Балшикеев Серік Балтабайұлы, Рақымжанов Бақытжан Қадырұлы


 Қожа Ахмет Иассауидің сопылық философиясы



Pdf көрінісі
бет10/41
Дата11.04.2022
өлшемі1.49 Mb.
#219875
1   ...   6   7   8   9   10   11   12   13   ...   41
Байланысты:
қазақ философиясы оқулық

1.4 Қожа Ахмет Иассауидің сопылық философиясы 
 
Қожа Ахмет Хазреті Сұлтан Иассауи (1097–1167 жж.)  - қазақ халқының 
байырғы  мҽдениетінің  тарихында  айрықша  орны  бар  ұлы  ақын,  түркілік 
суфизмнің  негізін  салушы.  Ҿз  аты  Ахмет,  есімінің  алдындағы  «қожа» 
мұсылман  дінін  таратып,  уағыздаушылық  қызметіне  орай  берілген  атау,  ал 
соңындағы  «Иассауи»  ақынның  қай  жерден  шыққандығын  кҿрсетеді.  Бірақ 
нақтылық үшін айтсақ, Йасы қаласы оның туған жері емес, жастайынан жетім 
қалып,  ағайын  туыстарының  қолына келіп, бала  кезінен ҿскен  жері.  Ақынның 
туған  жері  қазіргі  Оңтүстік  Қазақстан  облысының  Сайрам  ауданы  [19].  Ҽкесі 
Ибрахим мұсылманша сауаты бар, сҿз қадірін білетін білікті адам болған. Қожа 
Ахмет  Иассауи  алғашқы  білімді  ҿз  ҽкесінен  алды.  Одан  кейін  білім  мен 
тҽрбиені ханафи мазхабының белгілі ақылгҿйі Баха ад-Дин Испенджаби берді. 
Содан  соң  ол  Отырардағы  Арыстан  Бабқа  аттанды.  Ахмет  одан  тұрмыстық 
жҽне рухани даналықты аса бір ұқыптылықпен бойына сіңірді. Ұстазы қайтыс 
болғаннан  кейін,  ол  мұсылман  ҽлемі  Исам  күмбезі  деп  атаған  Бұхараға  жол 
тартты. Ахмет бұл қалада шейх Қожа Юсуф Хамаданидан діни білім алғаннан 


 
40 
кейін, Түркістанға келіп, сол кезде Орталық Азияда кең тараған сопылық, діни-
тақуалық  идеялардың  ірі  насихатшысына  айналады.  Оның  бүгінгі  ұрпаққа 
жеткен  кҿлемді  шығармасы  –  «Диуани  Хикмет»  («Даналық  кітабы»)  [16].  Бұл 
шығарма  алғаш  рет  1887  жылы  жеке  кітап  болып  басылып  шығады.  Содан 
кейін  ол  Стамбул,  Қазан,  Ташкент  қалаларында  бірнеше  қайыра  басылады. 
Соның бірі 1901 жылы Қазанда Тыныштықұлының қазақтарға арнап шығарған 
нұсқасы  болатын.  Хикмет  –  ислам  философиясын  басқа  философиялық 
мектептерден  ажыратып  тұрған,  жинақтаушы  ұғым,  дүниетанымдық  ойлау 
жүйесі.  «Диуани  Хикметте»  негізінен  тҿрт  нҽрсеге  аса  кҿңіл  бҿлінеді.  Олар: 
шариғат,  тарихат, хақихат,  мағрифат.  «Шариғат» – ислам дінінің  заңдары мен 
ҽдет-ғұрыптарының  жинағы,  «тарихат»  –  сопылықтың  идеясы,  сопылық 
мүддесіне жеткізген жол, «мағрифат» – дін жолын танып, оқып білу, «хақихат» 
–  құдаймен  бірігу,  оған  жақындау.  Ахмет  Иассауидің  пікірінше  шариғатсыз 
тарихат,  тарихатсыз  мағрифат,  мағрифатсыз  хақихат  болуы  мүмкін  емес  [19]. 
Бұлардың  бірі  екіншісіне  ҿту  үшін  қажетті  басқыш  болып  табылады.  Ақын 
мұны ҿз ҿлеңінде былай деп ҿрнектейді: 
       
 Ҿтті ҿмірім шариғатқа жете алмадым
 Шариғатсыз тарихатқа ҿте алмадым, 
 Хақихатсыз мағрифатқа бата алмадым, 
 Қиын жолдар пірсіз қайтіп ҿтем достар. 
         
