Азирбек Салтанат спд-10. Қазіргі заман тарихы тапсырма-1(4 неделя)

Loading...


Pdf көрінісі
Дата28.02.2021
өлшемі55.63 Kb.


 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

Азирбек Салтанат СПД-10 



 

 

. Қазіргі заман тарихы тапсырма-1(4 неделя) 



Ресейдегі 1917 жылғы Қазан төңкерісі және оның Қазақстанға ықпалы--1917 

жылы Қазақстанда ұлттық саяси партиялардың пайда болуы елдегі ұлттық 

өзін-өзі танудың жоғары деңгейге көтерілгендігін, көппартиялық жүйенің және 

Қазақстандағы қоғамның плюралистік саяси жүйесінің негізі қаланды деп 

болжайды. Бірақ саяси күресте тәжірибенің жоқтығы, өзіндік ерекшелігі тарихи 

сәт, ұлт-азаттық қозғалысының біртектілігі, ұлттық автономия үшін жеке 

қауіпсіздіктің болмауы (митинг, эпос кіретін топ), ескі партиялар, серпінді 

процестер, артта қалған даму, репрессивті даму, артта қалған даму, жою және 

елдегі қатаң командалық-әкімшілік жүйені қалыптастыру. Жас Қазақстан 

Республикасының тәуелсіздігін қалыптастыру және растау кезеңінде жас ұлттың 

жаңа құндылықтары мен мұраттарын қалыптастыру процесі жүріп жатыр. 

Рухани ізденісте және жас ұрпақтың ғылыми, сондай-ақ патриоттық 

дүниетанымы мен ұлттық ерекшелігін қалыптастыруда туған Отан тарихын 

зерттеуге ерекше рөл бөлінеді. 

Қазақстан Республикасының Президенті Н.Ә.Назарбаев ұлттық тарихты 

 



 

зерттеуге әрқашан үлкен көңіл бөліп келеді. 



Бұған дейін, 2003 жылы Президент Н.Ә.Назарбаев бұрын-соңды болмаған 

«Мадени Мура» («Мәдени мұра») бағдарламасының басталатынын жариялады. 

Бағдарламаны іске асырудың жеті жылында - 2004-2011 жылдар аралығында - 

Қазақстан тарихы, археологиясы мен этнографиясы бойынша 26 ауқымды 

арнайы зерттеулер жүргізілді. Бірақ мұның бәрі біздің тарихи жадыны және 

тарихи әділеттілікті қалпына келтіруге бағытталған ұлы жұмысымыздың 

бастауы. 

Жаңа көзқарас пен қайта қарау тарихи үдеріске және оның тарих ғылымында 

көрініс табуына әдіснамалық көзқарастарды, сонымен қатар дүниетаным мен 

тарихи білімнің құнды негіздерін қажет етеді.Мемлекеттік деңгейдегі 

мәдени-тарихи саясатты қалыптастыру проблемалары көрші Ресейде де 

кездеседі, онда жақында президенттік деңгейде көтерілген мәселелер ел 

тарихын терең зерттеуге қарағанда тереңірек талқылануда. Шетел дереккөздерін 

шетел және көне тілдерде зерделеу қажеттілігіне байланысты тарихшылардың 

кәсіби қызметіне қазіргі кезде жоғары талаптар қойылуда. Қазақстан тарихын 

зерттейтін тарихшылар тарихи фактілерді анықтап қана қоймай, оларға деген 

заманауи көзқарасты қалыптастырады, көпшілікке мәдени-тарихи модельдер 

ашады және сол арқылы халықтың тарихи тәжірибесін жинақтайды. Бүгінгі 

таңда әлем жекелеген жеке адамдарға ғана емес, тұтас қауымдастықтарға, 

этникалық топтарға, түрлі континенттердегі мемлекеттер мен мемлекеттерге 

әсер ететін ұлттық-мәдени бірегейлік дағдарысына алаңдаулы. Сонымен бірге 

жас ұрпақтың ұлттық, этникалық, мәдени және елдік ерекшелігі, сондай-ақ 

ұлттық сана-сезімі дәл тарихи-мәдени білім негізінде қалыптасады. Қазір 

лайықты үлгілердің тапшылығы сезілуде, экрандар вампирлер мен 

қарақшылармен толтырылды. Дәл осы тарих ғылымы жас ұрпаққа өз өмірін 

халқына қызмет етуге арнаған, қазақ халқының тарихы мен мәдениетіне өзінің 

баға жетпес үлесін қосқан, тапқан Отанның үздік ұлдары туралы толық 

ақпаратты жеткізуге шақырылады. халықтың рухы, оның мұраттары негізделген 

жаңа мағыналар мен жасалған рухани құндылықтар, өзіндік ерекшелік, оның 

миссиясын түсіну. 

