Бөлшектеу және біріктіру қағидасы ғылыми-техникалық шығармашылықта кең қолданылатын тәсіл

Loading...


бет4/10
Дата01.04.2020
өлшемі278.46 Kb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   10

3.3 Теориялық зерттеу әдістері
Әр ғылыми зерттеу дұрыс жоспарланған, алдын ала ойластырылған, нақты жағдай, нақты шарт үшін әзірленген белгілі бір жүйесі бар, қатаң әзірленген жоспарға, оңтайлы жоспарланған әдіске сай болса ғана жоғары нәтижеге жетеді.

Классикалық анықтама бойынша әдіс – қандай да бір мақсатқа жету, белгілі бір міндетті шешу тәсілі, шындық өмірді теориялық және практикалық игеру тәсілдерінің жиынтығы. Француз ғалымы, жаратылыстанушы Р.Декарт: «Әдіс дегенде нақты және қарапайым ережені түсінемін, оны қатаң ұстану әрқашан да жалғанды ақиқат ретінде қабылдауға ешқандай ақыл-ой шығынысыз кедергі келтіреді, алайда білімді бірте-бірте үздіксіз ұлғайту арқылы ақыл өзіне қол жетімді барлық дүниені шынайы тануға мүмкіндік алады» деген болатын.

Қазіргі таңда ғылым өте кең көлемді әдістер тізіміне ие, олардың бір бөлігі жалпы ғылымға ортақ болса, бір бөлігі жекелеген нақты зерттеу салаларына жатады. Жалпы ғылымға ортақ әдістер анализ бен синтезге негізделген зерттеулер кең таралған, онда зерттеліп отырған жүйе (үдеріс, құбылыс) элементтерін мүшелеу және біріктіру көп қолданылады.

Негізі мүшелеу әдісі болып табылатын анализ туралы Р.Декарт өзінің «Ойды басқару ережелері» атты әдіснамалық еңбегінде былай деген: «Мәселені артық түсініктерден арылтып, оны қарапайым элементтерге біріктіріңіздер».

Сәйкесінше, анализ – бұл нысанды ойша құрамдас бөліктерге бөліп, оларды жеке алдын ала зерттеу үшін оларға тән белгілер мен қасиеттерді анықтаудан тұратын теориялық зерттеу әдісі. Бұл зерттеу нысаны элементтеріне тән сипатты тез және шынайы тануға, олардың арасындағы басты байланысты анықтауға мүмкіндік береді.

Бұл әдіс машина және машина-трактор паркінің сенімділігін зерттеу кезінде сенімділік күрделі жүйенің күрделі құрамы ретінде 4 қарапайым қасиетке: істен шықпаушылық, ұзаққа шыдамдылық, жөндеуге жарамдылық және қорғаныштық қасиеттерге мүшеленуі кезінде сәтті қолданылады.

Синтез – негізінде зерттеу нысанын біріктіру және осыған орай нысанды кешенді қарау қағидасы жататын әдіс. Осы әдіс бойынша нысан немесе нысандар тобы тұтас дүние ретінде барлық құрамдас бөліктерімен бірлікте қаралады. Бұл әдіс күрделі жүйелерді зерттеу кезінде қолданылады, сондықтан да жүйе немесе системологияның жалпы теориясы деңгейінде қарастырылады.

Сөйтіп, нысанды мүшелеу оның жекелеген элементтерін, олардың арасындағы байланыстарды зерттеуге негіз болады, алдымен бұл элементтер үлгіленіп, содан кейін элементтер зерттеу нысанының күрделі жүйелі үлгісіне біріктіріледі.

Бұдан анализ бен синтез бірін-бірі толықтырып тұратын, өзара байланысты, танымның барлық спектрын қамтитын қарама-қайшылықтардың бірлігінен тұратын жалпы ғылыми әдістер екені байқалады, сондықтан да олардан бірқатар нақты әдістер туындайды.

Мәселен, мүшелеу және біріктіру әдістерінен индуктивті және дедуктивті әдістер шығады.

Зерттеудің индуктивті әдісі жеке, дербес нысандарды зерттеу нәтижелерін жалпылап, оларды белгілі, бірақ зерттелмеген нысандарға айналдырудан тұрады. Мәселен, бұл әдіспен газды зерттеу нәтижесі бойынша сұйықтықтағы ішкі байланыстың бірқатар заңдылықтары алынған.

Дедуктивті әдіс – жүйелер, үдерістер, құбылыстардың бірқатар элементтері туралы қорытындыда олардың жалпы қасиеттері (заңдылықтар, байланыстар) туралы білім негізінде жасалатын ой қорытындысы.

Индукция мен дедукция формалды логиканың жеке әдістеріне негізделетін танымның өзара қарама-қайшы әдістері.

Абстракциялау – қарастырылып отырған үдерістің (құбылыстың) жалпы, қолданыста бар қасиеттеріне (заңдылықтарына) көңіл бөлу үшін, оның жеке, кейде жоқ қасиеттеріне ойша тоқталу. Абстракциялау, әдетте, екі кезеңде жүзеге асырылады. Бірінші кезеңде қолданыста жоқ байланыстар анықталады, екінші кезеңде зерттеу нысаны басты қасиеті сақталған қарапайым нысанмен ауыстырылады.

Анықталған қасиеттерге, заңдылықтарға ойша сүйене отырып, зерттеуші жаңа ғылыми түсінік, заңдылық, ғылыми ереже қалыптастырады, олар сәйкес ғылым саласының білімдері жүйесі шоғырландырылатын ғылыми абстракциядан тұрады. Ғылыми абстракция бір қарағанда жүйесіз нысанда (үдерісте, құбылыста) күрделіден нақты (объективті) жүйе мен заңды байланысты анықтау мүмкіндігінен тұрады. Зерттеуді математикалық аппарат, теориялық механиканы қолданып жүргізгенде, абстракциялау жоғары деңгейге жетеді, тек онда кез келген машина, агрегат тең күші масса орталығына орнатылған бірқатар күштер әсер ететін дене немесе жүйе түрінде болуы керек.

Мәселен, жер жырту агрегаты күшті анализге тез түседі, ол үшін оны барлық нақты күштер әсер ететін жүйе ретінде қарастыру керек, ал агрегат кедергісінің орталығына орнатылған күш тіркемелі соқаның тракторға жалғанған нүктесі арқылы өтуі керек. бұл кез келген мобилді агрегат жұмысының параметрі мен режимін негіздеу кезіндегі абстракцияға қарапайым мысал,

Теориялық зерттеу кезінде формализация әдісі қолданылады, ол нақты нысанның (үдерістің, құбылыстың) бейнесі, қандай да бір шартты тілдің белгісі және осы нысан мен оның қасиеттерін сәйкес белгілерді формалды зерттеу мүмкіндігі арқылы жүзеге асырылады. Формализация кез келген тіпті инженерлік ғылымда, мәселен, медицинада, биологияда, кибернетикада т.б. математикалық абстракциялау мәнінде болады. Математика формализация аппараты ретінде зерттеуді шешетін кез келген міндетті қалыптастыру мүмкіндігін негіздейді, ол ойды жүйелеп, болжамды логикамен толықтырады.

