Балшикеев Серік Балтабайұлы, Рақымжанов Бақытжан Қадырұлы


Шәкәрімнің философиялық көзқарастары



Pdf көрінісі
бет29/41
Дата11.04.2022
өлшемі1.49 Mb.
#219875
1   ...   25   26   27   28   29   30   31   32   ...   41
Байланысты:
қазақ философиясы оқулық

Шәкәрімнің философиялық көзқарастары. 
 
Шҽкҽрімнің  Үш  анығы.  Шҽкҽрімнің  ҽлем,  адам,  жаратылыс  жайындағы 
философиялық  ой–толғамдары  оның  «Үш  анық»  атты  философиялық 
трактатында  жүйеленген.  Шҽкҽрім  Сҽбит  Мұқановқа  жазған  хатында 
―қырықтан  соңғы  ойым  философия  жағына  салынып‖  деген  пікірлер  айтады. 
Сондағы  философиясы  осы  ―Үш  анық‖  турасында  болып  отыр.  Шҽкҽрім 
қырықтан  асқан  соң  отыз  жылдай  ―Үш  анықты‖  жазуға  кҿптеген  ізденістер 
жасап, ҿмірінің соңында ―отыз жылдай жиғаным‖– деп ҿзінің тапқан, анық деп 
таныған «Үш анығын» жүйелейді.  
  
 
         ―Қырықтан аса бергенде, 
 
  Ақылым қылды шерменде: 
 
  Дінім қалай, жаным не, 
 
  Жоғалам ба ҿлгенде? 
 
  Ҽлемді кім жаратқан
 
  Осынша түрлеп, таратқан? 
 
  Кҿрінген сансыз планет, 
 
  Бірінен–бірін бҿлген бе? 
 
  Ақырет деген немене, 
 
  Шыққан жан қайта келе ме, 
         Кіреме осы денеге


 
184 
 
  Дҽлелі қайсы сенгенде‖ 
 
–деп «Үш анықтағы» ҿз ізденісінің негізі болған сұрақтар жайында осылай ой 
түйеді  [71].  Жоғарыда  біз  айтып  ҿткен  келдім  қайдан,  барам  қайда,  не  етсем 
пайдам  деген  сұрақтарды  осылайша  Шҽкҽрім  «Үш  анық»  трактатында  жан–
жақты  зерттеуге  тырысады.  Бұл  сұрақтарға  жауап  іздеу  барысында  адамзат 
тарихында,  рухани  ілімдер  саласында  екі  жолдың  қалыптасып  келгендігі 
туралы  пікірден  ҿзінің  «Үш  анық»  трактатын  бастайды.  Шҽкҽрім  бұл 
зерттеуінде ҿзінің жоғарыда айтып ҿткен «сау ақыл» қағидасын ұстанады. «Үш 
анықта» Шҽкҽрім дүниенің жаратылысы, ҿсіп ҿркендеп жетілу жолы туралы екі 
жол,  бірі дүние ҿз бетімен жаратылып жатыр, оны жаратқан белгілі бір ие жоқ 
деген  затшылдық  ғылым  жолы  мен  бұл  сұрақты  шешуде  пайғамбарлар 
үйреткен  дін  жолының  бар  екендігін  айтады.  Енді  осының  қайсысының  анық 
екендігін «сау ақылмен» табу керек деп ойшыл ҿз мақсатын айқын кҿрсетеді. 
 
  
―Ноқтасыз оймен тексердім, 
  
Бояулы діннен сескендім. 
  
Дін шатағын кҿп кҿрдім, 
  
Қатесін сынап тергенде. 
  
Іздедім, таптым анығын 
  
Тастадым ескі танығын.  
  