Қазақстандағы Кеңес билігінің орнауының ерекшеліктері-1917 жылдың 

басындағы Ақпан революциясының нәтижесінде патша тақтан құлады. Оның 




 

орнына қос үкімет орнады. Бір жағынан негізгі буржуазиялық уақытша билік 



орнаса, оған балама жұмысшы, солдат және шаруа депутаттарының Кеңестері 

күш ала бастады. Алайда 1917 жылғы Ақпан буржуазиялық-демократиялық 

революциясының нәтижесінде орнаған Уақытша үкімет халықтың мұңмұқтажын 

толық шеше алмады. Ұлт мәселесі, отарлық езгі, жер мәселесі мен әлеуметтік 

қанаушылық өз шешімін таппады, патша үкіметінің заңдары өз күшінде қалды. 

Қазақ өлкесіндегі шұрайлы-шүйгін жерлер казак-орыс иеліктерінде қалса, 

әлеуметтік артықшылықтар кулактардың, байшонжарлардың қолында болды. 

1917 жылдың жаз айларынан бастап барлық өлкеде қара халықтың басым 

көпшілігі большевиктерді қолдай бастағаны белгілі. Жұмысшышаруалардан 

құрылған Кеңестердің ықпалы күшейді. «Бүкіл өкімет Кеңестерге берілсін!» деген 

ұран қарулы көтеріліске жетелеп, Уақытша өкіметті құлатуға шақырды. 1917 

жылдың 24 қазанында Петроградта қарулы көтеріліс басталып, 

жұмысшы-солдаттар жасақтары стратегиялық нысандарды басып алады. Ал, 25 

қазан күні Уақытша өкімет құлатылды. Нәтижесінде большевиктер  партиясы 

Ресейде Кеңес билігін орнатады. Олар халықты өздеріне қарату мақсатында 

«Жер туралы», «Бейбітшілік туралы», «Ұлттардың тәуелсіздігі туралы» декреттерді 

жариялады. Қазақстанда Кеңес өкіметі екі жолмен орнады. Қазақстанның 

өндірістік аймақтарында бейбіт түрде, ал казактар шоғырланған өлкелерде 

қарулы күшпен орнады. 1917 жылдың қазан айынан бастап, 1918 жылдың 

наурыз айына дейін Кеңес өкіметі Қазақстанның ірі елді мекендері мен 

қалаларында орнаса, ауылдар мен селолық жерлердің басым көпшілігінде бұл 

үрдіс азамат соғысы басталғанға дейін созылды. Қазақ өлкесінде Кеңес өкіметін 

орнату жолында Ә. Жангелдин, О. Жандосов, Т. Бокин, С. Сейфуллин, Ә. 

Майкөтов, А. Асылбеков, А. Иманов, Т. Рысқұлов, П. Виноградов, Л. Емелев, Я. 

Ушанов, Ә. Айтиев, Т. Өтепов, А. Розыбакиев тағы да басқалары белсенді 

қатысты. Кеңес өкіметі Перовскіде (Қызылорда) 1917 жылдың 30 қазанында, 

Шымкент қаласында қараша айында, Түркістан, Әулиеата, Қазалы жерінде 

желтоқсан айында орнады. Петропавлда жұмысшы-шаруа депутаттары Кеңесі 

темір жол жұмысшыларымен бірлесе отырып, 1917 жылдың 12 қарашасында өз 

билігін орнатты, ал Өскемен, Семей, Атбасар, Көкшетау, Павлодар жерінде Кеңес 

өкіметі казак-орыстар мен билеуші топтардың қарсылығына тап болып, 

қиыншылықтарға кездесті. Семей өлкесіндегі Кеңес өкметі 1918 жылдың 

ақпанының 17-де орнады. Торғай, Қостанай, Ақтөбе жерлерінде Кеңес өкіметі 

1917 жылдың желтоқсанынан 1918 жылғы наурыз айының аралығында орнады. 