Математиканы ғылымның түрлі саласында қолдану электронды-кибернетикалық құрылғылар мен ЭЕМ пайда болып қолданысқа түсу нәтижесінде қарқын алды. Техникалық диагностика процедурасын формализациялау нәтижесінде машина қалпын зерттеуге, машина-трактор паркінің қалдық ресурстары мен гамма-ресурстарын анықтау үшін логикалық диагностика құралдары мен жүйелері құрылды.

Формализация әдісінің көрнекі мысалы болып математикалық статистика табылады, оның негізгі қолдану саласы болып экспериментті оңтайлы жоспарлау, эксперимент деректерін өңдеу, регрессия теңдеуін, отклик фнукциясы мен бетін құру есептеледі.

Аксиоматикалық әдіс – кейбір түсініктер қатаң математикалық негіздемесіз қолданылып, белгілі бір логикалық ережені қолдану арқылы қалған білімді алу үшін пайдаланылатын ғылыми теорияны құру тәсілі. Мысал ретінде мектеп қабырғасынан таныс, геометрияда дәлелдеусіз қабылданған математикалық аксиомаларды атауға болады.

Теориялық зерттеудің басқа да жекелеген әдістері бар және олар табысты қолданылуда. Барлық әдістер, әдетте, жеке қолданылмай, тұтастықта қаралады. Олардың барлығы бір-бірімен тығыз байланыста, бірін-бірі толықтырып, бірінен-бірі туындап отырады.

Материалды нысанға емес, олардың абстракциясына, математикалық үлгісіне сүйенетін теориялық зерттеулер, қолданбалы ғылымда, әсіресе, техникалық ғылымда қойылған мәселені сәтті шешетін негізгі шарттардың бірі болып табылады.

Көбінесе теориялық зерттеулер ғана ғылыми жұмыстың нәтижелерді жалпылайтын деңгейін, себеп-салдардық байланысты объективті түсіндіруді, жақын және алыс болашақта кезекті мәселені шешу бағытын болжау нақтылығын негіздейді.
3.4 Технологиялық үдерістер мен механикаландыру құралдарының математикалық үлгісін қалыптастыру
Теориялық зерттеу көбінесе қайшылық формасында типі мен күрделілік деңгейі бойынша әртүрлі тапсырмаларды шешу мен үздіксіз қоюдан тұрады. Кез келген тапсырманың шарты мен талабы болады. Шарт – тапсырманы орындау кезінде басшылыққа алынатын, ақпараттық жүйе анықтамасы. Талап – тапсырманы орындау үдерісінде қол жеткізуге ұмтылу керек мақсат. Шарт пен талап бастапқы, тартылған және шығыс болуы мүмкін. Бастапқы шарт тапсырманың алғашқы қойылуында орын алады. Тапсырманы шешу үшін мұндай шарттар жеткіліксіз болған жағдайда жаңа деректер тартылады, оларды – тартылған шарттар деп атайды. Деректердің үшінші деңгейі – шығыс – бұл тапсырманы шешу барысында табу қажет болатын деректер.

Тапсырманың шарты мен талабы қайшылықта болады, олар бірнеше рет қақтығысады, салыстырылады, ақыр соңында бір-біріне жақындасады. Тапсырманың құрылымдық компоненттерінің мұндай түрленуі қойылған тапсырма шешілмейінше жалғасын табады.

Теориялық зерттеу табиғаттың түрлі салаларын ашу, тексеру, ішінара меңгеруден, дүниетанымды қалыптастыру және дамытудан тұратын ойлау функциясы болып табылады.

Жалпы практикалық тапсырманы математикалық әдіспаен шешу кезегімен орындалады: математикалық үлгіні әзірлеу; алынған үлгіні зерттеу әдісін таңдау; математикалық зерттеу нәтижелерін талдау.

Ауылшаруашылық өндірісті механикаландыру құралдарының қызметінің зерттелетін үдерісінің математикалық үлгісі математикалық қатынасты, көбінесе, параметрлер мен үдеріс режимдерінің өзара байланысын білдіретін, осы үдерісті не оның жекелеген бөліктерін сипаттайтын математикалық теңдеулердің тұтас жүйесін білдіреді. Зерттеу нысанының түріне байланысты үдеріс не құбылысты математикалық сипаттау үздіксіз немесе дискретті, детерминделген немесе стохастикалық формада болуы мүмкін. Математикалық үлгілеуде басты және оның алғашқы кезеңі болып нысанды анықтау, зерттеу мақсаты мен міндеттерін қою, критерийлерді таңдау және оларды басқару табылады.

Математикалық үлгілеудің алғашқы кезеңіндегі әрекеттер тізімінде нысанның сыртқы шектесетін нысандармен өзара әрекеті саласындағы қызмет ету орнына сәйкес саналы шектеулер енгізу маңызды болып табылады. Бұл шектеулер (нысанның әсер ету саласының шекарасы) келесі шарттар бойынша белгіленеді:



  • шекаралар зерттеу нысанына әсері нөлге тең емес элементтерді қамтуы керек;

  • зерттеу нысанының шекара сыртындағы басқа нысанлармен өзара әсері нөлге жақындайды.

Математикалық үлгілеу үдерісінде нақты шектеулер орнату осы үлгіге енгізілген факторлардың маңыздылығы мен оны сыртқы ортадан тәуелсіз тұйықталған жүйеде қарау мүмкіндігін негіздейді. Әрине, бұл шешімдердің барлығы да белгілі бір деңгейде жақындықпен орындалады.

Математикалық үлгі типін және оны құру үшін математикалық аппаратты таңдау – үлгілеу жолымен теориялық зерттеудің келесі кезеңі, осыған байланысты, алдымен, зерттеу нысаны қандай типке: сызықты немесе сызықсыз; динамикалық немесе статикалық; детерминдерген немесе стохастикалық; стационарлық немесе стационарлық емес типке жататыны анықталады (сурет 3.1).

Зерттеу нысаны алдын ала талдау және оның жалпы сипаттамасы туралы қорытынды математикалық үлгі құру үшін математикалық аппаратты нақты таңдау мүмкіндігін негіздейді.

