Алия Молдағұлова атындағы №29 жалпы орта білім беретін мектептің



бет4/16
Дата24.12.2021
өлшемі60.76 Kb.
#148287
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   16
ҒЖ (1) (1)
Связанные:
Ғылыми жоба, Ғылыми жоба
1.1 Диалектердін түрлеріне шолу .

Жалпы сөйленістер лексикасында сөйленіс иелерінің таным-түсінігінен мол хабар беретін деректерінің маңыздысы - үй-жай, баспана тақырыптық тобын құрайтын диалекттер:

Үй-мекен, үй-шанырақ үғымының пайда болуы, жетілуі адамның табиғаттың саналы перзенті екендігін сезінуінің дәлелі. Сондықтан да батыс сөйленістерінде осы топқа енетін атаулар көлемі мол.

Мысалы, жазушы Ә.Кекілбаевтың шығармасында оның там, жай, быкынажай, құжынажай, майхана, сәлемхана, шатпа, шошала, сағанақ теппе, сылама т.б. түрлері кездеседі. Бұлардың ішінде жиі қолданылатынсөздің бірі – там.

Жалпы қазақ сөйленістерінде там сөзі - көп мағыналы: қолдан қүйған балшықтан, кірпіштен салынған үй; мола, зират. бейіт; қабырға, дуал. Там сөзінің Қазақстанның түрлі аймақтарындағы мағынасы туралы Ә.Нұрмағамбетов оның үй, мола, бейіт мағынасы щңтүстік говорлар тобына тән де, екінші мағынасы солтүстік-батыс говорлар тобына тән . Алматы, Жамбыл, Шымкент тұрғындары тіліндегі там созі «үй» мағынасында қолданылып келеді де, Қызылордадан асып, Аралға жақындай бергенде, бұл мағынасынан айырылып, «мола», «бейіт» мағынасына ауысып кетеді», - дейді.

Ыдыс-аяқ атауларындағы диалектизмдерді күнделікті түрмыс қажетін отейтін зат атауларын құрайды:

Бұлардың да колемі мол: дүмше, бақыраш, зерен, топатай, сапы, метей, күйентей т.б. Дүмше - шай шығаратын аққұман, шәйнек. Дүмше - шай шығаратын ақ құман; қолға су құятын ұзын мойынды құман. Сол сияқты бір нәрсенің түп жағы, түбі. Бақыраш 1) кішкене шелек, 2) ожау, шөміш. Бұл сөз көршін деп те аталады. Ал диалектологиялық сөздіктерде бұл сөздің бес түрлі мағынасы беріледі.

Халық қолданысында «қызыл балық» деген атаумен белгілі атақты балық әдеби тілде, оқулықтарда бекіре түқымдастарына жатқызылады. Жазушы Ғ.Слановтың қызыл балық атауын қолдануы кейіпкер бейнесін шынайы етіп сомдау үшін, оқиға желісін нанымды да карапайым етіп беру үшін қызмет етіп түр. Қызылбалық (ор. красная рыба) бір балықтың аты емес, бірнеше балықтардын шоқыр қортпа, бекіре, мекіре) жалпы аты. Ә.Нұрмағамбетов қызыл балықтың негізінен Каспий теңізінде кездесетінін айтады. Қортпа (белуга) - қызыл балықтың бір түрі, етінде тікені, қылтанағы жоқ, үлкен балық.


