Алия Молдағұлова атындағы №29 жалпы орта білім беретін мектептің



бет16/16
Дата24.12.2021
өлшемі60.76 Kb.
#148287
1   ...   8   9   10   11   12   13   14   15   16
Байланысты:
ҒЖ (1) (1)
Ғылыми жоба, Ғылыми жоба
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР
1. Досқараев Ж. Диалектизімдерді қолдану жайында. «Қазақ әдебиеті» 1959 ж.
2. Кеңесбаев I., Ысқақов А., Сыздықова Р. , Аралбаев М. Қазақ тілі тарихы мен диалектологиясының мәселелері. Алматы 1962 ж. 4 - шығуы.
3. Сауранбаев Н.Т. Қазақ тілі тарихы мен диалектологиясының мәселелері. Алматы 1960 ж. 3 - шығуы.
4. Қалиев Ғ. , Сарыбаев Ш. Қазақ диалектологиясы. Алматы 1979 ж.
5. Қалиев Ғ., Қазақ говорларындағы диалектік сөз тудыру. Алматы «Мектеп» 1985 .

6. Ә.Нұрмахамбетов , С.Омарбеков , Ф.Әлиев . Қазақ тілінің диалектологиялық сөздігі Алматы «Ғылым» 1996 ж

7.Досқараев Ж. Диалектілік ерекшеліктерді жинау жұмысы программасы . Алматы 1962ж.

14.10.2021

Диалектизмге қарағанда , кәсіби лексиканың қолданылу аясы кенірек. Лексиканың бұл саласына белгілі бір аймаққа ғана тән кәсіп түрлерімсн, мысалы, көмі р өнеркәсібімен, мақта балық шаруашылығымен байланысты сөздер, термин әр түрлі атаулар жатады. Бұлар стиль түрлерінің , қайсысында да азды-көпті кездесіп отырады. Әсіресе аймақтағы жергілікті халықтың күнделікті ауыз екі тілінде және сол облыстың газет тілінде жиі қолданылады, Кәсіби лек элементі белгілі бір көлемде әдеби шығармалардан да байқалады.

Мысалы: Мен бүгін суген үстадым. Аудың жалғыз көзіне сағалынан гана ілініп тұр екен. Ол ? болатыны қайда Қыста балықта қауқар қала ма. Балықтық ішінде жарықтык, бекіре ғой жуасы… - Он Онан көрі берегіректе, балық тоңдататын үлкен мұз қала бар. Мұз қаланың түкпірінен еңгезердей біреу шықты. Бұл осы промсолда қара жұмысшы, Жаз айларында балықты бабына кел-тіріп түздайтын солельщик (Ә. Нұрпейісов).

Жазушы мақташы не балықшы өмірін суреттеуді мақсат етсе, ол сол шаруашылық саласында бұрын соңды пайда болған термин сөздерді, жаңа атауларды аттап кете алмайды. Автор оларды көркем әдебиет стилінің шарты бойынша ретіне қарай, қажетінше пайдалана білуге тиіс, Өйтейінше жазушы өзінің алдына қойған көркемдік мақсатқа толық жете алмас еді. Жоғарыдағы тәрізді белгілі бір кәсіп адамдары туралы жазылған шығармада кәсіби лексика элементтерінін, азды-көпті кездесіп отыр ? осы себепті.
Қақпақтары ашылған трюм тереңінен іркілдеген ак майлар шорши қарғып палубаға түседі. Екі ит балықты екі қолына алып Ақмамбет текубрикке қүлайды. Рубка ішінен тек алдыңғы бағытты болмаса, езге тұсты болжай алар емеспін (Ә. Сәрсенбаев). Осы үзіндідегі ит, балык, сүген, бекіре, ақ май, мұз қала, мотор, мотофлюга, қайык. Грюм, ? атаулары кәсіби лексикаға жататын сөздер.

Мұндай жеке термин түрінде қалыптасқан кәсіби сөздерді көмір өндірісіне байланысты да келтіруге болады. Ондай кәсіп түріне қатысты арнаулы терминдер мен әр түрлі атаулардын, тым жиілігі шығарма тілінін, жалпы көркемдігіне нүксан келтіреді. Сондықтан, жазушылар әдетте кәсіби сөздерді өздерінің шығармәларында гек орнымен ғана пайдалануға ұмтылады. Кәсіби лексиканың әр кезгі даму көрінісін белгілі дәрежеде көркем әдебиет стилінен де көруге болады.