Ислам философиясы бойынша адам ҿзіндік мақсаты бар, мойнына парыз 
міндеттелген,  жауапкершілік  жүктелген  яғни,  еркіндікке  ие  болмыс  ретінде 
жаратылған. Демек, адамның жаратылуында мақсат бар. Иассауи бұл мҽселені 
«Сізді,  бізді  Хақ  Жаратты  тағат  (ғибадат)  үшін»  –  деп  түсіндіреді.  Мұндағы 
«тағат» ұғымы «шынайы құлдық» дегенді білдіреді. Яғни адамның жаратылыс 
мақсаты  –  құлдық.  Құлдық  махаббат  жҽне  ықыласпен  жасалғанда  ғана  мҽнді 
болады.  Тағат  пен  махаббат  адамды  Тҽңірді  тану  (мағрифат)  жолына 
ұластырады. Ақын мақсатының түйіні: бұл баянсыз ҿмірде дүниеқоңыз болма, 
нҽпсіңді  теп,  о  дүниедегі  бақи  ғұмыр  үшін  ұмтыл,  Құдайға  күндіз-түні 
құлшылық  етіп,  Алланың  сүйікті  құлы  болуға  талаптан,  адамгершілік, 
имандылықтың жолынан табыл дегенді ұсынады. 
«Диуани  Хикметтен»  қазақ  халқының  ертедегі  мҽдениетіне,  ҽдебиетіне, 
тарихына,  этнографиясына,  экономикасына  қатысты  бағалы  деректер  табуға 
болады.  Бұл  еңбек  оғыз-қыпшақ  тілінде  ҿмірге  келген,  ҿте  қарапайым, 
кҿпшілікке  түсінікті тілмен жазылған тҿл ҽдеби туынды. Ақынның кең ҿлкені 
кҿшіп-қонып  жүрген  түркі  тайпаларының  бҽріне  де  түсінікті  ауыз  екі  сҿйлеу 
тілінде  ҽдемі  жеткізе  алғандығына  күмҽн  келтірмейміз.  «Диуани  Хикметтің» 
түпнұсқасы  сақталмаған.  Бізге  жеткені  XV—XVI  ғасырлардағы  кҿшірмелері 
ғана.  Кҿшірмелері  ҿте  кҿп.  Олар  негізінен  Стамбулда,  Қоқанда,  Ташкентте, 
Мҽскеуде,  Алматыда  сақтаулы.  Кҿптеген  түркі  халықтары  «Хикметті» 
аудармасыз-ақ қиналмай оқи алады. Ислам дінінен хабары бар жанға «Хикмет» 
тілі ҿте жеңіл. Сҿйтіп, Ахмет Иассауи тек дін насихатшысы ғана емес, сонымен 
бірге  ол  адам  бойындағы  ізгі  қасиеттерді  кҿкке  кҿтере  мадақтаушы,  ҿз 