 

Жетісу өңіріне келсек, Кеңес өкіметін орнату қарсы күштердің басымдылығына 



байланысты 1918 жылдың көктеміне дейін созылды. 1918 жылдың наурыздың 

2-нен 3-не қараған түні Верныйда әскеритөңкеріс комитеті басқаруымен 

жұмысшылардан құрылған «Қызыл ұлан» жасақтары және большевиктік әскери 

полктің жауынгерлері еңбекшілердің қолдауына сүйене отырып, пошта-телеграф, 

қару-жарақ қоймаларын, маңызды нысандарды басып алып, Кеңес өкіметін 

орнатты. Наурыз айында Жаркент, Аякөз, Талдықорған, ал сәуірдің бас кезінде 

Лепсіде Кеңестік билік орнатылды. 1917 жылдың 15-22 қарашасында болған 

Ташкентте өткен өлкелік съезд Түркістан Халық Комиссарлар Кеңесі орнағанын 

атап өтті. Оның құрамында 14 адам болды. Бірақ құрамында бір мұсылман 

өкілдері болған емес. Большевиктердің жергілікті халыққа деген сенімсіз бұл 

әрекеті 1917 жылдың 22 қарашасында Қоқандта Бүкілтүркістандық Төтенше IV 

съездің ашылуына алып келді. Съездің шешімімен оның төрағасы болып 

алғашқы кезде Мұхаммеджан Тынышпаев сайланса, кейін Мұстафа Шоқай 

сайланды. Түркістан аумақтық жағынан Ресей Федерациясының құрамындағы 

Автономиялық Республика болып жарияланды. Түркістан Уақытша Кеңесі 

құрамында 32 адам болды. Мұны Түркістан автономиясы немесе орыстар 

айтқандай «Қоқанд автономиясы» деп атады. 1917 жылдың қарашасында 

Түркістан автономиясын жақтаған мұсылмандардың үлкен халық шеруі болды. 

Алайда большевиктер үкіметі Ташкент қаласындағы Қызыл Армия  бөлімінің 

әскерлеріне сүйене отырып, түркі халықтарының бірігуінен қорыққан олар 1918 

жылдың қаңтар айында Түркістан автономиясын құлатып, аяусыз басып 

жаншыды. Осылайша, 1917 жылдың қазан айынан 1918 жылдың наурыз айына 

дейінгі аралықта Кеңес өкіметі Қазақстанның басым көпшілігінде орнатылды. 

Қазақстан азаматтық соғыс және шетелдік интервенция жылдарында-Азамат 

соғысы – мемлекет ішінде билік үшін сол ел азаматтарының өзара соғысы. 1918 

жылы ақтар большевиктерге қарсы азамат соғысын бастады. Ақ легионерлер 

1918 жылы мамырдың соңында Петропавлды, маусымда Көкшетау, Ақмола, 

Омбы, Павлодар, Семей, Қостанайды басып алды. 1918 жылы маусымда атаман 

А.Дутов Орынборды басып алып, Қазақ өлкесін Орталық Ресеймен 

байланыстыратын темір жолды кесіп тастады. Ақ гвардиялық “Сібір үкіметін” 

ресми түрде таныған Алашорда үкіметі атаман Дутовпен бірігіп, Кеңес өкіметіне 

қарсы шықты. 

Антанта Чехословак корпусын бүлік шығаруға айдап салды. Тамызда Иран мен 



 

Каспий сыртына ағылшын әскері енгізілді. Орта Азия мен Қазақстанды 



интервенттер мен ақ гвардияшылдардың басып алу қаупі төнді. 1918 жылғы 

наурызда ақ гвардияшылар Орал қаласын жаулады. Сәуірде оларға қарсы 

“Ерекше армия” құрылды. 1918 жылғы қарашада “Сібір армиясының” Екінші 

Жеке Дала корпусы Ташкентті басып алу мақсатымен Жетісу майданына атаман 

Анненковтың дивизиясын жіберді. Солтүстік Жетісуда табан тірескен ұрыстар 

өршіді. 


Кеңестер Түркістан мен Қазақстанда “Мұсылман бөлімдері” деп аталған әскери 

бөлімдер құрды. 1920 жылы Түркістанда байырғы халықты əскерге тұңғыш рет 

күштеп жинау басталды. 1920 жылдың соңында Бөкей Ордасында, Орал, Торғай 

облыстарында 37 əскер бөлімдері құрылды. 

Әскер бөлімдерін құру ісін ұйымдастырғандар: 

1. Дала өлкесінің төтенше комиссары Ə.Жангелдин 

2. Торғай уезінің əскери комиссары А.Иманов 

3. Қазақ атты əскер бригадасы саяси бөлімінің меңгерушісі Б.Қаратаев. 

Əскери бөлімшелердің командирлері мен комиссарлары – Т.Əлиев, А.Асылбеков, 

С.Арғыншиев, Б.Алманов, Ж.Жəнікешев, М.Масанчи, А.Розыбакиев, О.Исаев, 

А.Оразбаева. 