Мысалы, әлгі штрек, лава, уклон, креп деген сөздер 1920-30 жылдарда өндірісте жн кездесіп отырады. Бірақ халық шаруашылығының неше алуан са-ласындағы атап айтқанда, ғылым мен техниқадағы, сондай-ақ озге де кәсіп түрлеріндегі күнделікті өзгеріске сәйкес бұлардың кейбірі қолданудан шығып калды не оларға жаңа атаулар қосылды.
Айталық "Менің құрдастарымнан" "Қарағанды" романы әлдеқайда соң жазылды. Онда да өндіріс өмірі, кеншілер тұрмысы суреттеледі. Кәсіби лексикада кейін пайда болған атаулар, тың ұғымдар бұл шығарманың тілінен де айқын сезіледі Қазақ плінде кәсіби сөздер әр алуан каулы-карарда, есеп документтерінде, анықтама- мәлімет қағаздарында, "яғни ресми-кеңсе стилінде де кездесіп отырады. Олар сондай ак ғылыми стильде де, атап айтқанда, арнаулы зерттеу еңбектердің тілінде де қолданылады.
Мысалы: "Бұл айтылған анықтамалар, мысалдар және фактілер (распор. сүзгі, ақаң. шаң т. б.) профессионалдың лексиканың жаргоннан жэне кейбір әлеуметтік топтардың тілінде өзгешеліктен айырмашылығын ашып көрсетеді.

Профессионалдың лексиканың элементтері әр алуан кәсіптің өндірістің туып дамуымен байланысты жасалады және лексикалық (завод, цех т. б.), лексика- семантикалыш (ұйық, балық ұйығы т. б.), морфологиялық (ұйық, ұю т, б.), стилистикалық (мықын, жылымның мықыны т. б.) жағынан ерекше өзгешелікке, кәсіпшілік, өндірістік сипатқа иелік етеді" (Ғылыми мақаладан).[82-96]


Қорытынды


Жергілікті тіл ерекшеліктеріндегі сөздер Қазақстанның әр түкпіріндегі


тұрғындардың бәріне бірдей түсінікті бола бермейтіндегі баршаға мәлім. Осы есептен де олардың шыкқан тегі, торкиін анықтаудың маңызы зор.
Жергілікті ерікшеліктердегі сөздердің шығу төркінін білу-тіліміздің тарихын білгісін келетін жандар үшін аса қажет.
Кейде түркі тілдеріне ортақ саналатын сөздер де әр тілде дыбыстық құрамын өзгертіп, өздерін танытпастай қалыпқа келтіреді. Мысалы, арқайын-еркін,ылығу-елігу секілді сөздер. Бұл жерде түркі тілдеріндегі дыбыстардың сәйкестік заңы зерттеушіге көмегін тигізуі мүмкін. Мұның өзі түркі тілдерінің ішінде қай лыбыс қандай құбылыстарға ұшырайтындығын терең білуді қажет етеді.

Қазақ тіл білімінің негізгі бір саласы болып табылатын диалектологияның зерттеліп, ғылым нысанына айналғанына да 70 жылдай уақыт отті. Осы уақыт аралығында қазақ диалектологиясының негізін салушылар, диалектология ғылымының дамуына қомақты үлес қосқан галымдар С.Аманжолов, М.Сауранбаев, Ж.Досқараев, Ш.Сарыбаев, ? сынды ғалымдар болды.


Өткен ХХ ғасырдың отызыншы жылдарынан бастап осы уақытка дейін Қазақстанның одан әрі шет елдерге дейін көптеген диалектологиялық экспедициялар ұйымдастырылып, мол деректер жиналды, жүздеген құнды мақалалар мен ғылыми еңбектер жиналған.

Бұрынғы кеңестік кезеңнен бастап, тәуелсіздік алған кезеңімізге қазақ тіл білімінің диалектология саласы жаңарып дамып, еліміздегі жергілікті тіл ерекшеліктерінің аймақтары анықталып, ғылыми құнды деректер қоры қалыптасып, оның ғылым ретіндегі нақты бағыт-бағдарын айқындады.



Қорытындыдан қайтарболсам, диалектілердің және жергілікті тіл ерекшеліктерінің ана тілімізге тигізер ? деп білемін. Халқымыздың ауызекі тілі, халық диалектілері мен сөйленістері әдеби тілімізді көркейтіп, байытудың қайнар көзі

Достарыңызбен бөлісу:
1   ...   8   9   10   11   12   13   14   15   16




©melimde.com 2022
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет
Сабақтың тақырыбы
бойынша жиынтық
жиынтық бағалау
Сабақ тақырыбы
Сабақтың мақсаты
ғылым министрлігі
тоқсан бойынша
рсетілетін қызмет
бағалауға арналған
Сабақ жоспары
Жалпы ережелер
Қазақстан республикасы
қызмет стандарты
бекіту туралы
жиынтық бағалауға
жиынтық бағалаудың
республикасы білім
тоқсанға арналған
бағалау тапсырмалары
Қазақстан республикасының
арналған тапсырмалар
Реферат тақырыбы
білім беретін
арналған жиынтық
бағдарламасына сәйкес
Әдістемелік кешені
болып табылады
мерзімді жоспар
бағалаудың тапсырмалары
туралы хабарландыру
Қазақстан тарихы
сәйкес оқыту
пәнінен тоқсанға
арналған әдістемелік
республикасының білім
Қазақ әдебиеті
оқыту мақсаттары
Мектепке дейінгі
нтізбелік тақырыптық
қазақ тілінде
Жұмыс бағдарламасы
жалпы білім
оқыту әдістемесі
білім берудің
Республикасы білім
әдістемелік ұсыныстар
Инклюзивті білім
пәнінен тоқсан
туралы анықтама
тақырыптық жоспар
Қысқа мерзімді