 
41 
оқырманын  ҽділ,  мейірімді,  сабырлы,  жомарт,  кішіпейіл  болуға  шақырған 
ойшыл ақын [17]. 
«Хадид»  сүресінің  9-аятында:  «Аллаһ  Тағала  сендерді  қараңғылықтан 
жарыққа шығару үшін құлына (Мұхаммед, с.ғ.с.) ап-анық аяттар түсірді» – деп 
жазылғандай, «Менің хикметтерім – хадис қазынасы», «оны оқып таныр болсаң 
–  бар  мағынасы  Құран»  деп  жырлаған  Иассауидің  «Диуани  хикмет»  атты 
шығармасы  кҿшпелі  түрік  тайпалары  арасында  кең  таралып,  ислам  дінінің 
таралуына  үлкен  қызмет  етті.  Ҿйткені  Иассауи  Құран  мен  хадистегі  күрделі 
арабша  ұғымдарды  түрік  тілінде  түсінікті,  жеңіл  ҽрі  халық  поэзиясы  арқылы 
жеткізе білді [19]. Иассауи философиясы бойынша болмыстың жаратылуы мен 
тіршілігінің  себебі  –  адам.  Адам  ҽлемнің  тірегі,  орталығы.  Ол  сырттай 
халықпен,  іштей  Хақпен  біртұтас.  Жалпы  ислам  философиясында  кемел  адам 
сипатын  адамзат  тарихында  ең  жоғарғы  дҽрежеде  кҿрсете  білген  тұлға  –  Хз. 
Мұхаммед  (с.ғ.с.)  пайғамбар.  Сопылық  философияда  Хз.  Мұхаммедтің  (с.ғ.с.) 
руханияты  (рухы,  нұры,  ақиқаты)  болмыстардың  пайда  болу  мҽртебелерінің 
алғашқы  сатысын  (ат-та‗ййунат-ул  'ула),  ал  тарихи  болмысы  пайғамбарлық 
шынжырының соңғы буынын (хатам-ул 'анбиййа'и) құрайды. Хз.Мұхаммедтен 
бұрын  да  талай  пайғамбарлар  (124000  пайғамбар)  Тҽңірден  аян  ҽкелгенімен 
ұмытылып  қалып  отырған.  Құранның  жеті  атының  бірі  –  "Зикр"  (еске  салу) 
болуының  себебі  де  сондықтан.  Сопылар  адамның  табиғатындағы 
"ұмытшақтық"  (инсан-ұмытшақ)  қасиетімен  күресу  үшін  ерекше  методология 
ойлап тапқан. Оны зикр (еске алу) теориясы деп атайды. Зікір - рухтың дамуы 
үшін  қажет  азық.  Зікір,  сұхбат,  рухани  шабыт  сияқты  техникалар  мен 
құралдардың  мақсаты  –  Құранда  айтылатын  "тасқа  айналған,  бұзылған, 
тұмшаланған, ауруға шалдыққан жүректі" айықтырып, сауықтырып емдеу, сол 
жүректі  Тҽңірді  сүйе  алатын  дҽрежеге  жеткізу.  Яғни  зікір  -  санадағы  шаң-
тозаңдарды  сілкіп,  "алғашқы  ақиқаттарды"  санада,  рухта  қайта  жаңғырту,  ҽрі 
рухтың  Тҽңірмен  бірге  болу  хҽлін  баянды  қылу  үшін  ұмытшақтық  пен 
ғафлеттен құтылу. Түпкі мақсаты - "ал-мисақ" ҽлеміндегі алғашқы рух хҽлімізді 
еске салу, соған оралуға кедергі келтіретін барлық күнҽ - жамандық атаулыдан 
қашуды,  нҽпсіден  арылуды  ҽрдайым  адамға  ескертіп  отыру.  Сонымен  қатар 
зікір  -  ислам  дүниетанымында  кҿңілді  Тҽңірге  бағыттаушы  ең  басты  ғибадат. 
Ҿйткені  зікір  адамның  "иман"  дҽрежесінен  "ихсан"  мҽртебесіне  кҿтерілуіне 
ықпал  ететін  рухани  қуаттың  кҿзі.  Иассауи  адамды  үнемі  кемелділікке 
ұмтылуға шақырады. Иассауи бабамыз сыртынан тамашалап, таңдай қаққаннан 
гҿрі ҽрекет етіп сол тамашаны ҿз бойыңда сезінуге шақырады. Мұхаммед с.ғ.с.-
ның  хадистерінде  «кімнің  иманы  жоқ  болса,  соның  ұяты  жоқ,  ал  кімнің  ұяты 
жоқ  болса  соның  иманы  жоқ»  –  дейді.  Яғни  иман  адам  бойындағы  алтын 
қазына.  Иман  күтімді  қажет  етеді.  Бұл  жҿнінде  сопылық  поэзияның  белгілі 
ҿкілі  Румидің  мына  бір  сҿзінің  жаны  бар:  «Пока  внутри  еще  горит  лампа, 
украшенная  драгоценными  камнями,  поспеши  поправить  фитиль  и  долить  ее 
маслом» [5].                                                                          
Иассауи  құмарлықтың  алдамшы  кҿрініс  екенін,  кҿздің  құрты  болған 
байлықтың  ешкімге  де  қадір-қасиет  ҽкелмейтінін  ескертіп,  ҽділ  болу  жҽне  ар 
тазалығын  сақтау  адамзатты  ҿз  биігіне  кҿтеретінін  айтты.  Ол  қоғамның  ҽр 


 
42 
мүшесін іштей рухани жағынан тазартып, имандылық жолына түсіруде нақ осы 
мҽселені  қолға  алды.  Жан  тазалығын  қастерлеген  адам  нҽпсіні  тиып,  қанағат 
етуді  жоғары  бағалауы  себепті  Жаратқанға  жақын  тұрған.  Эксперименттік 
ғылымның негізін салушы ағылшын философы Фрэнсис Бэкон: «Үстіртін жҽне 
байыбына жетпеген философиялық білім адамды атеизмге жҽне құдайсыздыққа 
алып  келеді,  ал  терең,  толық,  жан-жақты  философиялық  білім  адамды 
құдайшыл  жҽне  тақуа  етеді»  –  деп  айтса  керек.  Расында,  сопылық  –  Тҽңірі 
алдында  тізе  бүгіп,  қатесін  ұғып,  тҽубаға  келіп,  Абайша  айтқанда  «ынталы 
жүрек,  шын  кҿңілмен»  егіліп,  Жаратқанға  жалбарынып,  Құдайға  құлшылық 
қылу. Ахмет Иассауидің сопылық жолында қалдырған жырлары тек қазақ еліне 
ғана  емес,  бүкіл  түркі  тілдес  халықтарға  ортақ  мұра  екені  мҽлім.  Арада  сан 
ғасырлар  ҿтсе  де  ҿзінің  мҽн-мағынасын  кемітпей,  қайта  уақыт  озған  сайын 
қадір-қасиеті  арта  түскен  бұл  ғажайып  жырлары  ұрпақтан-ұрпаққа  жалғасып, 
рухани мұра ретінде ҿмір сүре беретіні даусыз [5].  
 
