8 АНЧ, ТАЧ, ТУП, БУС, Топаз сияқты көптеген күшейткіштер жұмыс істейді. Олардан басқа игеру және әзірлеу кезеңін бастан кешіріп жатқан заманауи тіркеуші құрылғылар да бар.

Беріліс типіне және тіркеуші аппаратураға электр тізбегінің басқа да элементтері де сай келуі керек. түрлі элемент тізбегінің құрамы эксперименттің нақты шарты мен міндетіне байланысты да анықталады. Оған осциллографқа жазылған нақты жазуды алу үшін сүзгі де қосылуы мүмкін. Әдетте, осы элементтердің бәрінен тұратын тізбек күрделі кезекті-параллельді сызба түрінде болады.



Достарыңызбен бөлісу:
1   2   3   4   5   6   7   8   9   10
Loading...


©melimde.com 2020
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет
рсетілетін ызмет
Жалпы ережелер
ызмет стандарты
дістемелік кешені
бекіту туралы
туралы хабарландыру
біліктілік талаптары
кіміні аппараты
Конкурс туралы
жалпы біліктілік
ойылатын жалпы
мемлекеттік кімшілік
жалпы конкурс
білім беретін
Барлы конкурс
республикасы білім
ызмет регламенті
бойынша жиынты
ткізу туралы
конкурс атысушыларына
біліктілік талаптар
атысушыларына арнал
Республикасы кіметіні
идаларын бекіту
облысы кімдігіні
мемлекеттік ызмет
рсетілетін ызметтер
стандарттарын бекіту
Конкурс ткізу
дебиеті маманды
мемлекеттік мекемесі
Мектепке дейінгі
дістемелік сыныстар
дістемелік материалдар
ауданы кіміні
конкурс туралы
жалпы білім
рметті студент
облысы бойынша
мектепке дейінгі
мыссыз азаматтар
Мемлекеттік кірістер
білім беруді
дарламасыны титулды
Конкурс жариялайды
дістемелік кешен
мелетке толма
ызметтер стандарттарын
разрядты спортшы
аласы кіміні
директоры бдиев

Loading...