1919 жылғы қаңтарда Орынбор мен Орал азат етілді. Бұл Кеңестік Ресейдің 

Қазақстан жəне Орта Азиямен тікелей байланысын қалпына келтіруге мүмкіндік 

берді. 1919 жылғы көктемде Антантаның Кеңес еліне біріккен жорығы басталды. 

Басты соққыны Колчактың ақ гвардияшыл əскерлері берді. 

Ақ гвардияшыларға қарсы партизан қозғалысы өрістеді. Партизан қозғалысына 

басшылық еткендер: 

1. Қостанай уезінде Мәскеудегі Қазан қарулы көтерілісіне қатысушы М.Летунов. 

2. Қара теңіз әскери флотының бұрынғы матросы Г.Муляр. 

3. Қысқы Сарайға шабуылға қатысқан А.Миронов. 

4. Торғай депутаттар Кеңесінің мүшесі К.Иноземцев. 



 

5. Үш революцияға да қатысқан, Қостанай төтенше комиссиясының төрағасы 



И.Эльбе. 

6. Әскерден қайтқан А.Жиляев. 

7. Кеңарал болысында 1916 жылғы қозғалыс жетекшілерінің бірі Өтеп Ыбыраев. 

8. Ой болысында Кәкімжан Саркин. 

Черкасск қорғанысы 1918 жылғы маусым – 1919 жылғы қазан аралығында 

болды. Черкасск қорғанысы Солтүстік Жетісуда Кеңес өкіметін орнатуда үлкен 

рөл атқарды. Шаруалар Колчак тобына шабуылдап, 1919 жылғы сәуірде 

Қостанайды азат етті. Бірақ жақсы қаруланған Колчак отрядтары Қостанайды 

қайта жаулап алды. Қазақ жеріндегі Колчак әскерін талқандау Шығыс 

майданының Солтүстік жəне Оңтүстік топтарына жүктелді. 

1919 жылғы маусымда М.В.Фрунзе басқарған Оңтүстік топ әскерлері Уфаны азат 

етті. 1919 жылғы шілдеде 25-Чапаев дивизиясы мен қазақ атты əскер бригадасы 

Оралды жау қоршауынан босатуға қатысты. 1919 жылдың жазында Қызыл 

Армия Колчак тобын Оралдан асыра қуып тастады. 

Түркістан майданының 1-армиясы колчакшыларға қарсы Ақтөбе бағытында 

шабуылдады. Оларға Арал теңізі жағынан Ақтөбе майданының бөлімдері қолдау 

көрсетті. 1919 жылғы қыркүйекте 1-армия Ақтөбе майданымен Мұғалжар 

станциясында түйісті. Нәтижесінде Түркістан Орталық Ресеймен қайта қосылды. 

1919 жылдың соңында Орал облысы толық азат етілді. 1920 жылғы 5 қаңтарда 

Түркістан майданының әскерлері Атырауды алды. Орал майданы жойылды. 1919 

жылғы күзде Шығыс майданның 5-армиясы (қолбасшысы М.Н.Тухачевский) 

Солтүстік және Шығыс Қазақстанды азат етіп, Петропавл, Ақмоланы жаудан 

босатты. 1919 жылғы қарашада Семейде Колчак өкіметі құлатылып, Кеңес 

өкіметі қайта орнады. 1920 жылғы наурыздың соңына қарай Семей облысының 

солтүстігі азат етіліп, Жетісу майданы жойылды. 

Азамат соғысының барысында Кеңес үкіметі Алашордамен келіссөз жүргізді. Ақ 

гвардияшылар мен интервенттер тарапынан болған қатігездік пен зорлық 

“Алаш” өкілдерін Кеңес өкіметі жағына итермеледі. А.Байтұрсынұлы “Төңкеріс 

жəне қазақтар” мақаласын жазып, ұлттық келісім тактикасына қол жеткізді. 



 

1919 жылғы 4 сәуірдегі Бүкілресейлік Орталық Атқару Комитетінің қаулысында 



Алашорда мүшелеріне кешірім жарияланды. 

1919 жылғы желтоқсанда Александров-Гай-Ембі темір жол желісі салынды. 

Орал-Ембі мұнайлы ауданы Орталық Ресеймен жалғастырылды. Жетісу темір 

жолының Петропавл-Көкшетау темір жол желісі салынды. Елдің ашыққан 

облыстарының халқын астықпен қамтамасыз етуге мүмкіндік туды. 