Келгін достар, бҽріміз тұрып айталық,                                                                   
Жады бізді жарыққа тартады екен,                                                                                                       
Жадыменен тура жүрген ғашықтардың,                                                                                         
Сыйлықтары күннен күнге артады екен.                                                                      
Кім айтса Хақтың жадын бауыры күйіп,                                                                                                    
Кҿз жасы ағып, реңі солып                                                                                        
Ҿз жағасын, жаңылдым деп, ҿзі тұтып.                                                                                                        
Ондай ғашық Сыр шарабын ішеді екен.                                                                                          
Бұл жолдың жақсылығын білмегендер,                                                                                         
Ҿз жағасын тұтып тҽубе қылмағандар,                                                                                   
Дүниесіне мастанып, баққа алданып,                                                                         
Хайуан боп, белшесінен батады екен.                                                                                                                        
Ғашықтық саудасы кімге түссе, үйі ойран,                                                                                                 
Күні – түні дидар іздеп жүрер қайран,                                                                                                          
Ғашықтық жолда кҿзі жасты, бауыры күйген,                                                                                      
Естен танып, ҿзін іздеп жүреді екен.                                                                        
Ей, достарым, қоршап келді қараңғылық,                                                                               
Үмітім бар, ол ізімнен болар жарық,                                                                                               
Тариқаттың базары – ол, онда құрғақ,                                                                                
Қажет еткен кіріп сауда қылса болар.                                                                                                             
Құл Қожа Ахмет ғибрат алғын жүзден, мыңнан,                                                                        
Қажетсіздер пайда алмас ол базардан,                                                                     
Кемелдік де нҽрсіз қалар, тыс назардан,                                                               
Надан ҿмірін тесік тиынға сатады екен. 
 
Иассауидің  «Болмыстың  бірлігі»  концепциясы  жҽне  зікір  теориясы 
дҽстүрлі    түркілік  дүниетаным  мен  сопылық  философия  арасындағы  «еркін  
сұхбат»  арқылы  қалыптасқан  хикмет  түрі  болып  табылады.  Ислам 
философиясы  тарихында  «Болмыстың  бірлігі»  концепциясы  Ибн  Арабиден 
бұрын Иассауи ілімі арқылы қалыптасқан. Жанның негізгі мҽнмен, түп – иемен 