Математикалық апаратты таңдау бір мәнді еместігін, сондай-ақ нысан сипаттамасы да қатаң шекарамен шектелмегенін ескеру керек. Сондықтан, 3.1 суреттегі сызбаны басшылыққа алып, детерминделген динамикалық үдеріс сипаттамасын диффыеренциалды және интегралды теңдеулер, туынды, сызықты және сызықсық алгебра теңдеулерінің көмегімен іске асыруға болады. Стохастикалық стационарлық үдерістердің математикалық үлгілерін құру үшін ықтималдылық теориясы, информация, алгебра теориясы жеткілікті. Стационарлық емес үдерістер үшін кездейсоқтық теориясын, марков үдерісінң, ықтималды сипаттамалы дифференциалды теңдеуді т.б. меңгеріп, қолдану керек.





Зерттелетін үрдіс



Статистикалық

Динамикалық

Тұрақсыз




Детерминделген

Ықтималдық



Стационарлы




Алгебра

дифтеңестіру

Уақытқа тәуелсіз аргументтермен дифтеңестіру

Интегралды теңестіру

Жеке туындыда теңестіру

Автоматты реттеу теориясы

Алгебра

Ықтималдық теориясы

Ақпараттар теориясы

Алгебра


Кездейсоқ үрдістер теориясы

Автоматтар теориясы

Ықтималдық сипаттарды дифтеңестіру

Марков үрдісі теориясы

3.1. сурет. Зерттеліп отырған үрдістің математикалық үлгісін құруға арналған аппараты таңдау сызбасы

Зерттеудің анықтығы деңгейін арттыру үшін нысандар қатарын математикалық үлгісін тек қана заңға сәйкес анықталатын коэффициентті дифференциалды теңестіру теориясын қолдана отырып құруға болатын ықтималды- детерминирленген тобына бөледі.

Үрдістің сызықтығы зерттеліп отырған нысанға сыртқы әсердің көлемі мен оның сыртқы орта әсеріне ең жоғарғы әрекеті арасындағы байланысы сипатына қарай белгіленеді, басқа сөзбен айтқанда шығыс және кіріс дабылдарының көлемдерінің арасындағы сипат бойынша белгіленеді. Осыған байланысты, зерттеліп отырған нысанның статистикалық сипатының сызықтығы кезінде ол желілік функцияларды қолдану арқылы үлгіленеді.

Сызықсыз математикалық үлгі сызықсыз статистикалық сипатты нысанды суреттеу үшін және нысанның сыртқы ауытқуға кеш әрекет ету дерегі анықталған кезде қолданылады.

Нысанның динамикалығы немесе статистикалығы параметрлердің мағыналарының уақыт бойынша өзгеру сипатына қарай анықталады.

Детерминирленген үрдістің статистикалығы немесе динамикалығы туралы оның шығыс сипатына қарай пікір айтуға болады.

Егер дабылдың орташа арифметикалық мағынасы уақыттың әртүрлі бөліктері бойынша зерттеліп отырған көрсеткішті өлшеу тәсілінің дәлдігімен белгіленген мүмкін шектіктен шықпаса, онда бұл жағдай үрдістің статикалығын көрсетеді. Ықтимал үрдістердің (нысандар) статистикалық белгісі болып қатысты ұйымның деңгейінің өзгеру шектігін аспауы болып табылады. Бұл жағдайда үлгі түрі нысанның стационарлы үрдіс класына қатыстылығымен анықталады. Стационарлы үрдістерге орташа арифметикалық ауытқулары төмендегідей болатын үрдістер жатады:


(формула)
Мұнда ***- ең төменгі орташа арифметикалық ауытқу (осы үрдісті іске асыру қатарынан);

* – үрдіс параметрін өлшеу дәлдігі;

Мысалы, орташа арифметикалық ауытқумен бес көрсеткіш алынды ***

Өлшеу дәлдігі ***

Орташа арифметикалық ауытқу бойынша үрдіс (3.1.) шарт орындалатындықтан стационарлы:

(Формула)

Нысанның (процесстің, құбылыстың) стационарлығы шаршылы ауытқу бойынша ұқсас белгіленеді.

Оның құрылуына көмек беретін үлгі түрі мен математикалық аппарат математикалық үлгілеудің мақсаттары мен міндеттері арқылы анықталады: парктикалық сипатты, қарапайым есептерді шешу күрделі емес тәуелділік, заңдылық түріндегі қарапайым үлгілер көмегімен жүзеге асырылады; іргелі терең сипаттағы күрделі есептерді шешу бірнеше деңгеймен ұсынылатын күрделі үлгілермен сипатталады.

Математикалық үлгілеудің түрі зерттелетін үздіксіз үрдіс немесе дискретті үрдіс (процесс) екендігіне де байланысты. Егер үрдіс уақыт бойынша (жол және т.б.) үздіксіз болса, онда ол дифференциалды теңестірумен жеңіл және дұрыс үлгіленеді. Егер зерттеліп отырған нысанда негізгі параметр уақыт және амплитуд бойынша квантталса, автомат теориясын пайдаланған жөн.

Математикалық үлгілеудің үшінші кезеңі нысанның параметрлер шектігін және оның сыртқы ортамен байланысы сызбасын (шығыс және кіріс параметрлерінің ара қатынасы бойынша) анықтауға апаратын, оның таңдалған түріндегі математикалық үлгі түрін анықтау болып табылады.

Нысанның сыртқы ортамен байланысының барлық нақты нұсқалары келесі шартты атауға ие болатын төрт сызбаға бөлінеді.

Тек бір фактордың G бір көрсеткішке R ықпал етуін қарайтын бір өлшем- бір өлшемді сызба (3.1. сурет). Мысалы, ашық борозда бойынша соқаны сүйрелеу кедергісінің өзгеру заңдылығы анықталады:

Rn=Gf

Мұнда f- соқаны сүйрелеу кедергісінің коэффициенті.

G Rn=Gf

G
3.2. сурет. Салмақ күшіне байланысты соқаны ашық бороздада сүйрелеу кедергісі.
3.2. суретте көрсетілгендей сыртқы орталы нақты бір нысанның бір өлшем-бір өлшемді байланыста кіріс ықпалдары шығыс дабылымен тұрақты (нақты жағдайда) коэффициенті арқылы байланысады (мысалда-f). Үрдіс (процес) стационарлы болмаған кезде көрсетілген байланыс әртүрлі функциялармен, көбінесе- полиномен сипатталады.

Бір өлшем- көп өлшемді сызба параметрлердің өзара байланысы (3.3. сурет).

3.3. сурет Ауа сеператорында дән тазалау үрдісі.

Бұл жағдайда нысанға бір фактор ықпал етеді, ал оның әрекеті бірнеше көрсеткіштермен сипатталады. Мысалы, дән қоспаларын ауа сеператорының жұмыс кеңістігіне берудің теңсіздік деңгейі λ қоспалармен шығарылған дән мөлшеріне Q 3, дәнмен түсетін қоспалар санына Qп, дәннің жарақаттануына g және сеператордың өнімділігіне Wс әсер етеді.