Ел экономикасы майдан мұқтаждарына жұмыс істеді. Астық дайындау мен бөлу 

монополиясына 1919 жылы қаңтарда азық салғырты қосылды. Өлкенің адам 

жəне материал байлықтарын игеру күштеу әдістерімен жүргізілді. Ұсақ 

өндірушілер майдагерлік артельдерге біріктірілді. 

Жұмыс күшін есепке алу мен бөлу жүйесі енгізілді. Егістіктерді суландыру, жол 

салу, отын дайындау, жүк тасу жұмыстарына еңбек салығы енгізілді. 

Еңбек міндеткерлігі бойынша шақырылған адамдардан жаңа батальондар мен 

роталар құрылды. 1920-1921 жылдары еңбек армиясында 6 мыңға жуық адам 

болды. Өлкеге азық-түлік дайындауға орталықтан 11500-ге жуық жұмысшы 

келді. Әскери коммунизм саясаты жергілікті бюджетті жойып, бірыңғай 

мемлекеттік бюджетке қосудан, ұсақ және майдагерлік өнеркәсіпті мемлекет 

меншігіне алудан көрініс берді. 

Империалистік және азамат соғысы экономикалық дағдарыс туғызды. 

Кәсіпорындардың көпшілігі жұмыс істемеді. 1913 жылмен салыстырғанда мұнай 

өндіру 4 есе, көмір өндіру 5 есе қысқарып, мыс өндіру мүлде тоқтады. Риддер 

кеніштері, Екібастұз көмір шахталары, Спасск байыту фабрикасы толық істен 

шықты. Кеңес өкіметі еңбекшілер жағдайын жеңілдетуге ұмтылып, тіршілікке 

қажеттіні коммунистік негізде бөлуді ойластырды. Алайда зорлыққа негізделген 

азық саясаты сәтсіздікке ұшырады. Қостанай, Ақмола, Орал, Семейде көтеріліс 

ошақтары пайда болды. 

1921 жылғы ақпанда 25 мың адамдық отряд Петропавлда Кеңес өкіметі 

органдарының үйін қиратты. Сібір мен елдің орталығы арасындағы теміржол 

қатынасы үш апта бойы тоқтап қалды. 1921 жылғы наурызда Оралда 10 мыңнан 

астам бүлікші көтерілді. Қарқаралы уезінде 70-тен астам партия жəне кеңес 

қызметкерлері көтерілісшілер қолынан қаза тапты. Ұсақ тауарлы өндіріспен 




 

айналысатын шаруалар мүдделерін ескеретін жаңа экономикалық саясат керек 



екені айқындала түсті. 

Азамат соғысының қырғынында 8 млн. адам қаза тапты. Атамандар Дутов пен 

Анненковтың казактары ерекше қатыгездік көрсетті. Атаман Анненков әсіресе 

Солтүстік Жетісуда ерекше құтырынды. 1918 жылдың соңында үш күннің ішінде 

Лепсі уезінің Петровский, Пятигорское, Подгорное қоныстарын тонап, өртеп 

жіберді. 

Алаш орда өкіметінің құрылуы. Алаш автономиясының жандануы-ХХ ғасырдың 

басында, қазақ халқының ұлт-азаттық күресі кезеңінде Алаш қозғалысы пайда 

болды. Оның басты мақсаты тәуелсіз қазақ мемлекетін құру болды. Бірінші 

дүниежүзілік соғыс және 1917 жылғы Ресейдегі ақпан және қазан төңкерістері 

қазақтың ұлттық интеллигенциясының жергілікті халықтың құқығын қорғау 

жөніндегі қызметін күшейтті. Қазақ ұлттық партиясын құрудың алғашқы 

қадамдары бірінші орыс революциясы кезінде жасалды. 1905 жылдың аяғында 

Оралда Қазақстанның бес облысы өкілдерінің «делегаттар съезі» 

ұйымдастырылды, онда Қазақ ұлттық партиясын құру туралы алдын ала шешім 

қабылданды, соның негізінде Алаш партиясы құрылды. 1917 жылы 21-28 шілде 

аралығында Орынборда өткен Бірінші жалпықазақ съезінде Алаш партиясының 

ұйымдық құрылымы өтті. Партияның бағдарламасын Ә.Бөкейханов, 

А.Байтұрсынов, М.Дулатов және басқалар әзірледі.Бағдарлама 10 параграфтан 

тұрды және «Қазақ» газетінде жарияланды (21 қараша 1917). Съезде үкімет, 

автономия, құрылтай жиналысына қатысу, саяси партия құру, жер, халықтық 

милиция, білім, сот және басқа мәселелер талқыланды. Съездің басты шешімі 

«демократиялық, парламенттік және федеративті Ресей республикасы» 