 
43 
(номен) тұтастықты мақсат етуі, ҽлем, адам, Тҽңір арасындағы үйлесімділік тек 
қана рух арқылы мүмкін болады деген  түсінік дҽстүрлі дүниетанымға тҽн. Ал, 
араб  сопылық  дүниетанымы  «уахдат  уш  –  шухудқа»,  яғни,  феномендер 
ҽлемінің  бірлігіне  негізделген.  Демек,  «уахдат  –  ул  вужуд»  түсінігінің 
доктриналық,  философиялық  деңгейге  кҿтерілуі  Ибн  Арабиден  екі  ғасыр 
бұрынғы  Хорасан  жҽне  Мауереннахрдағы  дҽстүрлі  түркілік    дүниетанымдық 
кеңістікте  қалыптасқан.  Ҿйткені,  «уахдат  –  ул  вужуд»  мҽселесіндегі  ең  басты 
құбылыстық ерекшелік рухтың ақиқат екендігі болып табылады. Иассауи ілімі 
–  адам  жҽне  оның  психологиялық  ерекшеліктерін,  рухани  арылу 
концепциясының практикалық ұстанымдарын қамтитын ілім. Иассауи адамның  
мҽнін  «рух»  деп  танып,  оның  психологиялық  ерекшеліктерін  Құранның 
аяттарымен  үндестікте,  ал  рухани  жетілу  концепциясының  практикалық 
ұстанымдары  мен  моральдік  ұстанымдары  мен  моральдік  ұстанымдарын 
адаммен  жҽне  қоғамдық  ҿмірмен  тұтастықта  қарастырған.  Иассауи  ілімі  – 
адамның  ішкі  тҽжірибесінің  де  табиғат  сияқты  берік  таным  кҿзі  екендігін 
кҿрсеткен    даналық  (хикмет)  философиясы.  Оның  хҽл  (хикмет)  ілімі  адамдық 
сана мен «меннің» қуаттарын бір орталыққа жинау қабілетін кҿрсетіп, адамның 
кемелділігін  рухани  еркіндік  арқылы  анықтайды.  Мысалы,  «кемел  адам» 
концепциясында  «Ҿлмес бұрын ҿл» жҽне «Ҿзіңді таны» ұстанымдары арқылы 
адам рухының сипаттық тұрғыдан кемелдеуін танымдық – гносеологиялық жеті 
«йақин»  категорияларымен  ашып  кҿрсеткен.  Жалпы  сопылық  дүниетанымда 
құдайлық  ақиқатты  танудың  үш  дҽрежесі  болса  (илм  –  ал  йақин,  айн  –  ал  – 
йақин, хаққ – ал – йақин), ал, Иасауи ілімінде ақиқатты танудың жеті дҽрежесі 
бар, (исм – ул йақин, расм – ул йақин, «илм – ул йақин, айн – ул йақин, хаққ – 
ул  йақин,  хақиқат  –  ул  хаққ  –  ил  йақин,  Аллаһ  –  ул  хаққ  –  ил  йақин).  Осы 
«йақин»  арқылы  адам  онтологиялық  тұрғыдан  болмыстың  бірлігінің  мҽніне 
жетеді.  Бұл  –  түркілік  сопылық  дүниетанымды,  басқа  сопылық  мектептерден 
ерекшелеп    тұрған  маңызды  құбылыс.  Иассауидің  хҽл  ілімі  дҽстүрлі  түркілік 
дүниетанымдағы  үштік  ҽлемдік  жүйелеумен  үндесіп  жатқан  практикалық  – 
моральдық  философия.  Иассауи  ілімінің  мҽні  –  рухани  еркіндік.  Оның 
практикалық  –  моральдық  философиясының  маңызды  да  адамның  рухани 
еркіндікке  жету  ұстанымдары  мен  ұстанымдарын  кҿрсете  білуінде  жатыр. 
Рухани еркіндікке жету «Хақты тану үшін алдымен ҿзіңді таны» жҽне «Ҿлмес 
бұрын    ҿл»  мҽніндегі  «кемел  адам»  концепциясы  арқылы  тұжырымдалған. 
«Кемел  адам»  концепциясының  танымдық  ұстанымы  хикмет,  кемел  сұхбат 
жҽне ахлақ сияқты үштік негізге сүйенеді. Ұстанымы – ғашықтық арқылы мҽні 
ашылатын болмыстың бірлігіне жету. Осы үш негіз адамды нҽпсі зынданынан, 
ҿзін  жатсынудан  құтқарып,  рухани  еркіндікке  қауыштырады.  Тарата  айтар 
болсақ:  адам  кемелдікке  жетуі  үшін  біріншіден,  қажетті  білім,  мҽлімет  жҽне 
танымдармен қарулануы керек. Бұл білімнің қайнары – хикмет. Хикмет кҽдімгі 
ойлау жүйесі болып табылатын философия жҽне ғылымнан ҿзгеше [18].                                     
Хикмет  –  адамның  ой  –  санасы  мен  іс  –  ҽрекеттерін  тұтас  қамтитын 
таным.  Тек  осындай  таным  ғана  адамды  ішкі  нҽпсі  зынданының  тозағынан 
құтқарды.  Жалпы  Иассауидің  адам  туралы  ілімінде  адамды  жҽне  Тҽңірді 
танудың критерийлері арнайы концепциялар арқылы нақтыланған.   


 
44 
Кісі малын алмақ үшін жақсы сҿйлер.                                                                                                         
Адалын мұнда тастап, арамды кҿздер,                                                                      
Надандарға бұл сҿзді айтқым келер.                                                                                                  
Заман ақыр кеткенде ақыл кеткей,                                                                                                                  
Адамзат бірін – бірі  түтіп жегей.                                                                                                   
Дүние үшін иман, ислам дінін сатқан,                                                                    
Ақылсыз жандарға бұл сҿзді айтқым келер.                                                                    
Періштелер жиылып бір күн сұхбат құрды,                                                                                                        
«Рақс самағ» ұрмақ үшін жүгіріп жүрді.                                                                  
Миғраж үстінде Хақ Мұстафа мұны кҿрді,                                                                              
Енді мен де «рақс самағ» ұрғым келер.                                                                     
Хақ Мұстафа ҽлсіреп, ҿзінен кетті,                                                                                                            
Жебірейіл келіп Хақ Мұстафаның басын тұтты.                                                                         
Субхан егем, құдіретпен зікір үйретті,                                                                               
Үммет болсам мен де зікірін айтқым келер.                                                                                                  
Ғашық болсаң кҿз жасыңды шашып жүргін,                                                                            
Баязидтей дүние малды теуіп жүргін.                                                                                                     
Адхам  ұқсап тақ бағынан безіп жүргін,                                                                        
Қымбат берсең дүние боқты тепкім келер.                                                                      
Құл Қожа Ахмет дүние кҿрсең безіп, қашқын,                                                                                     
Зікірін айтып, Тариқаттың жолын ашқын.                                                                          
Аят, хадис сҿзімен динар шашқын,                                                                                           
Жарандардан дүр мен гауһар алғым келер [17].       
    