Байланыс сызбасы бойынша нысан сыртқы ортамен байланыстың бір өлшем- бір өлшемді сызбасы үлгісіне ұқсас сипатталады.

Параметрлер байланысының көп өлшем- бір өлшемді сызбасында нысанға бірнеше факторлар әсер етуі мүмін, мысалы, агрегаттың жұмыс ені Ваг, оның жұмыс жылдамдығы J р және ауысымдағы жұмыс уақытының ұзақтығы Трем, оның әрекеті бір шығыс көрсеткіштерімен- ауысым өнімділігімен сипатталады.

3.4. сурет. Жұмыс еніне Ваг, жұмыс жылдамдығына J р және ауысымның жұмыс уақытының ұзақтығына Трем,байланысты сепкіш агрегаттың ауысымдық өнімділігі.

W см = Ваг J р Трем, (3.2.)

Қолданбалы ғылымда, сонымен қатар, ауылшаруашылық механизациясында өзара байланыстың бұл түрі өте жиі қолданылады және сыртқы әрекеттердің бір маңыздылығындағы стационарлық нақты үрдістің статистикалық жағдайында нысанды жалпы сипаттау келесі үлгімен жүзеге асырылады.
(формула)
Сыртқы әсерлердің маңыздылығы бірдей еместігінде келесі түрлі жалпы үлгі қолданылады:
(формула)
Үрдістің стационарлығы еместе, алдыңғы нұсқалардағыдай келесі үлгі қолданылады:
(формула)
Мұнда а- тұрақты коэффициент

Т- нысанға сыртқы әсерлері саны

Жұпты, үштік және одан жоғары факторлар әсері
(формула)
Сәйкес болжамдар мен түрлену нәтижесінде үлгі нақтыланған түрде ұсынылады (3.2) және т.б.

Көп өлшем- көп өлшемді сызба бірнеше фактор әсер ететін нысанды қарау кезінде бақыланады, ал оның бұл ықпалға әрекеті бірнеше көрсеткіштермен сипатталады.






3.5. сурет. Соқа мен топырақтың өзара байланысы.


Шығыс және кіріс параметрлерінің өзара байланыстарының мұндай сызбасы топырақты соқамен жырту үрдісі кезінде қолданылады. Нысанға бес кіріс параметрелі әсер етеді: жыртылған жер ені, соқаны қамту ені, топырақтың үлесті кедергісі, агрегат қозғалысының жұмыс жылдамдығы және соқа салмағының күші. Шығыс параметрлері болып келесілер табылады: кедергі, ашық бороздада соқаны сүйрету, қопсыту кедергісі және топырақтың өңделген қабатының бұрылысының кедергісі; топырақтың шашылу кедергісі. Оларды келесі қатынаспен ұсынуға болады:
(формула)
Соқаның топырақпен өзара байланысының жалпы үрдісін үш құрамадан тұратын жалпы үлгімен сипаттауға болады.
(формула)
Үлгіде (3.3) және (3.4) көрсетілгендей көп өлшем- көп өлшемді өзара байланыстар көп мөлшер- бір мөлшерліге жеткізіледі және нысанның жалпы үлгісі (3.3) түрін немесе иек қана түрленгеннен кейін ғана (3.4) қабылдайды.

Динамикалық нысанның математикалық үлгісін құрастыру зерттеуді дифференциальды теңестіруді құрастыру құрастыруға және ары қарай түрлендіруге ауыстырады. Дифференциалды теңестіру класында динамикалық жүйені үлгілеу әдістемесі, ереже бойынша зерттеліп отырған нысанның ортамен өзара байланысының түрі мен күрделілігіне және кіріс параметрлері мен жүйенің шығыс дабылдарын априорлық білімге байланысты болады.

Неғұрлым қарапайым динамикалық нысандар бірінші тәртіпті толық бір тектес емес дифференциалды теңестірулерді құрастыру және ары қарай түрлендіру жолымен жүзеге асырылады.
(формула)
Неғұрлым күрделі жүйелерді сипаттау кезінде дифференциалды екінші тәртіпті теңестіру қолданылады:
(формула)
Мұнда, а- дифференциалды теңестіру коэффициенті;

К0- пропорционалдық коэффициенті;

У0-шығыс параметрінің бастапқы мағынасы;

Сонымен қатар, кіріс параметрлерінің бір-бірінен тәуелсіздігі жөніндегі болжам олардың нысанға деген әрекеттеріне негізделеді. Бұл жағдайда барлық факторлар сомаға сезгіштік коэффициенттерінің көмегімен келтіріледі (диф теңестірудің оң бөлігінде).

Мұндай болжамға мүмкіншілік болмаса, алдын ала әрбір кіріс параметрлерінің шығыс көрсеткішіне ықпалы белгіленеді және шығыс сипаттардың түрлері бойынша дифференциялды теңестіру түрлері алынады немесе алдыңғыларын тиісті шарттарға сәйкестенгенінше түзетіледі. Сонымен қатар, факторлардың бір уақыттағы әрекеті кезінде шығыс сипаттамасы тәуелсіз дифференциалды теңестірудің әрбір фактор бойынша шешім сомасын ұсынады.

Кіріс және шығыс параметрлері туралы шектеулі мағына кезінде немесе олар толық жоқ болғанда дифференциалды теңестірулер құрылым білімі және зерттеліп отырған нысанның құрылымы негізінде құрастырылады деген болжам бар.

Жоғарыда баяндалғандар негізінде, әмбебап, өмірдің барлық болмысы үшін неғұрлым тұрақты дифференциалды теңестіру құрастыру тәсілі жоқ.

Бірақ та, барлық нақты геометриялық және физикалық есептерді теңестірудің келесі үш түрге әкелумен қортындалатын дифференциалды теңестіруді құрастыру жолында барынша мүмкіндікті ортақтық бар: дифференциалдағы дифференциалды теңестіру; туындыдағы дифференциалды теңестірулер; қарапайым интегральды теңестірулер (ары қарай дифференциалды болып ауысатын). Нақты бір есепті шешу үшін осы үш түрдің (есептің шарттарына неғұрлым сай келетін) бірін таңдау керек, ары қарай оны түрлендіріп, оңтайлы параметрлерді немесе зерттеліп отырған нысанның жұмыс істеу режимін анықтауға ыңғайлы түрге келтіру қажет.


