Алия Молдағұлова атындағы №29 жалпы орта білім беретін мектептің



бет5/16
Дата24.12.2021
өлшемі60.76 Kb.
#148287
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   16
Байланысты:
ҒЖ (1) (1)
Ғылыми жоба, Ғылыми жоба
Жергілікті диалектілер дегеніміз - белгілі бір жердің, аймактың халқына қызмет ететін, дыбыстық, грамматикалық және лексикалық жағынан өзіне тән ерекшелігі бар жалпыхалықтық тілдің тармақтары. Жергілікті диалектілердің қалыптасуы, дамуы белгілі тарихи жағдайларға, қоғамдық-экономикалық формациялардың ауысуына байланысты. Кейбір тарихи жағдайлар, қоғамдык- экономикалық формациялар жергілікті диалектілердің дамуына, тілдегі диалектілік ерекшеліктердің молаюына қолайлы болды. Кей тарихи жағдайлар, керісінше, диалектілердің дамуына бөгет жасайды, олардың бірте-бірте жойылуына әкеп соғады. Диалектердің дамуына неғүрлым қолайлы жағдай феодализм дәуірінде туады, себебі натуралды шаруашылықтын басым болуы, ел ішінде тығыз экономикалықоаиланыстың болмауы халықты саяси, экономикалық жағынан бөлінушілікке әкеп соғады, осыдан барып бірыңғай пілдік байланыс бұзылады. Елдің экономикалық жағынан тұйықталған жеке аудандарында жергілікті диалектілер калыптаса бастайды. Феодалдық дәуірдегі бөлінушілік нсғұрлым күшті болса, соғұрлым диалектілердің дамуына қолайлы жағдай туады, Тілдегі жалпыхалыктық емес жеке элементтер феодализм дәуірінде бұрынғысынан да молая түседі. Сол себепті де феодализм дәуірінде пілде жергілікті диалектілер өте көп болған. Бірақ рулым бытыраңқылықтың жойылып, ірі феодалдық мемлекеттердің құрылуынан капитализмнің дамып, ұлттардың, ұлт тілдерінің пайда болуынан диалектілер бірден жойылып кетеді деп ойлауға болмайды. Ұлт тілдерінің қалыптасу кежаңа диалектілік ерекшеліктер бұрынғыдай дами алмайды, бірақ бұрыннан қалған диалектілік ерекшеліктер ұзақ уақыт сақталады. Дегенмен,

капитализм дәуірінде өндірістің капиталистік тәсілінің дамуымен, ұлттың және ұлт пллерінің калыптасуымен байланысты жергілікті диалектілер бүрын болмаған өзгеріске үшырайды. Әсіресе ұлттық өлеби тілдің дамып калыптасуы диалектілік ерекшеліктердін азаюына, диалектілердің қызмет сту аясынын тарылуына ерекше әсер етеді. Халық ағарту ісінің, мәдениетгің алға басуы, баспасоздің, теледидар- радио ҳабарларының кең тарауы т.б. жергілікті диалектілерге әдеби піддің әсерін арттыратын факторлар болып табылады.[49-52]


Жергілікті тілдік ерекшеліктер - жалпыхалықтык тіліміздің бір аймақка тен
плдік көрінісі. Ол аймақтың тілдік материалы жалпыхалықтық тіл арнасымен астасып жатады да, кейбір дыбыстык, граммагикалык және лексикалық жағынан одан ажырап тұрады.

Жергілікті ерекшеліктердің камтитын аумағы, тілдік материалдың көлеміне қарай диалект, сөйленіс терминдері колданылады. Жергілікті диалектілердің дыбыстык, грамматикалық және лексикалық жағынан өзіне тән ерекшелігі бар: Біріншіден, белгілі бір тілдегі диалектілер мен сөйленістер сол тілге тән жалпы белгілерді сақтай отырып , бір-бірінен фонетикалық, морфологиялык, синтаксистік жөне лексикалык, жағынан түрлі ерекшеліктерге не болады. Ал әлеуметтік диалектілер, негізінен алғанда, әдеби тілдегі немесе жергілікті халык тіліндегі жалпыға бірдей дыбыстык, грамматикалық құрылысты және сөздік құрамды пайдаланады. Олардың ерекшелігі тек арнаулы сөздер мен термичдерді ерекше фразеологиялық тіркестерді және кейбір синтаксистік тәсілдерді жиі қолдануынан


көрінеді.
Екіншіден, жергілікті диалектілер мен сөйленістердің аумағын таралған көлемі мен шегін белгілеуге әбден болады.

Шын мәнінде, жергілікті диалектілер мен сөйленістерді зерттемейінше халықтық. ұлттық тілдер мен әдеби тілдің қалыптасу тарихын толық білу мүмкін емес, Ұлттық тіл де кейде әдеби тіл де жергілікті диалектінің я сөйленістердің негізінде дамиды.

Мысалы, орыстың ұлттық әдеби тілі Мәскеу сөйленістерінің ағылытынның әдеби тілі Лондон диалектісінің. Италияның ұлттык әдеби тілі Тоскан сөйленістерінің негізінде жасалғаны белгілі. Бұл айтылғандардан жергілікті диалектілер мен сөйленістердің тіл тарихында алатын орны ерекше екенін аңғаруға болады. Осы себепті диалектология ғылымының зерттейтін негізгі нысаны жергілікті диалектілер табылады. [43-48]

Әдеби тілдегі кейбір сөздердің жергілікті халық тілінде әлденеше нұсқасы кездеседі: үлкен - дырау, нан , нәнбай, дығал, дөкей, әйдік, жоян, ноян, сомбал, шанбол, чоң, шоң.




    1. Достарыңызбен бөлісу:
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   16




©melimde.com 2022
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет
Сабақтың тақырыбы
бойынша жиынтық
жиынтық бағалау
Сабақ тақырыбы
Сабақтың мақсаты
ғылым министрлігі
тоқсан бойынша
рсетілетін қызмет
бағалауға арналған
Сабақ жоспары
Жалпы ережелер
Қазақстан республикасы
қызмет стандарты
бекіту туралы
жиынтық бағалауға
жиынтық бағалаудың
республикасы білім
тоқсанға арналған
бағалау тапсырмалары
Қазақстан республикасының
арналған тапсырмалар
Реферат тақырыбы
білім беретін
арналған жиынтық
бағдарламасына сәйкес
Әдістемелік кешені
болып табылады
мерзімді жоспар
бағалаудың тапсырмалары
туралы хабарландыру
Қазақстан тарихы
сәйкес оқыту
пәнінен тоқсанға
арналған әдістемелік
республикасының білім
Қазақ әдебиеті
оқыту мақсаттары
Мектепке дейінгі
нтізбелік тақырыптық
қазақ тілінде
Жұмыс бағдарламасы
жалпы білім
оқыту әдістемесі
білім берудің
Республикасы білім
әдістемелік ұсыныстар
Инклюзивті білім
пәнінен тоқсан
туралы анықтама
тақырыптық жоспар
Қысқа мерзімді