Екінші негіз – шынайы ғашықтыққа негізделген еркін сұхбат. Иассауидің 
«еркін  сұхбат»  ҽдісі  күні  кешегі  Маркстық  диалектика  сүйенген  «дамудың 
қажеттілігі»  ұстанымынан  мүлдем  басқаша.  Қазақ  философиясы  тарихында 
дҽстүрлі түркілік дүниетаным  Иассауи  іліміндегі «еркін сұхбат» ҽдісі арқылы 
құбылыстық,  ҽрі  мазмұндық  жағынан  түлеп,  жаңа  ҿркениеттік,  қатар  жаңа 
мҽдениеттік  болмыстық  сатыға  кҿтерілді.  Дҽстүрлі  түркілік  дүниетаным 
бойынша  адам ҽлемнің үйлесімділігіне қызмет ететін болса, Иассауи іліміндегі 
«еркін  сұхбат»  ҽдісінен  кейін  ҽлем  адамның  қызметіндегі  Тҽңір  тарапынан 
жаратылған болмыс ретінде танылды. Ҿйткені исламдық дүниетаныммен бірге 
адам «ҽлемнің кіндігіне» айналды. Яғни, адам ҽлемнің жаны, рухы дҽрежесіне 
кҿтерілді. Дҽстүрлі түркілік дүниетанымдағы  ҽлемді кеңістіктерге бҿлу арқылы 
мағыналандырылған  құндылықтар  жүйесі  тұтастыққа  жетіп,  барлық  ҽлемдік 
қабаттар,  кеңістіктер  мен  бағыттар  Тҽңірдің    ақиқатына  айналып,  ҽлемнің 
құрылысындағы құбылыстар мен ерекшеліктер тікелей адамның рухани хҽлдері 
мен  психологиялық  мақамдары  ретінде  мҽнге  ие  болды.  Дҽстүрлі  қоғам 
адамының  Тҽңірдің  алдында  моральдық  ҽрекеттерге  қарағанда,  культтік 
ҽрекеттер  басым болатын.  Культтік  іс  –  ҽрекеттерде  адамның  таңдау  еркіндігі 
жоқ.  Иассауи  ілімі  арқылы  адамның  еркіндігі,  ар  –  ождан  мҽселесі  маңызды 
орынға ие болды. Дҽстүрлі түркілік дүниетанымдағы натуралистік – пантейстік 
түсінік  Иассауи  ілімі  арқылы  «болмыстың  бірлігі»  концепциясына  айналды.                                                                         
Үшінші негіз – ахлақ. Иассауи қоғамдық ҽрі саяси тірлік пен жүйеліліктің негізі 


 
45 
ахлақ деп біледі. Ахлақ ҽрі қоғамның, ҽрі жеке адамның бақыты үшін қажетті 
ұстаным. Иассауи ілімінде ахлақ жҽне ахлақи уҽзипалардың құндылық ҿлшемі 
тікелей  адамның  бақыты  үшін  қажетті  ұстаным.  Иассауи  ілімінде  ахлақ  жҽне 
ахлақи уҽзипалардың құндылық ҿлшемі тікелей адамның ҿзі болып табылады. 
Иассауи дүниетанымдағы иман дҽрежелері, махаббат мҽртебелері, ҿлім түрлері, 
мҽнді  жҽне  мҽнсіз  ҿмір  мҽселесі,  ішкі  рухани  –  моральдық  ерекшеліктер, 
надандық  пен  даналық  ұғымдары  сопылықтағы  ғашықтық  тұрғысынан 
зерделеніп, қоғамдағы адамдық ар мен адамдық сананы паш ететін, ар түзейтін 
ғылымның негізгі ұстанымдарына айналады [18].                                              
Иассауи  ілімінде  діни  тҿзімділік  (толеранттылық)  дін  ішілік  қана  емес, 
діндер аралық, керек десеңіз діндерден жоғары, ақиқатқа негізделген. Діни кең 
пейілдік болмаса, адамдар арасында махаббат та, сүю де, сұхбат та, бейбітшілік 
те  болмайды.  Иассауи  адамдардың  тек,  тіл,  дін  ҿзгешеліктеріне  қарамастан, 
олардың  «ҽлімсақтағы»  рухани  бірлік  пен  тірлігін  осы  дүниеде  де 
жалғастыруына  мүмкіндік  беретін  хҽл  ілімін  қалыптастырды.  Иассауи  үшін 
жаратылыс,  тіршілік  сүю,  ғашық  болу  талабынан  басқа  еш  нҽрсе  емес.  Оның 
ілімі  –  жалпы  жаратылғандарды  тек  Тҽңір  үшін  сүюге  негізделген  құдайлық 
ғашықтық. Сондықтан да Иассауидің хҽл ілімі гуманизмнен ҽлдеқайда кең ҽрі 
терең.  Ол ғашықтықты «Диуани хикметтегі» мына жолдарына кҿз салсаңыздар 
түсінікті болады деген ойдамыз:        
                                                                                                                                     
Хақтан қорықпайтын жанның иманы жоқ. 
Бір күн ажал уақыты жуық келсе, 
Саған, маған «асыл отан» үкімін кессе, 
Ҿлмей тұрып, жан ащысын, уын татса, 
 
Не бетімен Хаққа қарай барамын. 
Ықыласпен жылап дуа қылайын саған
«Кҿңіл бақшасы» жасыл екен білмей жүрдім, 
Ҿмір гүлі «солды» (қазан болды) енді ұқтым. 
 