шеңберінде қазақтардың территориялық және ұлттық автономияға құқықтарын 

бекіту болды. Съездің маңызды кезеңі съездің Алаш партиясын құру туралы 

шешімі болды. «Алаш» партиясының ұйымдастырушылары Әлихан Бөкейханов, 

Ахмет Байтұрсынов, Халел Досмұхамедов және басқа да 

либералды-демократиялық бағыттағы қазақ зиялыларының өкілдері болды 

және ол жалпықазақ ұлттық-демократиялық ұйым болды. Кешке ғылыми және 

шығармашылық интеллигенцияның өкілдері кіреді: М.Тынышпаев, М.Жұмабаев, 

Ш.Құдайбердиев және басқалар.Алаш партиясының құрамына қазақ қоғамының 

әр түрлі қабаттарының өкілдері кірді. 




 

Партияның төрағасы болып Әлихан Бөкейханов сайланды. Партияның ресми 



органы ретінде «Қазақ» газеті танылды. 

Алаш автономиясының үкіметі 1917 жылы желтоқсанда құрылып, 1920 жылға 

дейін өмір сүрді. 

1917 жылы желтоқсанда Орынборда Алаш партиясының екінші жалпықазақ 

съезі өтті. Оны Әлихан Бөкейханов, Ахмет Байтұрсынов, Міржақып Дулатов, 

сонымен бірге И.Омаров, С.Қадырбаев, С.Досчанов ұйымдастырды. Б.Құлманов 

конгрестің төрағасы болды. Шақырылғандардың арасында жаңадан құрылған 

Түркістан автономиясының премьер-министрі Мұстафа Шоқай да болды. 

Ә.Бөкейханов автономия туралы баяндама жасады. Бұл есеп және қазақ 

автономиясы мәселесі арнайы комиссияның қарауына жіберілді. Комиссия 

атынан Х.Ғаббасов сөз сөйледі. Сонымен, съезде бірауыздан қазақ 

облыстарының автономиясын құрып, оған «Алаш» атауын беру туралы шешім 

қабылданды. 25 адамнан тұратын «Алаш Орда» уақытша халықтық кеңесі 

құрылды. Съезде қазақ халқының саяси тағдырына қатысты маңызды құжаттар 

қабылданды. Негізгі мәселе автономияны құру және оның үкіметін құру болды. 

Съезде «Алаш» атауымен қазақ автономиясы құрылатындығы жарияланды. 

Съезде үкімет құрылды - «Алаш-Орда» (Алаш автономиясының үкіметі) деп 

аталатын Уақытша халықтық кеңес. Съезде Бөкей Ордасы, Орал, Торғай, 

Ақмола, Семей облыстары, Закаспий аймағы мен Алтай провинциясының 

қазақтар қоныстанған аймақтары Қазақ автономиясының құрамына кіруі керек 

деген шешім қабылданды. Семей қаласы уақытша Алаш-Орда автономиясының 

орталығы болып жарияланды. Алаш-Орда үкіметін Әлихан Бөкейханов басқарды. 

Съезде облыстық округ кеңестері мен комитеттерін ұйымдастыру туралы шешім 

қабылданды, Алаш-Ордаға «қазақ халқының үстінен барлық атқарушы билікті 

дереу өз қолдарына алуды» тапсырды. Қазақ халқының милициясын құру 

жоспары жасалды. Халық милициясының қатарына 20 - 35 жас аралығындағы 

әскери қызметке жарамды ер адамдар шақырылды. Алаш-Орда ұлттық қоры 

полицияға қару-жарақ пен оқ-дәрілерді қамтамасыз етуге жауапты болды. 

Алаш-Орданың батыс бөлімшесінің басшылары Жалша Досмұхамедов пен Халел 

Досмұхамедов Комуч үкіметінен 600 мылтық пен пулемет алды (Самара), Торғай 

бөлімшесі - 300 мылтық пен 20 мың патрон. Орынбор казак әскерлерінің 

атаманы А.И.Дутовтың көмегімен Қостанай және Ырғыз аудандарында екі атты 




10 

 