3.5 Теориялық зерттеуді талдау және бағалау
Жоғарыда баяндалғандарды талдай отырып, дифференциалды теңдеу құбылыстардың, үдерістердің тұтас класының, тұтас жиынтығының үлгісінен тұратыны туралы қорытынды жасауға болады. Оларды талдау және жекелей интеграциялау бастапқы дифференциалды теңдеуді қанағаттандыратын көп шешімді береді. Зерттеушінің алдына нақты тапсырма қойылады. Сондықтан да көптеген болжалды шешімдер арасынан қарастырылып отырған үдерісті (зерттеу нысанын) ғана қанағаттандыратын бір шешімді алу үшін қосымша жағдай жасалады. Сөйтіп, зерттеу үдерісі өзі жататын тұтас кластан нақты ажыратылған болуы керек.

Таңдалған теңдеудің барлық ерекшеліктерін ашатын барлық шарттар бірмәнді шарттар деп аталады. Бірмәнділік шарты келесі қасиеттермен, белгілермен: нысанның геометриялық параметрлерімен (жұмыс органының негізгі параметрлерімен, мәселен, сынаны еріту бұрышы, түренді орнату бұрышы, қармауыш ені т.б.); зерттеу нысанының физикалық қасиетімен (топырақтың ылғалдылығы, тығыздығы, тұтқырлығы, беріктігі және т.б.); зерттеу нысанының бастапқы сәттегі жағдайын сипаттайтын бастапқы шарттармен (сепкіш түренінің табан асты кеңістігінде таратқыш траекториясын зерттеу кезінде тұқымның таратқыштан түсу қозғалысының жылдамдығы, қалқан астындағы қардың жатуын зерттеу кезінде қалқан алдындағы қар-ауа ағынының жылдамдығы); қоршаған ортамен шекарада зерттелетін жүйелердің өзара әсері шегімен сипатталатын шекаралық шарттарымен (мысалы, түрен жүйесінің параметрлерін оңтайландыру кезінде шекті шарт болып олардың ұзындық бойындағы шекті өлшемі табылады, ол өлшемдер раманың сепкішті өндіруші зауыт конвейердің конструкторымен анықталатын базалық өлшемінен аспауы керек) сипатталады. Зерттеу нысанының қызметінің негізгі параметрлері мен режимдерін негіздеу үдерісінде бастапқы және шекті шарттар оңтайландырудың жиекті шаттары деп аталады.

Мысал ретінде қарапайымдылығына қарамай, ғылыми зерттеудің дифференциалды теңдеу класындағы математикалық аппаратты қолданумен жоғарыда аталған барлық элементтері қамтылатын оңай зерттеу жұмысы жүргізіледі.

Зерттеу топырақ ылғалдылығы аз және топырақтың жел эрозиясына ұшыраған жағдайында астық дақылдарын топырақ астына шашыратып себуге арналған сепкіш жасаумен байланысты.

Сонымен, астық тұқымын қоректендіргіш алаңына теңдей таратып, топырақ астына тереңдей себу арқылы астық дақылдарының өнімділігін арттыру мәселесі бар.

Осы мәселені шешу кезінде қарама-қайшы позиция түрінде мәселелі жағдай қалыптасты.

Қазіргі қатарлап себудің негізгі кемшіліктерінің бірі тұқымның қатарға шоғырланып, қатар аралығына түспеуінде (бір жерде қалың, бір жерде дым да жоқ), осыған орай, тұқым тегіс себілмейді де, қоректендіру алаңы (егіс даласын) өсімдікпен толық пайдаланылмайды.

Сәйкесінше, тұқымды қоректендіру алаңына тегіс шашу үшін олардың қатардағы аралығын ұлғайтып, қатар арасындағы аралығын азайту керек. Ал ол үшін қатарды қалыптастыратын түрен дискілері арасындағы қашықтықты азайту керек, бұл дискілердің топырақпен және ондағы өсімдік қалдығымен толып қалмау шартына қайшы келеді. Бұл қарама-қайшы жағдайдан қажетті балама теориясы арқылы, яғни, топырақта тұқымды тегіс таратуға және топырақпен толып қалмауға мүмкіндік беретін механика құралын жасап шығару арқылы құтылуға болады.

Аталған мәселені культиватор табаны түріндегі жұмыс органын қолдану жолымен іске асыруға болады, сөйтіп, табан асты кеңістігіне қармауыш ені бойымен тұқымды тегіс таратуға болады деген гипотеза ұсынылды.

Жоспарда 1, 2, 3 ...n қарапайым сектор түріндегі табан асты кеңістікті, ал 1,2,3...n қарапайым жолақ түріндегі қармауыш енін қарастырып, егер әр жолақ бойындағы тұқым саны бірдей болса, тұқымның таратылуын қанағаттанарлық деп есептеуге болады (сурет 3.6).


Сурет 3.6 – Жоспардағы жұмыс органының сызбасы
Егер төмендегі шарт орындалса, бұл мүмкін болады:
(формула) (3.7)
Мұндағы: L – тұқымның таратқыштан ұшу ұзақтығы;

Q – тұқым ұшу жазықтығының шекті бұрышы;

2В – түреннің толық қалмауын қамтамасыз ететін қармауыш ені.

Астықты материалды нүкте ретінде қабылдап және ауа кедергісін ескеріп (... бұл кездегі жіберілер қателік 0,6...0,7 %) қозғалыстың дифференциалды теңдеуін төмендегідей жазады:


(формула) (3.8).
Мұндағы: m – астық салмағы.

Осы теңдеуді екі рет бастапқы қозғалыс шартымен интеграциялағаннан кейін теңдеуден t параметрін алып тастап, астықтың таратқыш бетіне шыққаннан кейінгі қозғалыс траекториясының теңдеуін аламыз:


(формула) (3.9)
Мұндағы: V0 – таратқыштан шыққаннан кейінгі астық қозғалысының бастапқы жылдамдығы;

А 0 – бастапқы жылдамдық бағытының бұрышы;

Z0 – таратқыш қондырғысының биіктігі;

X0 – таратқыш негізінің радиусы.

(3.9) алынған мән тұқымды таратудың жалпы түрдегі үлгісін береді.
Сурет 3.7 – топырақ ішіне шашыратқыш түреннің көлденең-тік жазықтықтағы жұмысы сызбасы
Бұл таратқыштың негізгі параметрлерін одан әрі талдап, негіздеуге мүмкіндік береді. Алдында қойылған міндет пәніне қарапайым талдау жасайық. (3.9) үлгісі астықтың ұшу траекториясын сипаттайды. Бұл траектория параметрлері (Z) түрлі мәнді иеленуі мүмкін, алайда бізге бойымен қозғалу арқылы астықтың табан асты кеңістігінің күмбезіне соғылмауын болдырмайтын траектория керек. Ең ұзақ ұшуды күмбезді астық күшінің импульсісіз жанасатын траектория қамтамасыз етеді. Тек осы жағдайда ғана ұшу ұзақтығы берілген мәнді иеленеді.