Мунафиқтар жүреді «фисқ уа фужур» қылады, 
Харам, шүбҽ жейді, қорқып жылар Қожа Ахмет, 
Ақырзаман болды, Патша залым болды. 
Харам, шүбҽ толды. 
 
Сұм дүниеге кҿңіл байлап сорлы болдым, 
Тоқмейілсініп уа, дариға, надан болдым, 
Бұл дүниенің ҿтерін енді білдім, 
Ҿмір гүлі солды (қазан болды) енді ұқтым 
 
Кереміңмен кешіре гҿр, ей, Дана Зат, 
Жаннан айыр, иманымнан айырма! 
Тҽңірім, баршаны құлдыққа (адамдылыққа) хас ет, 
Мені Менен алып, біржола арылт! 


 
46 
 
Ғашық жолында «фана» болайын Хақ, Бір уа Барым, 
Барша істен «ғашықтықты» артық білдім, 
Ғашық тисе, күйдіреді жан мен тҽнді 
Ғашық тисе ойран қылар менмендікті. 
 
Ғашық болмаса, тауып болмас «Мҽулем» (Тҽңірім) Сені, 
Хас ғашығыңды кҿрсет маған «шакир» болайын. 
Ғашық дертін талап қылдым дерманы жоқ, 
Ғашық жолына жан бергеннің арманы жоқ. 
 
Бұл жолда жан бермеу мүмкін емес, 
Не қылсаң да «ғашық» қыл Пҽруардигар. 
Ғашық базары – ұлы базар, сауда харам, 
Ғашықтарға Сенен ҿзге қауға харам, 
 
Ҿлім қолынан ешкім құтылмас, 
Махаббат қылды тұтқын мені барлық ҽлем білді мені, 
Екі жиһанда үмітім маған Сен-ақ Керексің! 
Тариқаттың жолы бҽрі – ҽдеп, 
 
Хақиқатты білмеген адам емес, 
Ғаріптердің ісі ҽрдайым тариқат, 
Тірі емес ғаріп, сияқты. 
Ҿтірікшілер үммет емес деді білгін Мұхаммед
 
«Нур-и Худа» «дост-и Худа» ол, Мұстафа, 
Жылай жылай кҿзі істі, аяқта тұрып, аяғы істі, 
Үммет үшін қайғы, азап шекті, 
Кімдер үшін келді Расул білдіңіз бе? 
 
Жаралғанның ҿзегі ҽй, Мұстафа Мұхаммед, 
Адамзаттың мҽні, тҽні, Расул нҽбидің соңғысы, 
Нҽбилердің алдыңғысы 
...Ҽлем сенің рухыңнан. 
 
Ахметтің мұраты, зікірі, 
Сенсің Мұхаммед, 
Ғариппенен жетімге жомарт болған Мұхаммед, 
Жолдан азғандарға жол кҿрсеткен, 
 
Жаманшылыққа жақсылық – кереметті, 
Сегіз жұмақ иесі ҽулие, 
Жетім мен фақырға дархан кҿңіл Мұхаммед, 
Бір тамшы татқыз маған Мұхаммед дариясынан 


 
47 
 
Бір тамшы шарап, ҽлімсақтан маған татқыз. 
Ҿлім келгенде... 
Ол Аласту бирраббукум дегенде, 
«Қалу бала» дегенімді біле алмаспын, 
 
«Бірін кҽпір, бірін пұтқа құл, жҿйіт қылды, 
Бірін мумин, бірін кафир, жҿйіт қылды. 
Не себептен қылғанын біле алмаспын, 
Үш жүз тамырларым тітіресе... 
 
Сондықтан тҽубе қылып, ҿзіңді танып, 
Жарағыңды сайлап ал. 
«Махаббаттың дариясында» (мухаббатуллах) жүзгіш болып, 
«Мағрифаттың жауһарын» (мағрифатуллах) алғым келеді. 
 
Тариқаттың майданында қанат қомдап, ғашық болып, 
Аллах зікірін айтқым келеді. 
Уа, дариға, жақсылар жылап ҿтті, 
Анасынан туа сала зарлап кетті
 
Кҿзді ашып жұмғанша ҿмірім ҿтті. 
Шауқ шарабын ішкен құлдар дүние талақ 
Заман ақыр болғанда ақыл кетер, 
Адамзат бірін-бірі түтіп жер, 
 
Дүние үшін иман, ислам дінін сатар. 
Мағына кҿзіменен «аян» кҿргім келер, 
Аят, хадис сҿзіменен динар шашып, 
Даналардан дүрру жауһар алғым келер. 
 