Хақиқат нұрдың жарығын 
  
Жарылды жүрек кҿргенде‖ 
 
–деп «Үш анықта» ҿзінің негізгі мақсатына жеткендігін де айтып ҿтеді [71,339]. 
Шҽкҽрім  қандай  анықтарды  тапты,  ―Үш  анық‖  дегеніміз  не?  Енді  соған 
тоқталайық. Жоғарыда ҿзі қойған ҽлемнің жаратылуы туралы, ақирет, жанның 
ҿлгеннен  соңғы  ҿмірі  туралы  сұрақтардың  айналасында  ізденіс  жасаған 
Шҽкҽрім  қандай  шешімдерге  келгенін  түсіндіріп  кҿрейік.  Шҽкҽрім  ―Үш 
анықта‖, “Тіршілік туралы адам арасында кӛптен бері айтылып келе жатқан 
екі  түрлі  жол  бар.  Бірі,  дене  ӛлсе  де  жан  жоғалмайды,  ӛлгеннен  соң  да  бұл 
тіршілікке  тіпті  ұқсамайтын,  бір  түрлі  ӛмір  бар.  Сондықтан  жалғыз  ғана 
дүние  тіршілігінің  қамын  ойламай,  сол  соңғы  ӛмірде  жақсы  болудың  қамын 
қылу керек дейді. Мұны ақырет–ӛлгеннен соңғы ӛмір жолы дейді. Енді бірі, бұл 
әлемдегі барлық нәрсенің бәрі ӛздігінен жаралып жатыр, оны былай қылайын 
деп  жаратқан  иесі  жоқ,  һәм  ӛлген  соң  тірілетін  жан  жоқ  дейді.  Менің 
ойымша осы екі жолдың қайсысы анық екенін табу – ақылы сау адамға қатты 
міндет.  Неге  десең  адамды  түпкілікті  бақытқа  жеткізбек  болсақ,  біліп 
жаратушы ие бар, ӛлген соң да бір түрлі ӛмір бар деген жолдың шын, ӛтірігін 
білуіміз керек”– деп аталмыш трактатын жазуының негізгі мақсатын кҿрсетеді 
[72].  
Бұны  тексеру  үшін  ҽртүрлі  діндер  жайынан,  ғылым  жайынан, 
білімділердің  сол  туралы  айтқан  сҿздерінен  хабардар  болу  керек  деп  түсінген 
ойшыл  сонау  грек  философиясынан  бастау  алып,  Еуропада  қайта  ҿрлеу  мен 


 
185 
жаңа заман жаратылыстану ғылымдарына негіз болған идеялардың барлығымен 
таныс  болған.  Бұл  жолдағы  атомдар  туралы,  жалпы  дүниенің  субьстанциясы 
(алғашқы  бастамасы)  жайындағы  пікірлердің  шығу  тарихы  мен  даму  тарихы 
жайындағы  ғылым  тарихын  да  Шҽкҽрім  жақсы  игергендігін  ҿз  трактатында 
байқатады. 
Шҽкҽрім 
бұл 
сұрақтарға 
байланысты 
рухани 
жҽне 
жаратылыстанымдық  ғылымдардың  ҿз  заманына  дейінгі  тарихын  біраз 
межелеген. Ешкімнің пікіріне ақылын құл қылмай, ақыл таразысын тең ұстап, 
сау  ақылмен  ізденген.  “Және  қатты  керек  бір  шарты  –  ӛзінің  тұтқан  діні, 


Достарыңызбен бөлісу:
1   ...   25   26   27   28   29   30   31   32   ...   41




©melimde.com 2022
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет
Сабақтың тақырыбы
бойынша жиынтық
жиынтық бағалау
Сабақ тақырыбы
Сабақтың мақсаты
ғылым министрлігі
тоқсан бойынша
Сабақ жоспары
бағдарламасына сәйкес
бағалауға арналған
Реферат тақырыбы
жиынтық бағалауға
Қазақстан республикасы
рсетілетін қызмет
арналған тапсырмалар
сәйкес оқыту
Жалпы ережелер
білім беретін
бағалау тапсырмалары
бекіту туралы
республикасы білім
оқыту мақсаттары
жиынтық бағалаудың
қызмет стандарты
тоқсанға арналған
Қазақстан республикасының
мерзімді жоспар
Қазақстан тарихы
арналған жиынтық
болып табылады
бағалаудың тапсырмалары
арналған әдістемелік
жалпы білім
Әдістемелік кешені
нтізбелік тақырыптық
Қазақ әдебиеті
пәнінен тоқсанға
Мектепке дейінгі
Зертханалық жұмыс
республикасының білім
оқыту әдістемесі
Инклюзивті білім
туралы хабарландыру
білім берудің
Жұмыс бағдарламасы
туралы жалпы
қазақ тілінде
Қысқа мерзімді
тақырыптық жоспар
пайда болуы
пәнінен тоқсан