Тұқымның ұшу траекториясы мен жыртылған жер түбінің қиылысу нүктесінің абсциссасы олардың ұшу ұзақтығын көрсетеді, ол (3.9) формуласымен Z=0 (жыртылған жер деңгейінде Z=0) көрсеткішін қабылдап, анықталады:


(формула) (3.10)
(3.10) формуласы есебімен тұқымның ұшу қашықтығын қанағаттандыру шарты былай жазылады:
(формула) (3.11).
Осыған орай, тік жазықтықта ұшып, таратқыштың 0 орталығы мен түрен табанының ұштығының соңы арқылы өтетін тұқым ең қолайсыз жағдайда болады, себебі осы жазықтық қимасы жыртылған жер түбіне көлбеу бұрышының ең аз көрсеткішіне ие, бұл осы жерде ең төмен күмбез болатынын көрсетеді.

Сәйкесінше, астықтың күмбезге соғылмай түрен кеңістігінде ұшуы, осыған орай, тұқымды қоректендіру алаңы бойынша тең таралуы мына жағдайда орын алады:


(формула) (3.12)
Мұндағы: Z=ax+b – кеңістіктегі күмбездің астық ұшуы үшін ең нашар жағдайының теңдеуі.

Дифференциалды теңдеу формасындағы математикалық аппарат көмегімен нысанның математикалық үлгісін қалыптастырудың барынша мұқият қарастырылған мысалы және оның талдамасы зерттеудің мұндай әдісінің артықшылығын және зерттеушіні нақты қызықтырған параметрлерді негіздеу пәніне талдау жасау мүмкіндігін көрсетеді.



4 тарау

Тәжірибелік зерттеу

4.1 Тәжірибелік зерттеу міндеттері мен кезеңдері және оны ұйымдастыру
4.1.1 Тәжірибе міндеттері

Ауыл шаруашылығы ғылымы, оның ішінде егіншілік механика ғылымы танымның диалектикалық әдісіне сүйеніп, ғылыми зерттеудің жалпыға ортақ тәсілін – бақылау және тәжірибе тәсілдерін қолданады.

Тәжірибені көбіне бақылаумен шатастырады. Адам дүниеге келгеннен бастап табиғат құбылыстарын бақылаумен болды, алайда тәжірибе жасауды одан айтарлықтай кеш бастады.

Бақылау – құбылыс дамуының ізденушіні қызықтыратын жағының сандық немесе сапалық тіркеуі, оның қандай да бір қалпының, белгісінің немесе қасиетінің көрсетілімі. Мәселен, ауа және топырақ температурасын, олардың ылғалдылығын, жауын-шашынды жүйелі түрде бақылап отырады, сонымен қатар машина жұмысын, оның жұмысқа жарамдылығын, істен шығуын және т.б. да бақылап отырады. Осыған ұқсас барлық жағдайда бақылау құбылыстың сандық және сапалық сипатын береді, бірақ оны ашпайды. Бірқатар жағдайда бұл осы құбылыстың қарапайым алғышартын негіздейтін жекелеген белгілері мен қасиеттерінің арасында байланыс (әдетте қарапайым байланыс) орнатуға жеткілікті болады. Алайда көп жағдайда бұл бақылаулар зерттеудің дербес тәсілі болып табылмайды, ол зерттеудің аса күрделі әдісі – тәжірибенің (кейбір әдебиеттерде оны белсенді бақылау деп атайды) маңызды бөлігін құрайды.

Тәжірибе (латынның experimentum – сынақ, тәжірибе) – нақты есептелетін және басқарылатын жағдайда зерттелетін құбылысты бақылау жолымен қойылған, құбылыстың барысын байқауға және осы жағдайларды қайталау арқылы оны бірнеше мәрте қайталап байқауға мүмкіндік беретін ғылыми тәжірибе. Бұл қолданбалы ғылымдардағы танымның сенімді әдісінің бірі.

Тәжірибеде зерттеуші көбінесе жасанды құбылыс тудырады немесе жағдайды осы құбылыстардағы факторлардың мәнін, пайда болуын, себебін және өзара байланысын жақсы анықтауға мүмкіндік беретіндей етіп өзгертеді. Кез келген нақты ғылыми тәжірибеге (сынаққа) тән басты ерекшелік оның іске асырылатындығы болып табылады. Мәселен, топырақта ылғалы жеткіліксіз құрғақ далалы аймақтардың егісіндегі қардың қарқынды түрде қалыңдау үдерісін зерттеу кезінде қар мен ауа құрамын, егістегі ауа мен қар ағынының заңдылығын білу керек және осы білімдер негізінде қар элементтерінің жүйесін (кедергілерді) және оларды қалыптастыруға арналған механизация құралдарын оңтайландыру қажет. Табиғаттағы қар-ауа массаларын ауыстырудың кездейсоқ үдерістері режимінде қар-ауа ағынын зерттеу тиімсіз, тіпті ыңғайсыз, сондықтан да зерттеушіге белгілі бір жылдамдықтағы, бағыттағы желдің соғуын және жоспарланған қардың түсуін, қар жабынының қалыңдауын күтуге тура келеді. Тәжірибенің тиімділігі мен ыңғайлылығын арттыру үшін бұндай жағдайда қар-ауа ағынының барлық режимін қамтамасыз ететін құрылғы жасалуы керек. бұндай құрылғы болып қуатты әуе сорғысымен (желдеткішпен) және құралмен жабдықталған, желдеткіш арқылы құрылатын қар-ауа ағыны параметрлерін тіркейтін жылжымалы әуе динамикалық құбыр табылады (Орынбор мемлекеттік аграрлық университетінде құбырының ұзындығы 20 м болатын ПАУ – 20 құрылғысы әзірленіп пайдаланылған). Сөйтіп, зерттеліп отырған табиғи құбылыс – қар-ауа ағыны мен қардың жатуы егіс жағдайына ыңғайластырылған, басқарылатын әрі тәжірибені жоспарлау мен орындауға тиімді болады.

Тәжірибеге ортақ негізгі тапсырма болып зерттелетін нысанның қасиеттерін анықтау, гипотезаның шындығын тексеру және соның негізінде ғылыми зерттеу тақырыбын терең әрі кеңінен қарастыру табылады.

Тәжірибенің қойылуы мен ұйымдастырылуы оның бағытымен анықталады.

Тәжірибе жалпы түсінігінде үш міндеттен тұрады:

- жұмыс гипотезасын, теориялық зерттеу нәтижелерін растау, теориялық зерттеу нәтижелерінің баламалығын анықтау;

- теориялық зерттеу нәтижелерін толықтыру;

Тәжірибе міндетінің алғашқы типін түсіндіру ретінде келесілерді атауға болады. Зерттеу барысында математикалық үлгі, мәселен, сұйықтық пен оған батырылған дененің өзара әсерлесуі алынды. Үлгіге сай теңіз-өзен жүйесіне арналып жобаланған кемені сынау барысында тәжірибе нәтижелері үлгі шешімімен толықтай сәйкес келе бермейтіні анықталды. Тәжірибе міндеті де осы сәйкессіздік дәрежесін анықтаудан, нәтижелердің ұқсастығын айқындап, оны тәжірибелік инженерлік есептеулерде ескеруде жатыр.