Риязатсыз еш ҽлемді кҿрсетпейді ол, 
Алла демек, мумин құлға ар емес ол, 
Хақ атына жаным құрбан қылғым келер. 
Топырақ сипат қорлық тартқын, нҽпсің ҿлсін, 
 
Нҽпсім мені отқа салды, түрлі тағам тілеп дүкен құрды, 
Аузын ашып, ҽр есікке телміртті, 
Хикмет берсең ит-нҽпсімді ұстасам мен. 
Құл Қожа Ахмет ҽрбір сҿзің дертке дҽрмен, 
 
Тҽліптерге баян қылсам қалмас арман, 
Тҿрт мың тҿрт жүз хикмет айттым, Хақтан пҽрмен, 
Пҽрмен болса, ҿле ҿлгенше сҿйлесем мен. 
«Вахдат құмырасы» ашылды шарапханаға кірсем мен, 


 
48 
 
Бір жам ішіп, сол шараптан мас боп қайран болсам мен, 
Жаннан кешіп, «дүр» үшін дария ішіне шомсам мен
Ғашықтарға сол шараптан керегінше берсем мен, 
Қазы болған ғалымдар, парақор-ақша жегендер. 
 
Ондай қазыларды тозақ отында кҿрдім. 
Муфти болған ғалымдар нақақ фатуа бергендер. 
Ондай муфтилерді Сират кҿпірінде кҿрдім. 
Залым болып зұлым еткен, жетім кҿңілін ауыртқан, 
 
Қара жүзділердің махшарда қолын артында кҿрдім. 
Жамағатқа бармай намазды тҽрік еткендерді, 
Шайтанменен бірге ең тҿменгі шұңқырда кҿрдім. 
Дертсіз адам, адам емес мұны аңда, 
 
Ғашықсыз адам хайуан тектес, мұны тыңда
Шын дерттіге ҿзім дҽрі, ҿзім дҽрмен, 
Ҽрі – ғашықпын, ҽрі – Мағшуқпын, Ҿзім – Жанан. 
Рақым қылайын, атым – Рахман, Затым – Субхан. 
 
Ораза ұстап, халыққа рия қылғандарды, 
Намаз оқып, таспих қолға алғандарды, 
Шайхпын деп ҿзге жолға түскендерді, 
Ақыр демінде иманынан жүдҽ қылдым. 
 
Сурет мұнда, жаным онда құдыретінде, 
Іштім шарап, болдым хараб, тегім – топырақ, 
Атым – Ахмет, Түркістан – менің елім. 
Ақылды болсаң, Хақтан ҿзге сҿздер харам, 
 
Алла десең, Шайтан лағин саған құл 
Ҿмірі зая ҿткендер ғашықты білмес, 
Жаны, кҿңілі-тастан бетер қатты болар. 
Ғашықтардың аузы күлер, кҿңілі жылап тұрар, 
 
Жаны закир, кҿңілі-шакир, фікірі-Жанан, 
Ғашықтар «меламеттен» қашпайды, 
Надандарға «дүрр-уа жауһар» шашпайды. 
Жалған ғашық Мағшуқынан жанын аяр, 
 
Жұмақ жолын артқа тастап дүние сүйер, 
«Ху» алқасы құрылған жерден қашып кетер. 
 


 
49 


Достарыңызбен бөлісу:
1   ...   6   7   8   9   10   11   12   13   ...   41




©melimde.com 2022
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет
Сабақтың тақырыбы
бойынша жиынтық
жиынтық бағалау
Сабақ тақырыбы
Сабақтың мақсаты
ғылым министрлігі
тоқсан бойынша
бағдарламасына сәйкес
бағалауға арналған
Сабақ жоспары
Реферат тақырыбы
жиынтық бағалауға
арналған тапсырмалар
сәйкес оқыту
Қазақстан республикасы
оқыту мақсаттары
білім беретін
бағалау тапсырмалары
рсетілетін қызмет
Жалпы ережелер
республикасы білім
жиынтық бағалаудың
бекіту туралы
тоқсанға арналған
Қазақстан республикасының
Қазақстан тарихы
мерзімді жоспар
қызмет стандарты
арналған жиынтық
болып табылады
арналған әдістемелік
бағалаудың тапсырмалары
жалпы білім
Мектепке дейінгі
Қазақ әдебиеті
Зертханалық жұмыс
оқыту әдістемесі
пәнінен тоқсанға
нтізбелік тақырыптық
Әдістемелік кешені
Инклюзивті білім
республикасының білім
туралы жалпы
білім берудің
Қазақстанның қазіргі
туралы хабарландыру
Қысқа мерзімді
Жұмыс бағдарламасы
қазақ тілінде
қазіргі заман
пайда болуы