полк құрылды. 1918 жылы тамызда Алаш-Орда әскери бөлімінің командирі 



Хамит Тоқтамышев Жайсан, Павлодар, Қарқаралы, Өскемен қалаларындағы 

халықтық милиция бөлімдері, 750 жауынгер мен 38 офицерден тұратын Алаш 

полкін құру туралы хабарлады. әр түрлі аймақтардағы Кеңес өкіметіне қарсы 

соғыс қимылдарына қатысу. 1919 жылы ақпанда Қызыл Армияға қарсы 

азаматтық соғыс майдандарында шайқасқан Алаш автономиясының милиция 

жасақтарының саны 5000 адамға жетті. Алаш автономиясы таратылғаннан кейін 

Алаш милициясы таратылды. Алаш партиясының тарихы революциялық 1917 

жылмен тұспа-тұс келді. Осы кезеңде қазақстандық қоғамның әр түрлі 

қабаттарының саяси бірлігі үдей түсті, жаңа ұрандар пайда болды: 

демократиялық федерация шеңберінде ұлттық-аумақтық автономияны құру; 

халықтың әртүрлі топтарын әлеуметтік қорғау және т.б. Самодержавиенің 

құлауынан кейін Алаш қозғалысы 1917 жылдың аяғында партиялық құрылыс 

мәселесінен ұлттық автономия құру әрекеттеріне көшті. Алашевтар орыс тілінде 

1917 жылғы ақпан төңкерісі жеңгеннен кейінгі орыс қоғамының демократиялық 

талаптары туралы айтты. Алаш қозғалысы тарихының соңғы кезеңінің соңында 

(1918-1920 жж.) Оның басшылары толық автономия идеясының күрделілігін, ең 

алдымен бөлшектелген территорияның күші мен әлсіздігінде жақсы білді. қазақ 

халқының экономикалық дамуы. Кейінірек Алаш партиясының жаңа үкіметпен 

қарым-қатынасы тұрақты байланыс пен ымыраға көшті. Жағдайды сабырлы 

бағалай отырып, «Алаш» көсемдері кеңестік әскери-саяси басшылықтың айтқан 

шарттарын қабылдады. А.Байтұрсынов В.И.-мен кездескеннен кейін. 1919 жылы 

Ленин ерекше аймақтық органға - Қырғыз әскери-революциялық комитетіне 

(КирВРК) енгізілді, оның билігі көбінесе тек номиналды болып шықты. Іс жүзінде 

басқаруды Түркістан майданының органдары, содан кейін орталықтан 

жіберілген большевиктер жетекші рөл атқарған партия комитеттері жүзеге 

асырды. 


Азамат соғысындағы жеңістен кейін Кеңес үкіметі Алашорда үкіметін таратты, 

кейінірек Алашорда басшылары сталиндік режимнің репрессиясына ұшырады. 

  

Әскери коммунизм саясаты — 1918–1921 жылдары азамат соғысы кезіндегі 



Кеңес одағының ішкі саясатының аты. 

Азамат соғысы жылдарындағы қалыптасқан қиындықтармен байланысты 




11 

 

Кеңес өкіметі 1918 жылдың орта кезінде елдегі барлық материалдық 



ресурстармен, адам күштерін барынша жұмылдыру, қалаларды, өнеркәсіп 

жұмысшыларын, Қызыл Армияны азық-түлікпен қамтамасыз ету, елде қатал 

еңбек тәртібін орнату мақсатында «әскери коммунизм» саясатын енгізді. Бұл 

төтенше саясат экономикалық күйзеліс, Кеңес мемлекетін шетел интервенттері 

мен ішкі жаулардан қорғаудың қажеттілігінен туған еді. «Әскери коммунизм» 

саясаты негізінде азақ-түлік мәселесін шешу үшін төтенше шара азық-түлік 

салғырты енгізілді. Ол бойынша елдегі байлар мен кулактардың қолындағы 

тауарлы астықтың көп бөлігі ешқандай қайтарымсыз алынды, бұқара халықты 

азық-түлікпен бір орталықтан қамтамасыз ету көзделді, ауыл шаруашылық 

өнімдерін өз еркімен сатуға тиым салынды. 

«Әскери коммунизм» саясаты бойынша елде жаппай еңбек ету міндеттілігі талап 

етілді. Қазақстанда «әскери коммунизм» саясаты негізінде өнеркәсіпті кеңес 

органдарының қолына шоғырландыру, оны Қызыл Армияны қару-жарақ және 

жабдықтармен қамтамасыз етуге жұмылдыру шаралары жүргізілді. 

Бүкілресейлік Атқару Комитетінің 1918 жылғы мамырдағы жарлығымен әскерге 

өз еркімен бару ісі жалпыға бірдей міндетті әскери борышты орындаумен 

алмастырылды. 1918 жылдың жазында өлкеде Қызыл Армияның құрамында 

ұлттық әскери бөлімдер құрыла бастады. 