Тәжірибе міндетінің екінші типі – теориялық зерттеулерді толықтыруды – соқа мен топырақтың күшті әсерін зерттеу мысалында түсіндіруге болады. Академик В.П.Горячкин бұл әсерді рационалды формуламен сипаттайды:
R= G·f +K0·a·B + ξ·a·B·υ2

Мұнда К0 үлесті кедергі коэффициенті, соқаны жыртылған жер бойымен сүйрету коэффициенті және агрегат қозғалысы жылдамдығының пропорционалдығы коэффициенті мен түренді-қайырма беті бойынша топырақ қозғалысы жылдамдығының коэффициенттері сияқты теориямен анықталмайтын коэффициенттер бар. Бұл жағдайдағы тәжірибешілердің міндеті қосымша теориялық үлгі жасау – коэффициенттердің сандық мәнін анықтаудан тұрады.

Егер гипотезадан басқа теориялық зерттеуді одан әрі жүргізу мүмкін болмағанда, функция шартын математикалық аппаратқа көшіру мүмкін болмағанда, тәжірибешілердің алдында тәжірибенің үшінші міндеті туындайды. Бұл жағдайда деректер массивін жинап, оны бұдан әрі өңдей отырып, мәселен, регрессия теңдігі түріндегі ғылыми ереже немесе үлгі алу үшін тәжірибе жасалады.
4.1.2 Тәжірибенің жіктелуі
Тәжірибе – қоршаған ортаны танудың негізгі формаларының бірі. Ол көп қырлы. Жас ғалым, инженер не студент оңай бейімделуі үшін, тәжірибе формаларының ең тиімдісін дұрыс таңдауы үшін жалпы тәжірибені жүйелеу және жіктеу қажет.

Тәжірибелер келесі негізгі белгілері бойынша жіктеледі:

1. ғылым мен өндіріс салалары бойынша тәжірибелер техникалық, химиялық, биологиялық, физикалық, әлеуметтік және т.б. болып бөлінеді.

2. зерттеу жүргізуге жағдайдың қалыптасуына байланысты тәжірибе жасанды және табиғи болып бөлінеді.

Табиғи тәжірибе дегеніміз – зерттеу нысанының табиғи жұмысы жағдайында жүргізілетін тәжірибе, мәселен, мезорельеф жағдайында сепкіштің түренді жүйесінің көшіргіш қабілетін зерттеу бойынша жүргізілетін эксперимент (мезорельеф – рельеф формалары, оның өлшемдерінің тегіссіздігі ауылшаруашылық агрегаттарының, оның элементтерінің өлшемімен сай келеді).

Жасанды тәжірибеде эксперимент жүргізуге жасанды жағдай жасалады. Тәжірибенің бұл түрі экспериментті табиғи жағдайда жүргізу мүмкін болмағанда, қымбатқа түскенде немесе қиындық туғызғанда пайдаланылады.

Мәселен, әуе күштің ағынын зерттеу үшін эксперимент жасанды түрде салынған әуединамикалық қондырғыда жүргізіледі. Уақытты үнемдеу үшін (жазды күтпей) топырақ өңдейтін және сепкіш машиналардың жұмыс органдарын жасанды салынған топырақ каналы жағдайында сынайды.

3. Зерттеу нысандарының құрылымына байланысты эксперименттер ізденісті, қарапайым және күрделі болып бөлінеді.

Ізденісті эксперименттер зерттеліп отырған құбылысқа әсер ететін факторлар туралы алдын ала априорлы деректер саны жеткіліксіз болғанда жүргізіледі. Ізденісті эксперимент зерттеу нысанына әр фактордың әсері деңгейін анықтауға, оларды жіктеуге, қажетсізін саналы түрде шеттетуге мүмкіндік береді.

Қарапайым эксперимент. Ол тармақталған құрылымы жоқ, элементтерінің саны аз, қарапайым функцияны орындайтын нысандарды зерттеу кезінде пайдаланылады. Академик В.А.Желиговскийдің құралы көмегімен түрлі ауылшаруашылық материалдарының үйкеліс коэффициентін, сусымалы материалдардың табиғи еңісі бұрышын анықтау қарапайым эксперимент болып табылады.

Күрделі эксперимент көмегімен құрылымы тармақталған, өзара байланысты құрамдас бөліктері көп нысанды зерттейді. Мұндай күрделі нысанда бір құрамдас бөліктің жағдайындағы өзгеріс екінші құрамдас бөлік жағдайын өзгертеді, сондықтан да нысан туралы жалпы негізгі ғылыми ереже алу үшін оның қызмет үлгісіне оңтайлы күрделі есептелген жоспар бойынша күрделі эксперимент жүргізіледі.

4. Ұйымдастырылу тәсіліне байланысты эксперимент зертханалық және табиғи болмыс болып бөлінеді.

Зертханалық эксперимент зертхана жағдайында жүргізілетіндігімен ерекшеленеді. Зертхана стандартты құралдармен, жабдықтармен жасақталған болса, зертханалық жағдай стандартты, ал арнайы ерекше эксперименттерді жүргізу үшін арнайы құрылса, мамандандырылған болуы мүмкін. Зертханалық жағдайда нысанның өзі де, оның моделді не макетті үлгісі де зерттеледі. Эксперименттің мұндай түрлері нысанның бір сипаттамасының түрлендіру кезінде екіншісіне әсерін зерттеуді қайталау қажеттілігімен, еңбек, құрал және уақытты аз шығындап, шынайы ақпарат алумен, сапалылығымен, барынша шынайылығымен негізделеді. Алайда зертхана жағдайында нысанның қызметінің нақты шартын толық анықтау мүмкін емес, сондықтан да зертханалық эксперимент нысан қызметінің толық үлгілерін бере алмайды. Осыған байланысты, әдетте, нысанды зертханалық жағдайда зерттеп алғаннан кейін оны табиғи болмыс жағдайда сынайды.

Табиғи болмыс жағдайындағы эксперимент нақты нысандарды нақты табиғи жағдайда зерттеуді қарастырады, және өз кезегінде, зерттеуді жүргізу орны мен мәніне байланысты зауыттық (полигонды), егістік, өндірістік және т.б. болып бөлінеді.