Сөйтсе, жарықтық, жаңа дүкеннен әкелген бір бөтекесі бітеу малдың шабысы екен (Ә.Кекілбаев. «Құс қанаты» 29 б.).
Жергілікті тіл ерекшеліктеріндегі мұндай атаулардың біркатары әдеби тілде орыс тіліндегі атауымен берілуі де мүмкін. Осыған байланысты аң-қүс, өсімдік атауларында сақталған қазақы атауларға ұқыптылықпен қарап, жергілікті тіл ерекшеліктерін әдеби тілді байытудың бірден-бір көзі деп танимыз.
Өсімдік атауларына катысты этнодиалектизмдерге мысал ретінде күнбағар, құмаршық т.б. атауларды келтіруге болады.
Соғыстың қанды кешу жылдарында поезд жолы май мен қант вагон-вагон арпа. бидай, күнбағаржонелтіп, қора-қора қой айдап, табан-табан жылқы йіріп, әуке, шуданы мыңдап өргізген де осы өлке (Г.Сланов. «Бір өлкеде» 259 б.).
Бастары қауқиған күнбағарлардың алтын шаштары түсіп қалыпты да жиі-жиі пістелері біздиіп, ойлы адамның мандайындай дөңес тартқан (Г.Сланов. «Барлаушылар»210 б.).
Қырдың қызыл шағылында қаңбақ сияқты бір шөп болады. Оны құмаршық дейді. Мынау- сонын дәлінен істелген нан (Ә.Сәрсенбаев. «Толқында туғандар» 323 б.).
Жоғарыда келтірілген мысалдарда әдеби тілдегі күнбағыс сөзінің орнына күнбағар атауы қолданылған, яғни әдеби тілде зат есім тудыранын ыс жұрнағының көмегімен сөз жасалса, күнбағардегенде есімшенің -ар жұрнағы жалғанып, тұтас сөз есім орнына жұмсалып тұр.
Жалпы өсімдік атауларын саралауда жергілікті тіл ерекшеліктерінің берері мол. Қазіргі таңда орыс тіліндегі немесе суропалық нұсқасы қолданылып жүрген өсімдік атауларынын ет арасында халықтық атаулары сақталған. Сондықтан жергілікті тіл ерекшеліктерін жинастыру сол жердің тұрғындарының тіліндегі өзгешеліктерді көрсетумен қатар әдеби тілді байыта түсетін негізгі көздің бірі болып табылады.

Ойын-сауық, тұрмыс-салт, әдет-ғұрып атауларына қалысты диалектизмдерге: гоқым сілкер, байрақ, суын, дүз, қауын, сыранғы, ырысқан, т.б. жатқызуға болалы.


Ак көйлектер жаңа сергігендей ашына кимылдап, Кендебайдың бауырлата
зымыратып он қанат айдаушысы Тұрдыахонға жөнелткен добын қақпақылдап екетті де лезге жеткізбей-ақ "Шалқыма" қақпасына шүйіріп барып та қалды (Қ Сланов, Шалкар, 4-т. 145-б.).



Достарыңызбен бөлісу:
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   16




©melimde.com 2022
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет
Сабақтың тақырыбы
бойынша жиынтық
жиынтық бағалау
Сабақтың мақсаты
Сабақ тақырыбы
ғылым министрлігі
тоқсан бойынша
рсетілетін қызмет
бағалауға арналған
Жалпы ережелер
Сабақ жоспары
Қазақстан республикасы
қызмет стандарты
бекіту туралы
жиынтық бағалауға
жиынтық бағалаудың
республикасы білім
тоқсанға арналған
бағалау тапсырмалары
Қазақстан республикасының
Реферат тақырыбы
арналған тапсырмалар
арналған жиынтық
білім беретін
бағдарламасына сәйкес
Әдістемелік кешені
болып табылады
мерзімді жоспар
бағалаудың тапсырмалары
туралы хабарландыру
Қазақстан тарихы
арналған әдістемелік
пәнінен тоқсанға
республикасының білім
сәйкес оқыту
Қазақ әдебиеті
Мектепке дейінгі
оқыту мақсаттары
қазақ тілінде
нтізбелік тақырыптық
жалпы білім
Жұмыс бағдарламасы
оқыту әдістемесі
білім берудің
Республикасы білім
әдістемелік ұсыныстар
Инклюзивті білім
пәнінен тоқсан
туралы анықтама
тақырыптық жоспар
мамандығына арналған