 Қазақстандағы ЖЭС. Жер-су реформасы-20-жылдардың бас кезіндегі 

Қазақстанда жүргізілген аграрлық реформалар ауыл шаруашылығының 

дағдарыстан шығуында маңызды рөл атқарды. 1921 

жылдың ақпан- сәуір айларында Қазақ АКСР OAK қазақ еңбекшілеріне қоныс 

аудару басқармалары патша укіметі қазақ әскерлерінің пайдасына 1916-1917 

жылдары тартып алған, помещиктер мен капиталистерге кеткен, қоныс 

аударушылар заңсыз басып алған жерлерді қайтарып беру жөнінде декреттер 

қабылдады. 

       Жер мәселесіндегі патша өкіметінің отаршылдық саясатының ауыр 

зардаптарын жою шаралары іске асырылды. 

 

      1921 жылғы сәуір – патша өкіметі кезінде Сібір және Орал казак әскерлеріне 



берілген жерлерді қазақтарға қайтару туралы декрет шығарылды. 

 

 




12 

 

 Қабылданған реформа нәтижесінде: 



-Ертіс өңіріндегі 177 мың десятина жер қайтарылды. 

Оралдың сол жағалауынан 208 мың десятина жер қазақтарға берілді. 

 -1921 жыл – Жетісуда жер-реформасы жүргізілді: 

Қазақ, қырғыз, ұйғыр еңбекшілеріне 460 мың десятина жер қайтарылды. 

1 млн. десятинадан астам жер қоры құрылды. 

 -1921-1922 ж.ж аграрлық қайта құрулар нәтижесінже 300 мың адам Қытайдан 

Қазақстанға оралды. 

-Реформаны жүзеге асыруда қателіктер мен асыра сілтеулерге жол берілді. Кей 

жағдайларда қоныс аударушы кедейлер жерден айырылды. 

 1921-1922 жылғы жүргізілген жер реформасының маңызы: 

-Еңбекшілерді соцалистік құрылысқа тартуда үлкен рөл атқарды. 

-Отаршылдық аграрлық саясатқа соққы берді. 

-Қазақ ауылындағы патриархаттық-феодалдық негізіді әлсіретті. 

-Ұлттық келісімнің орнығуына жағдай жасады. 

     Қазақ еңбекші шаруалары бұл декреттерді қуанышпен және алғыс сезіммен 

қарсы алды. Қазақтарға Ертіс өзенінің бойындағы он шақырымдық алқап пен 

бұрын қазақ әскерлеріне тиісті болған Жайық өзенінің сол жағалауындағы 

жерлер қайтарылды. 

Бұл аумақтардағы барлық қазақ және шаруа шаруашылықтары осы аудандар 

үшін әдеттегі мөлшердегі жер үлесін пайдалану құқығын сақтады. Кейінірек 

Жайықтың сол жағалауындағы жерлердің бір бөлігі межеленіп, қазақтардың 

пайдалануына шұрайлы жайылымдар берілді. Көкшетау уезіндегі барлық бос 

жатқан жер қорын Кеңес қазақ еңбекшілеріне берді. 

 

 




13 

 

 



 

 

 




Достарыңызбен бөлісу:
Loading...




©melimde.com 2020
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет
Сабақтың тақырыбы
Сабақтың мақсаты
Сабақ тақырыбы
рсетілетін қызмет
Жалпы ережелер
бойынша жиынтық
ғылым министрлігі
қызмет стандарты
жиынтық бағалау
бекіту туралы
Әдістемелік кешені
туралы хабарландыру
Сабақ жоспары
тоқсан бойынша
бағалауға арналған
Қазақстан республикасы
жиынтық бағалаудың
тоқсанға арналған
Жұмыс бағдарламасы
республикасы білім
Қазақстан республикасының
білім беретін
біліктілік талаптары
арналған жиынтық
әкімінің аппараты
жиынтық бағалауға
туралы анықтама
мамандығына арналған
бағалау тапсырмалары
қойылатын жалпы
Конкурс туралы
жалпы біліктілік
мемлекеттік әкімшілік
арналған әдістемелік
Қазақстан тарихы
арналған тапсырмалар
мерзімді жоспар
жалпы конкурс
бағалаудың тапсырмалары
Мектепке дейінгі
қатысушыларға қойылатын
Қазақ әдебиеті
пәнінен тоқсанға
әдістемелік кешені
Қазақстан облысы
ортақ біліктілік
қызмет регламенті
ткізу туралы
оқыту әдістемесі
мамандығы бойынша
конкурс қатысушыларына

Loading...