Табиғи болмыс жағдайындағы экспериментке қойылатын басты талап – жасалатын нысан жұмыс істейтін нақты жағдайға эксперимент жағдайының жеткілікті түрде сәйкес келуін қамтамасыз ету, мәселен, соқа, сепкіш, комбайнның нақты жағдайда топырақ, егістің мезо- микрорельефіне, климатқа сай келуін қамту. Осыған орай табиғи болмыс жағдайындағы эксперименттің басты міндеті болып төмендегілер табылады:


  • зерттелетін нысанның қоршаған ортамен өзара байланысы заңдылығын алу, мысалы, картоп қазғыштың топырақпен күштік әсері заңдылығын алу;

  • жүргізілген теориялық зерттеу нәтижелерін тексеру және нақтылау (біріздендіру);

  • нысан (әзірленген жүйе, машиналар, егу тәсілі және т.б.) қызметінің тиімділігін бағалау және оның бұған дейінгі талаптарға сай келуін тексеру.

Зауыттық (полигонды) эксперименттер негізінен зауыттық полигонда дайындалатын машинаны зауытта техникалық тапсырмамен бірге берілген машина жұмысына қойылатын техникалық шартқа сәйкестігін тексеруді қарастырады. Зауыттық эксперимент деректері бойынша машиналардың оны сериялап шығаруға дайындық деңгейі туралы қорытынды жасалады.

Егістік эксперименттер – егіншілік механика, сондай-ақ агрономия (егістік сынақ) саласындағы зерттеулердің негізгі формасының бірі. Ауылшаруашылық өндірісін механикаландыру құралдарын жетілдіруге қатысты барлық зерттеулерде егістік эксперимент қолданылады. Теориялық және зертханалық зерттеуден соң жұмыс органдарының, ауылшаруашылық машиналарының алғашқы макеттік үлгілері дайындалады да, оны нақты табиғи егіс алқабында сынақтан өткізеді, сөйтіп, осындай эксперимент нәтижесінде зерттеу жұмысы туралы шынайы қорытынды алады.

Өндірістік эксперименттер. Зауытта аз сериямен шығарылған машиналар қандай да аймақта табиғи жағдайда өндірістік сынақтан өтеді, нәтижесінде жобалау, дайындау кезіндегі кемшіліктер туралы материалдар, машинаның сенімділігі т.т туралы материалдар жиналады. өндірістік эксперимент материалдары негізінде машинаны жобалау және дайындау кезінде кемшіліктерді жою, жұмысты жақсарту туралы шешім қабылданады.

5. параметрлерінің бақылануы және оларды басқару деңгейіне байланысты эксперименттер активті және пассивті болып бөлінеді.

Пассивті эксперимент – зерттелетін нысанның қызметіне жасанды араласусыз, тек таңдалған параметрлер ғана, мәселен, егіс агрегаттарының хронометрлеу, машинаның үздіксіз жұмыс істеуін (бірінші істен шығуын) зерттеу, механизаторлардың жұмысқа қабілетін зерттеу, ауылшаруашылық өндірістегі жазатайым жағдайларды зерттеу сияқты мәселелер ғана есептеліп не бақыланатын эксперимент.

Активті эксперимент зерттелетін нысанның арнайы кіріс факторы таңдалып және осы нысанның кіріс және шығыс параметрлерін бақылауды қарастырып, қамтамасыз ететін эксперимент. Мысалы, комбайнның соғу аппаратының жұмыс көрсеткішінің сапасын зерттеу үдерісінде қойылған міндет пен әдістемеге байланысты кіріс параметрі ретінде барабан айналысының жиілігі, соғу аппаратына кірер және шығар жердегі саңылаулар, барабан асты қармауыш бұрышы, ал шығыс параметрлері ретінде астықтың зақымдануы, оның сабанда жоғалуы, соғылмаған астық саны, аппараттың өткізгіш қабілеті сияқты т.б. сапалық көрсеткіштер таңдалуы мүмкін.

6. Түрлендіргіш факторлар санына байланысты эксперимент бірфакторлы және көпфакторлы болып бөлінеді.

Бірфакторлы эксперимент бір ғана фактор бойынша қызмет ететін нысанды ғана зерттеуді қарастырмайды. Бірфакторлы эксперимент көмегімен күрделі нысандар да зерттеледі, бірақ бұл кезде эксперимент келесілерді қарастырады:



  • басыңқы (маңызды) факторларды анықтау;

  • қалған екінші деңгейлі факторларды белгілеу;

  • таңдалған әр маңызды фактор бойынша экспериментті жеке-жеке жүргізу.

Көпфакторлы эксперимент барлық маңызды факторларды бір мезгілде түрлендіруден тұрады, ал олардың нысан қызметіне әсері дәрежесі барлық оңтайлы жоспарланған сынақтың нәтижесі бойынша (арнайы әдістемемен белгіленген) анықталады.

7. Зерттелетін нысан сипатына байланысты эксперименттер техникалық, технологиялық, биологиялық, психологиялық, әлеуметтік, экономикалық және т.б. болып бөлінеді.

Мәселен, технологиялық үдерістерді не оның құрамдас бөліктерін зерттеу технологиялық эксперимент деп, ал биологиялық үдерістердегі заңдылықтарды зерттеу биологиялық эксперимент, қоғамда бар тұлға аралық қатынастарды, қоғамдағы үдерістерді және оларды басқару тәсілдерін зерттеу әлеуметтік эксперимент деп аталады.

Келтірілген эксперименттердің жіктемесі өзгертілмейтін жіктеме болып табылмайды, себебі ғылыми таным үнемі дамып, оны қолдану саласы мен экспериментті зерттеу түрлері де кеңейіп отырады.



Достарыңызбен бөлісу:
1   2   3   4   5   6   7   8   9   10
Loading...


©melimde.com 2020
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет
рсетілетін ызмет
Жалпы ережелер
ызмет стандарты
дістемелік кешені
бекіту туралы
туралы хабарландыру
біліктілік талаптары
кіміні аппараты
Конкурс туралы
жалпы біліктілік
ойылатын жалпы
мемлекеттік кімшілік
жалпы конкурс
білім беретін
Барлы конкурс
республикасы білім
ызмет регламенті
бойынша жиынты
ткізу туралы
конкурс атысушыларына
біліктілік талаптар
атысушыларына арнал
Республикасы кіметіні
идаларын бекіту
облысы кімдігіні
мемлекеттік ызмет
рсетілетін ызметтер
стандарттарын бекіту
Конкурс ткізу
дебиеті маманды
мемлекеттік мекемесі
Мектепке дейінгі
дістемелік сыныстар
дістемелік материалдар
ауданы кіміні
конкурс туралы
жалпы білім
рметті студент
облысы бойынша
мектепке дейінгі
мыссыз азаматтар
Мемлекеттік кірістер
білім беруді
дарламасыны титулды
Конкурс жариялайды
дістемелік кешен
мелетке толма
ызметтер стандарттарын
разрядты спортшы
аласы кіміні
директоры бдиев

Loading...